Diplomasi uluslararası ticaret ve yatırım alanlarında önemli bir fonksiyona sahiptir. Geleneksel diplomasinin ciddi bir değişime uğradığı günümüz dünyasında ülkelerinin önceliklerine, teknolojik gelişim ve ihtiyaçlara, ticaret sistemindeki dönüşüme ve artan rekabet şartlarına göre diplomasisini yeniden yapılandıran devletlerin küresel ekonomide daha fazla güce sahip olduğu görülmektedir. Bu açıdan Türkiye ekonomisi için strateji ve küresel rekabette öne çıkan sektör ve ürün gruplarının tespit edilerek, bu sektör ve ürün gruplarının doğru diplomasi kanallarıyla uluslararası ticarete ve yatırıma konu edilmesi büyük önem arz etmektedir. Kamu ve özel sektördeki farklı aktörler tarafından ülkeler arasındaki ticari ilişkilerin geliştirilmesi, sorunların çözülmesi ve bir ülkenin dışarıdan yatırım çekmesini teminen gerçekleştirilen faaliyetler olarak tanımlanabilecek ticari diplomasi küresel pazarlardaki ihracat hedeflerini yakalamak ve geliştirmek için en sık kullanılan araçlardan biridir. Bu çalışmada kavramsal çerçeve ve alan yazında kullanılış biçiminin ele alınmasının ardından aktörler ve kurumlar bağlamında Türk ticari diplomasi faaliyetleri Asya-Pasifik bölgesi örneği üzerinden değerlendirilecek olup belirlenen 13 ülke bakımından Türkiye’nin dış ticaret ve yurt dışı temsilciliklerine ilişkin veriler ışığında geleneksel pazarlar yerine rotanın çevrildiği yeni hedef pazarlara yönelik politika ve stratejiler tartışılacaktır.

Anahtar kelimeler: Ticari diplomasi, Ticaret, Asya-Pasifik, Yumuşak Güç, İhracat

ABSTRACT

Diplomacy plays an important role in the fields of international trade and investment. Today, where traditional diplomacy has undergone significant changes, it is observed that states restructuring their diplomacy according to their priorities, technological advancements and needs, transformation in the trade system, and increasing competitive conditions have more power in the global economy. From this perspective, identifying the sectors and product groups that stand out in terms of strategy and global competition for the Turkish economy, and subjecting these sectors and product groups to international trade and investment through the right diplomatic channels, is of great importance. Commercial diplomacy, which can be defined as activities carried out to develop bilateral trade between countries, resolve conflicts, and attract foreign investment, by different actors in the public and private sectors, is one of the most used tools to achieve and improve export targets in global markets. In this study, after examining the conceptual framework and way of use in the literature, Turkish commercial diplomacy activities will be evaluated through the example of the Asia-Pacific region in terms of actors and institutions, and policies and strategies directed towards new target markets where the route is shifted from traditional markets will be discussed based on data related to Türkiye’s foreign trade and commercial representations for the 13 identified countries.

Keywords: Commercial Diplomacy, Trade, Asia-Pacific, Soft Power, Export

GİRİŞ

En temel tanımıyla ülkeler arasındaki ticari ilişkileri geliştirmek ve dış ticaret hacminin artmasını sağlamak maksadıyla kullanılan bir diplomasi biçimi olarak ifade edilebilecek ticari diplomasi, geleneksel diplomasiye benzer şekilde ülkeler arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi, sorunların çözülmesi ve ortak çıkarların sağlanması için tercih edilen önemli enstrümanlardan biridir.

Ticari diplomasi, ticaret anlaşmalarının müzakeresi ve yürütülmesi, ticaret engellerinin kaldırılması, yatırım teşvikleri ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi gibi konuları kapsar. Bu çerçevede, hükümetlerin ticari diplomasiyi kullanarak ticari ilişkileri güçlendirmek, ekonomik kalkınmayı teşvik etmek ve uluslararası pazarlarda rekabet avantajı elde etmek için çaba gösterdiklerini vurgulamak gerekir.

Diğer yandan, küreselleşme ve dijital çağın başlangıcı ile ülkeler arasındaki ilişkiler derinleşmiş bu da ticari diplomasiyi daha önemli, bir yandan da karmaşık hale getirmiştir. Bu nedenle, birçok ülke ticari diplomatik ilişkilerini güçlendirmek için özel ticari diplomatik misyonlar oluşturmuş veya ticari diplomatik birimler kurmuştur. Kültürel, tarihsel, ticari ve siyasal ilişkilerimiz bakımından ülkemiz için önemli potansiyel barındıran Asya-Pasifik bölgesinin ticari diplomasinin aktör, kurum ve stratejileri bağlamında incelenmesinin ihracat vizyonunun çerçevelendirilmesine ışık tutması beklenmektedir.

Son yirmi yıldır dünyanın önemli jeopolitik merkezi haline gelen Asya-Pasifik bölgesinin tecrübe ettiği değişim, dünya çapında güç dengelerini yeniden şekillendirmektedir. “Asya’nın Yükselişi”nin bu manada dünya çapında bu yüzyılın ana konusu olması söz konusudur. Her ne kadar bu yükseliş metaforu önceleri daha çok Çin merkezli algılanmakla birlikte, özellikle ekonomik ve ticari anlamda tüm Asya-Pasifik coğrafyasının bir kalkınma hamlesi içinde olduğu ve bu ülkelerin geleceğin önemli aktörleri olarak görülmeye başlandığı hususu da genel kabul görmektedir. (Dışişleri Bakanlığı, 2024).

Bu çalışmanın ana odağını Asya-Pasifik bölgesi örneği üzerinden aktörler, kurumlar ve stratejiler bağlamında Türk ticari diplomasi faaliyetleri oluşturmaktadır.

KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Ticari diplomasi kavramına ilişkin çalışmalar her ne kadar ulusal literatürde henüz beklenen seviyede yer bulamadıysa da uluslararası ilişkiler ve uluslararası ticaret alanında çalışan akademisyenlerin ilgili duyduğu alanlardan biri olduğunu ifade etmek mümkündür.

Kavramı kendi ülkesi ile bulunduğu ülke arasında iş geliştirme amacıyla diplomatik statüye sahip devlet temsilcileri tarafından yürütülen bir faaliyet olarak özetleyen Naray’ın (2008) tarifinin yanında Lee (2004) ticari diplomasiyi diplomatik kanallar ve süreçleri kullanarak ticari ilişkileri yöneten bir kamusal ve özel aktör şebekesinin faaliyeti olarak tanımlamaktadır. James & Berridge (2003, s.42) ise “diplomatik misyonların çalışmaları, kendi ülkesine hedef ülkedeki ticaret durumu ve yatırım fırsatları hakkında bilgi vermek, ülkesinden gelen özellikle küçük işletmeler başta olmak üzere iş insanlarına gerekli bilgiyi vererek aydınlatmak ve ticaret seyahatlerine gerekli destekleri sağlamak, bulunduğu ülkedeki iş insanları ve ticaret odaları ile teması sürdürmek” şeklinde daha ayrıntılı bir tanım yapar.

Literatürde ekonomi diplomasisi (economic diplomacy) ve ticari diplomasi (commercial diplomacy) kavramlarının genellikle birbirinin yerine kullanıldığı görülse de bu iki kavramı birbirinden ayıran bazı çalışmalar da mevcuttur. Reuvers (2012, s.2) ticari diplomasinin, ekonomi diplomasisinin bir alt kümesi şeklinde yorumlandığını hatırlatır.

Bununla birlikte, ekonomi diplomasisi ile yakından ilişkili olmasına rağmen, ticari diplomasinin ticaretin yanı sıra içe ve dışa yatırımın teşvik edilmesini içermektedir (James & Berridge, 2003, s.108). Ancak ticari diplomasi ve ekonomi diplomasisinin ayrı olduğu anlamına gelmez; bunlar vazgeçilmez bir biçimde iç içe geçmiş durumdadır: aynı amaca sahip ticari diplomasi, karşılaştırmalı üstünlük avantajlarından yararlanmayı amaçlarken, ekonomi diplomasisinin yarattığı uluslararası fırsatlardan ve piyasaların gelişiminden yararlanmayı hedeflemektedir (Potter, 2004, s.55; Aktan & Gür, 2023, s.6575).

Ekonomik diplomasi ve ticari diplomasi faaliyetlerine ilişkin değerlendirmelere örnek teşkil etmesi bakımından Rana ve Chatterjee’nin (2011) sınıflandırmasına Şekil 1’de yer verilmektedir.

Şekil 1. Ekonomik Diplomasi ve Ticari Diplomasi Faaliyetleri

Öte yandan, MÜSİAD tarafından 2018 yılında hazırlanan “Ekonomik Refah ve Güvenlik Bağlamında Ticaret Diplomasisi” başlıklı araştırma raporunda ekonomik diplomasiden farklılaşan ticaret diplomasisinin genel olarak kamunun veya kamu hizmeti sağlayıcılarının iş dünyası, ticaret odaları, sanayiciler vs. ile karşılıklı bir anlayış içerisinde uluslararası ticaret ve yatırım ortamını ülkeleri lehine geliştirmelerini ifade ettiğinin altı çizilmektedir (MÜSİAD, 2018). Genel olarak ticaret diplomasisi faaliyetleri iki temel çerçeveden oluşmaktadır: Ticaretle ilgili politika yapım süreçlerini ilgilendiren faaliyet ve süreçler; ihracat ve yatırımları destekleyici ve teşvik edici faaliyet ve süreçler.

Ticaret kavramı doğrudan iki veya ikiden fazla taraf arasında gerçekleştirilen mal veya hizmet alışverişini, bir diğer deyişle ülkeler arası bağlamda ihracat veya ithalatı (dış ticaret) ifade etmektedir. Ticari diplomasi kavramsallaştırmasındaki ticari ise yalnızca ticaretle ilgili konuları değil, yatırım, turizm, mülkiyet hakları vs. ekonomik yönü olan diğer alanları da kapsadığı için çok daha geniş bir anlama sahip olduğu şeklinde yorumlanabilir. Bu çalışmada da daha genişletilmiş bir perspektiften yola çıkılarak ihracat ve yatırımların arttırılması için kamu/özel sektör iş birliğinin yurtdışındaki faaliyetlerinin ve tercih edeceği enstrümanlarının etkinleştirilmesi anlamı üzerinde durulmaktadır. 

AKTÖRLER VE KURUMLAR: TEMSİLCİLİKLER, KAMU VE ÖZEL SEKTÖR KURULUŞLARI

Ticari diplomasinin daha iyi anlaşılması için tüm aktörlerin ve aralarındaki ilişkinin anlaşılması kritiktir. Bu nedenle önce aktör kavramı tanımlanmalıdır. Devlet ve devlet-dışı aktörler şu dört özelliğe sahip yapılar olarak tanımlamaktadır:

• Amaçları ve çıkarları üzerinde bağımsız karar verme yeteneğine sahip olmaları;
• Hedefleri gerçekleştirmek için gerekli kaynakları seferber edebilme kapasitesine sahip olmaları ve küresel düzeyde iş birliği yapma konusunda hevesli olmaları;
• Eylemleri ve faaliyetleri, devletlerarası ilişkileri veya diğer devlet-dışı aktörlerin küresel sistemdeki davranışlarını etkileyecek kadar önemli olmaları;
• Diğer aktörlerle diplomatik ilişkiler kurabilme kabiliyetine sahip olmaları (Okan, 2010, s.48).

Dolayısıyla ticari diplomaside aktör, uluslararası sistemdeki karar alıcılarla müzakere edebilmek, diplomatik ilişki kurabilmek, politik ve ekonomik hedeflere ulaşabilmek için birtakım enstrümanlar geliştirebilme ve uygulayabilme kabiliyetine sahip birimler olarak tanımlanabilir.

Diğer yandan, Balkan (2023) ticari diplomasinin aktörlerinin yurt içinde ticaret ile ilgili kamu görevlileri ile diplomatik statüyü haiz yurt dışında görev yapan ticaret temsilciliği idarecisi ya da diplomatik misyonun ticaret ile ilgili personeli olduğunu vurgular. Söz konusu ticari diplomatlar, ticaret müşaviri, ticaret ataşesi, ticaret temsilcisi gibi unvanlarda faaliyetlerini yürütebilmektedir. Ticari diplomatlar ülkelerin ticari ateşeleri olabileceği gibi, ticari danışman, ticari temsilci, seçilmiş lobi şirketleri, ajanslar, STKlar vs. şeklinde kişi ya da kuruluşlar da olabilir. Öte yandan, ticari diplomasi faaliyetleri kimi durumlarda devlet başkanları, cumhurbaşkanları, bakanlar, milletvekilleri, büyükelçiler ile diğer büyükelçilik personeli tarafından da yerine getirilebilmektedir. Bu bağlamda, ticari diplomasi çalışmaları, başta Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı gibi kurumlar tarafından yurtdışında görevlendirilen diplomatlar tarafından gerçekleştirilen faaliyetlerdir (Hocking & Lee, 2010, s.1222).

Türk ticari diplomasi faaliyetleri, Asya-Pasifik bölgesindeki aktörler, kurumlar ve stratejiler bağlamında incelendiğinde şu ana unsurlara odaklanılabilir:

• Hükümetler ve Ticaret Bakanlıkları: Türkiye’nin Asya-Pasifik bölgesindeki ticari diplomasi faaliyetlerinin önemli bir bileşeni, Türk hükümeti ve özellikle Ticaret Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Bakanlık bölgedeki pazarları analiz eder, ticaret anlaşmalarını müzakere eder ve Türk şirketlerinin bu pazarlara erişimini kolaylaştırmak için çeşitli stratejiler geliştirir.
• Ticaret Odaları ve İş Konseyleri: Türkiye’nin Asya-Pasifik bölgesindeki ticari diplomatik çabalarında ticaret odaları ve iş konseyleri önemli bir rol oynar. Bu kuruluşlar, Türk şirketlerinin bölgedeki iş dünyasıyla bağlantı kurmasına ve iş birliği olanaklarını değerlendirmesine yardımcı olur.
• Türk İş Dünyası: Türk iş dünyası, Asya-Pasifik bölgesindeki ticari fırsatları değerlendirmek ve iş birliği olanaklarını araştırmak için çeşitli stratejiler izler. Bu şirketler, bölgedeki taleplere ve pazar dinamiklerine uygun ürün ve hizmetler sunmak için pazar araştırması yapar ve yerel iş ortaklarıyla koordine olur.
• Kültürel ve Eğitim Kurumları: Türkiye’nin Asya-Pasifik bölgesindeki ticari diplomatik faaliyetleri, kültürel ve eğitim kurumlarının iş birliğini de içerebilir. Kültürel etkileşim ve eğitim de ticari ilişkilerin güçlenmesine katkıda bulunabilir ve bölgedeki Türk varlığını güçlendirebilir.
• Yatırım Teşvikleri ve Ticaret Fuarları: Türkiye, Asya-Pasifik bölgesindeki yatırımları teşvik etmek ve Türk ürünlerini tanıtmak için çeşitli ticaret fuarları ve etkinliklere katılır. Bu tür etkinlikler, Türk şirketlerinin bölgedeki iş birliği olanaklarını değerlendirmelerine ve ticari diplomatik ilişkileri güçlendirmelerine olanak tanır.

Türkiye’nin Asya-Pasifik bölgesindeki ticari diplomatik faaliyetleri, bölgedeki ekonomik dinamiklere ve pazar taleplerine uygun stratejiler geliştirerek, iş birliği olanaklarını maksimize etmek için çeşitli aktörlerle birlikte çalışmayı içerir. Bu çabalar, Türkiye’nin bölgedeki varlığını güçlendirmeye ve ticari ilişkilerini genişletmeye yöneliktir.

Ticari diplomasi faaliyetleri esas itibariyle Ticaret Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Yurt dışında temsil edilen kurumlar, Dışişleri Bakanlığı büyükelçilik ve başkonsolosluklara bağlı olarak çalışmakta olduğundan, bu bakanlık ilişki ve görev anlamında, ticari diplomasi faaliyetlerinin içerisinde yer almaktadır (Yıldırımlıdal, 2023). Bunun yanında, faaliyetleri doğrudan ticari diplomasi kapsamında olmamakla birlikte, görevleri gereği ticari diplomasi faaliyetlerine etki edebilecek Türk İşbirliği Kalkınma Ajansı (TİKA), Yunus Emre Enstitüsü başta olmak üzere bazı bakanlık ve kurumlar da mevcuttur (Can, 2020, s.122).

Bu bağlamda, Şekil 2’de Türk ticaret ve ekonomi diplomasisi faaliyetlerinde aktif olarak rol alan Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ve Cumhurbaşkanlığına bağlı idareler ile Türk Eximbank, DEİK, TOBB, TİM, TÜSİAD ve MÜSİAD gibi diğer bazı yapılara yer verilmiştir. Bu kuruluşlar kamusal kurumlar ve özel kuruluşlar veya sivil toplum kuruluşları olarak iki grup altında tasnif edilebilir.

Şekil 2. Ticari Diplomasi Faaliyetleri (Kurumlar)

GELENEKSEL PAZARLAR, HEDEF PAZARLAR VE UZAK ÜLKELER STRATEJİSİ ÇERÇEVESİNDE TİCARİ DİPLOMASİ FAALİYETLERİ

Türkiye’nin yakın kara havzası, kara sınırlarının doğrudan bağlı olduğu üç bölgeyi kapsar; Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu. Türkiye gerek tarihi birikimi gerekse coğrafi konumu itibariyle bu yakın havzanın değişmez bir parçası durumundadır. Ülkenin uluslararası düzeydeki siyasi, ekonomik ve kültürel ağırlığı bu havzadaki sahip olduğu etkinliğe ve performansa bağlı olmaya devam edecektir. Bu bağlamda, ekonomik ve kültürel nitelikli mekanizmalar, politik kaynaklı gerginliklerin tansiyonunu düşürebilmekte, ayrıca Türkiye’ye bölgesel güçlere alternatif politika üretme olanağı sağlayabilmektedir. Turgut Özal’ın Ortadoğu, Balkanlar, Orta Asya ve Karadeniz bölge ülkeleriyle, ekonomik iş birliği, su ve enerji nakil hatları, KEİ gibi bölgesel ekonomik iş birliği kuruluşlarının temelini atmak gibi derin ve karşılıklı işbirliği girişimleri bu potansiyeli kullanma amaçlı şeklinde yorumlanmaktadır (Ünay, 2010, s.29).

Diğer taraftan dış ticaretin bölgesel bazda çeşitlendirilmesi, ihracata dayalı faaliyette bulunan sektörler için dış ticaretten kaynaklı talep risklerini azaltmak için kullanılması gereken politikalardan birisidir. Bu politika aynı zamanda ülkeye özgü istikrasızlıkları da azaltabilmektedir (Çınar & Türkmen, 2010, s.30). Belirli bir ihracat pazarında büyüme ile artan rekabet, firmaları yeni pazar araştırmalarına zorlamakta, gelişen teknoloji ve ulaşım imkânları ise yeni pazarlara ulaşmada kolaylık sağlayabilmektedir (Çınar & Türkmen, 2010, s.51).

Tarihsel perspektiften bakıldığında ise 1980’lerde coğrafi yakınlık olgusuna dayanarak, iç pazara yönelik üretim yapan firmaların üretim fazlalarını dış pazarlara, özellikle yakın komşulara satmaları üzerine kurulu, fakat süreklilik arz etmeyen satışların firmaların döviz gelirleri elde etmelerinin yanında dış pazarlarla tanıştıkları, yabancı pazarlara açılmanın ilk evresi olan ihracat pazarlaması stratejisiyle yakın Ortadoğu pazarları üzerinden dünyaya açılma sürecine giren Türkiye, birtakım bölgesel istikrarsızlıklar ve yeni hedef pazarlar arayışı ile bu tarihlerden sonra daha istikrarlı ve alım gücü yüksek pazarlara yönelmeye başlamıştır. Dolayısıyla her ne kadar coğrafi avantaj, teknik iş birliği, gümrük ve sınır güvenliği gibi konulardaki ortaklıklar komşu ve yakın konumdaki ülkelerle ticaret hacmi bakımından güçlü yönleri teşkil etse de alım düzeyi düşük komşu ve çevre ülke pazarları gibi yerel bir perspektif yerine küresel bir bakış açısı benimsemesi ve pazarlamanın nihai evresi global pazarlamaya uygun, küresel perspektifi olan ticaret stratejileri izlemesi, bilgi ve teknoloji yoğun ürünlerin komşularla sınırlandırmaksızın global ölçekte pazarlara sunması önerilmektedir (Ayman ve diğerleri, 2007, s.256). Dolayısıyla bu, ihracatta rotanın uzak pazarlara çevrilmesi anlamına gelmektedir.

Bununla birlikte, 2005 yılında uygulamaya konan ve 24 ülkeyi kapsayan Asya-Pasifik Ülkeleri ile Ticari ve Ekonomik İlişkileri Geliştirme Stratejisi kapsamında, dünya nüfusunun yarısından fazlasını barındıran ve dünyanın en hızlı büyüyen ekonomik alanını teşkil eden ve dolayısıyla dünya ticaretinde önemli bir yere sahip bulunan Asya-Pasifik bölgesi hedef pazarlar içine dahil edilmiştir (Ticaret Bakanlığı, 2007, s.29). Asya-Pasifik ülkeleri stratejisinin temelini, bölgeyle ticari ve ekonomik ilişkilere genel bir ivme kazandırmak ve bölge pazarlarından gerekli payı almak, ihracatta karşılaşılan en büyük yapısal sorun olan sektörel ve bölgesel bağımlılığı bertaraf etmek, bölge ülkelerinden yapılan ve ihracatta ana-ara girdi olarak kullanılan ürünlerin ithalatında gerekli disiplini sağlamak, önemli sermaye birikimine sahip bölge ülkelerinden yatırım çekmek, müteahhitlik, müşavirlik ve mühendislik firmalarının Asya-Pasifik ülkelerindeki pazar paylarını artırmak ve savunma sanayi sektörünün sahip olduğu potansiyeli kullanmak gibi belirli hedefler oluşturmaktadır. Dolayısıyla, Asya-Pasifik bölgesinde yer alan ülkeler ile ticari ilişkilerin geliştirilmesi ve özellikle bölgeye yönelik ihracatın arttırılması çalışmalarına katkıda bulunmak amacıyla ticaret ve yatırım promosyonuna yönelik ticari diplomasi faaliyetleri çerçevesinde KEK toplantıları, ortak is konseyi toplantıları, ticaret heyetleri, bölgede düzenlenen ticaret fuarlarına milli katılımlar ve dış ticaret köprüsü etkinlikleri düzenlenmektedir.

Asya-Pasifik bölgesi geniş bir coğrafi alanı kapsar ve çeşitli ülkeleri içerir. Bu bölgedeki ülkeler şu şekildedir; Avustralya, Çin, Endonezya, Filipinler, Güney Kore, Hindistan, Japonya, Kamboçya, Malezya, Singapur, Tayland, Vietnam, Yeni Zelanda. Anılan ülkelerin her biri ekonomik, kültürel ve siyasi açıdan farklı dinamiklere sahip olduğundan Türkiye’nin dış ticaret politikasında söz konusu unsurlar belirleyici ve yönlendirici rol oynar.

Örneğin Asya’da Hindistan müteahhitlik ve teknik müşavirlik sektörü açısından yeni bir ülke olmasına rağmen önemli miktarlarda projelerin alındığı, Malezya ve diğer bazı uzak doğu ülkeleri ise sektörün son yıllarda projeler aldığı ülkeler olmuşlardır. Ticaret müşaviri ataması sonrasında Türk müteahhitlik firmalarının bu ülkelere ciddi şekilde yerleşmeye başladıklarını, göstermektedir (Can, 2020, s.243). Ancak coğrafi uzaklık, kültürel farklılıklar, iş yapma şeklindeki değişiklikler, sektörün bu pazarlarda hemen büyümesine engel durumlar şeklinde görülebilecektir. Öte yandan, geçen süreçte kazanılan tecrübelerle önümüzdeki yıllarda daha fazla proje alınması beklenebilecek bir durumdur.

Bu bağlamda Türkiye’nin geleneksel olarak etkin olduğu Avrupa, Balkanlar, Ortadoğu coğrafi bölgeleri haricinde yeni pazarlarda tutundurma faaliyetlerine ağırlık vermesi ithalatta alternatif arayan ülkeler için bir seçenek olarak kalıcı hale gelmesini sağlayabilecektir. Bu çalışma kapsamında ele alınmak üzere – sonraki başlıkta daha detaylı değinileceği üzere – 13 ülke belirlenmiştir. Bahse konu 13 ülkeden 10’u aynı zamanda “Uzak Ülkeler Stratejisi” kapsamında yer alan ülkelerdir.

2022 yılı Temmuz ayında Ticaret Bakanlığı tarafından kamuoyu ile detayları paylaşılan Uzak Ülkeler Stratejisi “uzak ülkelere yönelik özel bir dış ticaret stratejisinin ortaya konulması gerekliliği”nden hareket etmektedir. Covid-19 salgını nedeniyle küresel üretim ve tedarik zincirinde yaşanan aksamaları da fırsat olarak değerlendirerek Türkiye’nin küresel pazarlardaki konumunu güçlendirmek için yola çıkılan bu eylem planında ihracatın geleneksel ürün-pazar yapısını bir ileri aşamaya taşıyarak yeni ürün ve yeni pazar çeşitliliğine odaklanılmaktadır (Ticaret Bakanlığı, 2022). Bu anlayışla Ticaret Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen analitik çalışmalar neticesinde Türkiye’ye 2 bin 500 kilometreden uzak mesafede bulunan, dünyadan ithalatı 60 milyar doların üzerinde olan ve ithalatından alınan payın yüzde 1’in altında olduğu 18 ülke hedef olarak belirlenmiş olup bu ülkelerin yarıdan fazlası Asya-Pasifik bölgesinde yer almaktadır. İkili ticaretin geliştirilmesine yönelik atılan en somut adımlardan biri ise ihracat desteklerin arttırılmış oranda uygulanıyor olmasıdır. Türkiye’nin söz konusu ülkelere yönelik ticari diplomasi faaliyetlerini anlamak ve dış ticaret hacmine daha yakından bakmak üzere sonraki bölümde bazı veri ve istatistiklere yer verilecektir.

ASYA-PASİFİK BÖLGESİ İLE DIŞ TİCARETTE GENEL GÖRÜNÜM VE TÜRK TİCARİ DİPLOMASİ FAALİYETLERİ

Asya-Pasifik bölgesinde konumlanan ve bu çalışma özelinde incelenen 13 ülke ile Türkiye’nin dış ticaret istatistiklerine Tablo 1’de yer verilmektedir. Buna göre daha detaylı bakıldığında ilk sırayı 3,3 milyar Dolar ihracat ile Çin’in aldığı görülmektedir.  Hindistan, Güney Kore, Avustralya ve Singapur ise ilk beş içerisinde yer alan diğer ülkelerdir. Bu ülkeler arasında Avustralya, Türkiye’nin dengeli bir dış ticaret hacmi olan ülkeler arasında olup toplam ihracat ve ithalat değerleri birbirine yakındır.

Tablo 1. Türkiye’nin Asya-Pasifik Bölgesine Toplam İhracatı (Bin Dolar)

Bölgeye yönelik önceliklendirme ve strateji ortaya konmadan bir vizyon geliştirilmesi kısa vadede ihracat paylarını artırabilecekse de daha uzun soluklu ve istikrarlı bir ilişki kurabilmek adına ihracat perspektifinde potansiyel arz eden bazı sektörlerin belirlenmesi ve üzerine çalışılması önemli olacaktır. Örneğin Türkiye müteahhitlik sektöründe dünyanın önemli ülkeleri arasındadır. Dünyanın değişik bölgelerinde kazanmış oldukları tecrübeler, yeni bilinmeyen pazarlara girişlerinde önemli bir avantajdır. Ayrıca konunun akademik olarak daha fazla çalışılması, sektörün potansiyel pazar imkanlarının değerlendirmesine pozitif katkı yapacaktır.

Yine hizmet ihracatının önemli kalemlerinden turizm (özellikle de sağlık turizmi) ve eğitim konusuna daha stratejik yaklaşılarak özellikle Avustralya, Yeni Zelanda, Singapur ve Japonya gibi refah düzeyi yüksek ülkelere yönelik planlama yapılabilir. Bu noktada, ikili ilişkilerin güçlendirilmesi, ülkeler arası resmi ziyaret ve heyetler ile Türkiye’nin Asya-Pasifik ülkelerinde somut temas noktaları oluşturması ticari diplomasinin işletilmesi konusunda işlevsel araçlar teşkil eder. 2009 yılında Pekin’de bir Türk Ticaret Ofisi açılması sonrasında Asya-Pasifik ülkelerine yönelik ihracatın bir önceki yıla göre % 44 oranında artış gösterdiği ve 5,54 milyar Dolar civarında gerçekleştiği tespit edilmiştir. İhracat artış hızı, stratejinin yürürlüğe girdiği 2005 yılından bu yana genel ihracat artış ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. Türkiye için önemli bir doğrudan yabancı yatırım kaynağı Japonya, emek yoğun sektörlerde Çin ve yükselen bilişim sektörlerinde de Hindistan gibi en büyük potansiyel rakipleri bu bölgede bulunmaktadır. (Özberk, 2010).

Bir başka örnekle, geleneksel pazarlar arasında olmayan uzak doğuda Moğolistan, Tayland, Vietnam, Filipinler gibi ülkelerde, 2003 yılı sonrasında (ağırlıklı olarak 2010 yılından sonra) ticaret müşaviri ataması sonrasında Türk firmalarının ilk defa müteahhitlik ihaleleri aldığı gözlemlenmiştir. Ayrıca Can (2020) çalışmasında, ilk defa ticari diplomatın atandığı veya mevcut sayının artmış olduğu ülke, hangi kıta veya bölgeye bakılmaksızın o ülkeye olan ihracatının olumlu etkilendiğini saptamıştır.

Bununla birlikte, Ticaret Bakanlığı’nın yurt dışı ticari diplomasi faaliyetleri 119 ülkede 179 merkezde faaliyet gösteren ticaret temsilcilikleri vasıtasıyla yürütülmektedir. Bakanlık yurt dışı ticaret temsilcilerinin görevlerinden bazıları, firmalara danışmanlık hizmeti, Türk ürünlerinin tanıtımı, ürünlerin pazara girişte karşılaştığı sorunların tespiti ve çözümü, fuarlara katılım, ticaret heyetleri, alım heyetleri ve basın ziyaretlerinin organizasyonları, kabul eden ülkedeki büyük ihaleler ile ithalat taleplerinin firmalara bildirilmesi, potansiyel yatırımcılar ile ithalatçıların belirlenip ülkemiz firmalarına iletilmesi, seminerler ve organizasyonları düzenlenme, ülkemizi ikili ve çok taraflı platformlarda temsil etmek olarak sayılabilir (Balkan, 2023).

Tablo 2. Ticaret Bakanlığı Yurtdışı Teşkilatı (Asya-Pasifik Bölgesi)

Konuya ilişkin alan yazında rastlanan bazı çalışmalar ticari diplomasi üzerindeki söz konusu etkiyi doğrular niteliktedir (Bedir, 2021). Devlet ve hükümet başkanlarından oluşan üst düzet heyetlerin yurtdışı ziyaretlerinin uluslararası ticaret üzerindeki olumlu etkisini tespit eden Okan (2019), dış temsilciliklerin uluslararası ticarete olan olumlu etkisini ve yurtdışındaki her yeni ek konsolosluk için yaklaşık %6-10 arttığını ortaya koyan Rose (2007) ve diğer devletlerle ikili ve çok taraflı ticaret anlaşmaları imzalamak ve diplomatik temsilcilik açmak gibi kullandığı ticari diplomasi yöntemlerinin dış ticaret ve yatırım akışları üzerinde olumlu etkisinin olduğunu tespit eden AlTaffaq’ın (2019) çalışmaları örnek olarak sayılabilecektir. Aktan ve Gür (2023) ise Körfez ülkelerinde görev yapmış ve ticari diplomasinin önemli aktörleri olan kamu çalışanları (ticaret müşavirleri ve ataşeleri) ile özel sektörden uluslararası ticaret alanında uzman, bir diğer deyişle şirket yetkilileri ile gerçekleştirdikleri derinlemesine mülakatların sonucunda kamu ve özel sektörün arasındaki iletişim mekanizmasının önemine vurgu yapmış, söz konusu araştırmada kamu kurumlarının, bölgede ticari faaliyeti gösteren bu ülkelerin iş kültürünü iyi bilen tecrübeli özel sektör firma yetkilileri ile birlikte ortak projeler yürütebileceklerinin altı çizilmiştir.

Bununla beraber, Endonezya ve Malezya gibi ülkeler ile kültürel ve tarihsel bağlara vurgu yapılması hizmet ihracatı (örneğin dizi-film ihracatı ve diğer kreatif endüstriler) konusunda Ortadoğu ve Güney Amerika’dan sonra yeni alanlar açabilecektir. Benzer şekilde Avustralya ve Yeni Zelanda için tamamlayıcı yönüyle kültürel diplomasi işletilebilir ve bir yumuşak güç unsuru olarak kullanılabilecektir. Kamu, ekonomik, ticari, insani, hukuki ve kültürel diplomasi birbirlerini tamamlayan ve koordineli bir şekilde yapıldığı taktirde uzun vadede Türkiye lehine olumlu sonuçlar üretecek bir güce sahiptir.

DEĞERLENDİRME

Türkiye’nin ihracat hedeflerine ulaşabilmesi ve zaman farkı, uzaklık-mesafe ve lojistik sorunlar gibi unsurlardan en az etkilenecek şekilde dış ticaret hacmini artırabilmesi için yeni pazarlara yönelmesi ve bunu yaparken de ticari diplomasiyi en etkin şekilde kullanması gereği açıktır. Çalışmada vurgulandığı üzere Asya-Pasifik bölgesi birçok açıdan bu araçların aktifleştirilebileceği, orta-uzun vadede güçlü ilişkiler tesis edilebilecek bir coğrafyadır. Bu anlamda, ihracat pazarlarımızın çeşitlendirilmesi, ülkemize doğrudan yabancı yatırım çekilmesi ve siyasi pozisyonlarımıza uluslararası alanda destek sağlanması amaçlarına yönelik olarak Güneydoğu Asya ülkeleri ve bölgedeki başat kuruluş olan ASEAN ile ilişkilerimizin geliştirilmesine önem atfedilmektedir. Kuşak-Yol Projesi ve Çin ile olan ilişkilere etkisi, Çanakkale Savaşları ve Anzaklar ile olan tarihsel bağların Okyanusya ile Türkiye arasında karşılıklı ticari ilişkilerin ve turizm potansiyelinin devamına etkisi gibi konular daha derin şekilde ele alınmalıdır.

Gelişmiş ülkelerde özellikle kültürel diplomasi ve yurt dışındaki eğitim kurumları ile uluslararası düzeyde teknik yardım kuruluşlarının faaliyet amaçlarından birisi arasında; yurt dışında ülke firmalarına yeni pazar olanakları sağlamak da yer aldığından TİKA ve Yunus Emre Enstitüsü’nün faaliyetlerinin bu amaçları önceleyecek şekilde yeniden kurgulanabileceği değerlendirilmektedir. Özellikle ihracat yönüyle Çin ve Japonya gibi pazarlardaki potansiyellerin daha iyi değerlendirilebilmesi ve pazar özelliklerinin daha iyi tespit edilmesi, açısından ülke içi alt bölgeleri de içine alan spesifik bir çalışmaya tabi tutulmalarında fayda vardır. KEİ, D-8 gibi oluşumların Türkiye’nin ihracatını olumlu olarak etkilediği görülmekle birlikte ihracat yönüyle D-8 üyesi ülkelerden Endonezya ve Malezya gibi ülkelerin potansiyellerinin yeterince değerlendirilemediği görülmektedir. Bu pazarlar coğrafi olarak uzakta olsa da özellikle dini yönüyle kültürel yakınlık dolayısıyla ülke potansiyellerinin daha iyi değerlendirilmesi gerekmektedir. Nitekim Asya-Pasifik bölgesinde Endonezya, Malezya, Avustralya, Japonya, Singapur ve Tayvan gibi ülkeler GSYİH’leri yüksek ancak potansiyellerinden yeterince faydalanılamayan ülkelerdir. Coğrafi uzaklık, kültürel farklılıklar pazara girişleri zorlaştıran unsurlar olsa da bir süredir bu ülke pazarlarını hedef pazar olmasında yönelik uygulanan politikaların daha da başarılı olabilmesi için akademik çalışmalarda da ele alınması gerekmektedir.

KAYNAKÇA

AKTAN, H. & GÜR, B. (2023). Ticari Diplomasinin Uluslararası Ticaret Açısından Önemi Üzerine Derinlemesine Mülakat: Türkiye’nin Körfez Ülkeleri ile Ticari Diplomasi Örneği. International Social Sciences Studies Journal, 9(110), 6574-6591. DOI: http://dx.doi.org/10.29228/sssj.69153

ALTAFFAQ, F. O. (2019). The Impact of Economic Diplomacy of the UAE Foreign Policy on on Bilateral Foreign Investment and Trade. Doktora Tezi. Sharjah: United Arab Emirates University Business Administration Dissertations.

AYMAN, S. G., SEZER, A., & KILIÇDAĞI, T. A. (2007). Avrupa Birliği’ne Katılım Sürecinde Türkiye’nin Komsu ve Çevre Ülkeler Politikası-Stratejik Yaklaşımlar. İstanbul: TÜSİAD.

BALKAN, B. (2023). Türkiye’de Ticari Diplomasi ve Kurumları. Türkiye Yüzyılına Girerken Diplomasi Üzerine Ekonomi-Politik Yazılar. Ankara: TİAV Yayınları.

BEDİR, U. (2021). Türkiye’de Düşünce Kuruluşlarının Dış Politika Bağlamında Kamu Diplomasisi İşlevleri. İleti-ş-im Özel Sayı, 6. DOI: http://dx.doi.org/10.16878/gsuilet.868147

CAN, M. (2020).  Ticari Diplomasi ile İhracat Ve Uluslararası Müteahhitlik Hizmetleri İlişkisi: Türkiye Örneği. Doktora Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

ÇINAR, Y. & TÜRKMEN, G. (2010). İhracatta Bölgesel Çeşitlendirme ve İstikrar. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 65(2), 29-57.

DIŞ EKONOMİK İLİŞKİLER KURULU. (2024). “Sektörel İş Konseyleri”.  Erişim Tarihi 14 Ocak 2024, https://www.deik.org.tr/sektorel-is-konseyleri

HOCKING, B. & LEE, D. (2010). Economic Diplomacy in Robert A.Denemark (ed.) The International Studies Encyclopedia. New Jersey: Wiley Blackwell.

JAMES, A., & BERRIDGE, G. (2003). A Dictionary of Diplomacy. Second Edition London: Palgrave Macmillan.

LEE, D. (2004).“The Growing Influence of Business in U.K. Diplomacy. International Studies Perspectives, 5(1), 50-56.

MÜSİAD. (2018). Ekonomik Refah ve Güvenlik Bağlamında Ticaret Diplomasisi. MÜSİAD Araştırma Raporları: İstanbul.

NARAY, O. (2008). Commercial Diplomacy: A Conceptual Overview. In 7th World Conference of TPOs, The Hague, 2 Nisan 2024, https://www.intracen.org/uploadedFiles/intracenorg/Content/Trade_Support_Institutions/TPO_Network/Content/Conferences/2008/NarayConferencepaper.pdf

OKAN, C. (2019). Ekonomik Diplomasi Aracı Olarak Devlet ve Hükûmet Başkanlarının Yurtdışı Ziyaretlerinin Uluslararası Ticarete Etkisi: Türkiye Analizi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

ÖZBERK, N. (2010). İhracat ve Yatırım için Diplomasi: Türkiye’nin Ticari Diplomasi Uygulaması. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

POTTER, E. H. (2004). Branding Canada: The Renaissance of Canada’s Commercial Diplomacy. International Studies Perspectives, 5(1): 55–60.

RANA, K., & CHATTERJEE, B. (2011). Introduction: The Role of Embassies. Economic Diplomacy India’s Experience, Jaipur: CUTS International.

REUVERS, S. (2012). Research on Commercial Diplomacy: Review and Implications. Master Tezi. Enschede: University of Twente, Faculty of Management and Governance Business Administration International Management.

ROSE, A. K. (2007). The Foreign Service and Foreign Trade: Embassies as Export Promotion. The World Economy, 30(1) 22-38.

T.C. TİCARET BAKANLIĞI. (2008). 2007 Yılı Faaliyet Raporu. Ankara: Ticaret Bakanlığı.

T.C. DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI. (2024). “Asya-Pasifik Ülkeleri İle İlişkiler”. Erişim Tarihi 25 Mart 2024, https://www.mfa.gov.tr/dogu-asya-ve-pasifik-ulkeleri-ile-iliskiler.tr.mfa

T.C. TİCARET BAKANLIĞI. (2024). “Ticaret Bakanı Mehmet Muş, Uzak Ülkeler Stratejisi Tanıtım Toplantısında Konuştu”. Erişim Tarihi 9 Ocak 2024, https://ticaret.gov.tr/haberler/ticaret-bakani-mehmet-mus-uzak-ulkeler-stratejisi-tanitim-toplantisinda-konustu

T.C. TİCARET BAKANLIĞI. (2024). “Yurt Dışı Temsilciliklerimiz”. Erişim Tarihi 28 Nisan 2024, https://ticaret.gov.tr/yurtdisi-teskilati/yurt-disi-temsilciliklerimiz

TRADEMAP (2024). “List of Importing Markets From Selected Countries for a Product Exported by Türkiye”. Erişim Tarihi 28 Nisan 2024, https://www.trademap.org/

ÜNAY, S. (2010). Economic Diplomacy for Competitiveness: Globalization and Turkey’s New Foreign Policy. PERCEPTIONS Journal of International Affairs, (Autumn-Winter 2010), XV (3-4), 21-48.

YILDIRIMLIDAL, İ. (2023). Ticari Liberalizm Kuramı Çerçevesinde Türk Ticaret Diplomasisi Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Bugün, dünyanın tüm önemli coğrafyalarında siyasi, ekonomik ve sosyal değişimlerin yaşandığı çok kritik bir süreçten geçmekteyiz. Sınır komşularımızdan, yakın coğrafyamızdaki ülkelere, en büyük iş ortağımız Avrupa’dan Amerika’ya kadar, tüm dünyada koşullar sürekli olarak değişiyor. COVID-19 salgını ile başlayan süreçte tüm dünya ekonomileri önemli bir sınamadan geçmektedir. 2021 yılı sonlarında küresel toparlanmanın hız kestiğini konuşurken, 2022 yılı Şubat ayında başlayan Rusya-Ukrayna savaşı zaten kırılgan olan küresel ekonomideki şartları daha da kötüleştirmiştir.

Yapılan araştırmalar, küresel ekonominin pandemi ile birlikte İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük sınama ile karşı karşıya kaldığını ortaya koymaktadır. IMF verilerine göre 2020 yılında küresel ekonomi %3,1 daralmıştır. 2021 yılında ise ABD başta olmak üzere gelişmiş ekonomilerce izlenen destekleyici para ve maliye politikaları ile aşılama faaliyetlerinin hızlanmasının neticesinde güçlü bir toparlanma gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda IMF, küresel ekonominin 2021 yılında %6,1 seviyesinde büyüdüğünü açıklamıştır. 2021 yılında gelişmiş ekonomilerde büyüme oranı %5,2 düzeyinde iken, gelişmekte olan ülkelerde büyüme hızı %6,8 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Pandemi sonrası uygulanan genişlemeci mali ve parasal politikalar, aşılanma faaliyetlerinin yükselmesi ile ülkelerin yeniden açılmaları ve artan talep, tedarik zincirindeki aksamalar nedeniyle arz artışının yetersiz kalması ve lojistik maliyetlerinin yükselmesi gibi sebepler küresel çapta enflasyonun yüksek seyretmesine yol açmıştır.  IMF verilerine göre, emtia fiyatları 2021 yılı genelinde %52,8’lik artış kaydetmiştir. Dünya Bankası verilerine göre ise, 2021 yılında enerji fiyatları %81 ve enerji dışı emtia fiyatları ise %32,7 artış kaydetmiştir. Benzer şekilde 2021 yılında ham petrol fiyatlarında %67,4 artış görülmüş, son 61 yılın en yüksek üçüncü (1974 ve 1979 petrol krizleri arkasından) yükselişi kaydedilmiştir. Avrupa’da doğalgaz fiyatları %397 yükselerek 1960’dan bu yana en keskin artışını gerçekleştirmiştir. Emtia fiyatlarındaki artış gıda fiyatlarında da kendini göstermiş, 2021 yılında FAO Gıda Fiyat Endeksi %28 oranında artmıştır.

Küresel ekonomi, pandeminin getirdiği olumsuzluklar ve pandemiye karşı ülkelerin aldığı önlemlerin yan etkilerini aşmakla meşgulken, bu kez Rusya ve Ukrayna arasında başlayan gerilimin savaşa dönüşmesiyle yeni bir şok ile karşı karşıya kalınmıştır. 2022 yılı itibarıyla, Rusya ve Ukrayna savaşı sonrası küresel ekonomide söz konusu fiyat artışların keskinleştiği bir dönem başlamıştır. Dünya Bankası verilerine göre; 2022 Mayıs ayında geçtiğimiz yılın Aralık ayına kıyasla enerji fiyatları %43,2 yükselmiştir. IMF, petrol fiyatlarının 2022 yılı genelinde %54,7 artmasını ve petrol hariç emtia fiyatlarının 2022’de %11,4 artacağını öngörmektedir. Tüm bu beklentiler küresel ekonominin ne kadar olumsuz bir tabloya doğru sürüklendiğini yansıtmaktadır. Tüm bu gelişmelerin sonunda tüketici fiyat enflasyonu Mayıs ayında ABD’de %8,6’a, İngiltere’de %9,1’e, Haziran ayında Avro Bölgesi’nde %8,6’ya çıkarak son yılların en yüksek rakamlarına tırmanmıştır.

Tüm dünyada yüksek oranlarda seyreden enflasyon, başta gelişmiş ekonomiler olmak üzere birçok ülkeyi para politikalarında hızla sıkılaştırma adımlarına yöneltmiştir. Bu kapsamda Amerikan Merkez Bankası (FED) 2022 Haziran ayı toplantısında faizleri 75 baz puan artırarak 1994 yılından sonra tek seferde en güçlü faiz artışını yaparken, takibinde İngiltere gibi birçok merkez bankası faiz artışına gitmiştir. Avrupa Merkez Bankası ise 2022 yılının ikinci yarısından itibaren faiz artışlarına gideceğini kesin bir dille işaret etmiştir.  Bu durumun sonucu olarak yapılan faiz artışlarının enflasyonu düşürmekte başarılı olamaması durumunda hala kırılgan olan ekonomik büyümeyi yavaşlatabileceği ve ileriki dönemde yüksek enflasyon ve düşük büyümenin bir arada görüldüğü stagflasyona girilebileceği endişeleri artmaktadır.

Bu çerçevede, son dönemde küresel ekonomide durgunluk ve zayıflama emareleri hızla artmaktadır. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) yayımladığı Küresel Ekonomik Görünüm Raporu’nda, daha önce yüzde 4,5 olarak açıklanan 2022 küresel ekonomik büyüme tahminini yüzde 3’e indirmiştir. Önemli ticaret ortağımız olan Avro Bölgesi’nin büyüme oranı ise yüksek oranlı bir revizyon (1,7 puan) ile %2,6’ya çekilmiştir. OECD 2021 yılında %10 düzeyinde olan küresel ticaret büyümesinin 2022 yılında %4,9’a gerileyeceğini öngörmüştür. OECD ekonomik büyüme beklentilerinde ciddi gerilemeye dikkat çekerken, ülkelerin enflasyon tahminlerini ise yüksek oranlarda artırmıştır.

TÜRKİYE EKONOMİSİ

Küresel ölçekte meydana gelen öngörülemeyen gelişmelere rağmen, Türkiye ekonomisinde üretimin aralıksız sürmesi ve istihdamın korunması için gereken tedbirleri hızla devreye almamızla birlikte, ekonomimiz üretmeye devam etmiş, üretirken istihdam yaratmış ve Türk malları dünyanın dört bir yanına ihraç edilmiştir.

Covid-19 pandemisi etkilerinin azalması, aşılanmadaki hızlanma ve ekonomik faaliyetlerdeki kısıtlamaların kaldırılması ile Türkiye ekonomisi 2021 yılında %11 oranında büyüyerek son 10 yılın en güçlü büyüme hızına ulaşmıştır. Bu olumlu büyüme performansını asıl değerli kılan; dengeli, istikrarlı ve kapsayıcı olmasıdır. 2021 yılı genelinde mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine katkısı 5,3 yüzde puan olurken; net ihracatın büyümeye katkısı 4,9 yüzde puan seviyesinde gerçekleşmiştir. Söz konusu ilerlemede dış ticaretimizin önemli bir katkı sağladığını görmekteyiz.

Türkiye ekonomisi 2022 yılının birinci çeyreğinde dengeli ve kapsayıcı büyüme performansını devam ettirerek %7,3 oranında büyümüştür. 2022 yılı birinci çeyreğindeki büyümeye ihracatın katkısı 3,9 yüzde puan, net ihracatın katkısı ise 3,5 yüzde puan olmuştur. Söz konusu büyümenin yarısından fazlası (%53,4’ü) mal ve hizmet ihracatından kaynaklanmış olup 2022 yılının ilk çeyreğinde de ihracat büyümenin itici gücü olmaya devam etmiştir.

2021 yılında ihracatımız, bir önceki yıla kıyasla %32,8 artışla 225 milyar 217 milyon dolara ulaşmış, 211 milyar dolar olan OVP tahmininin oldukça üzerinde gerçekleşmiştir. Aynı yıl dış ticaret hacmimiz bir önceki yıla göre %27,6 artarak 496 milyar 643 milyon dolar olmuştur. Dış ticaret açığı 2021 yılında bir önceki yıla göre %7,4 oranında azalarak 46 milyar 208 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. İhracatın ithalatı karşılama oranı %83,0 olarak gerçekleşmiş, enerji hariç karşılama oranı %98,2 seviyesine çıkmıştır. 2021 yılında Türkiye’nin dünyadan aldığı pay %1 seviyesini geçmiştir. 2022 yılının ilk 6 aylık dönemi incelendiğinde de ihracatımızdaki güçlü performansın devam ettiği görülmektedir. 2022 yılı ilk altı ayının tamamında, en yüksek aylık ihracat değerine ulaşılmış ve yılın ilk 6 ayında ülkemizin ihracatı %20 oranında artarak 126,1 milyar dolar olmuştur.

2022 yılı ihracat hedefimiz olan 250 milyar dolar eşiğini geçmeye oldukça yakın olduğumuzu belirtmek isterim. Bu hedefimize, kararlılıkla uyguladığımız ihracata dayalı büyüme modelimiz, ihracatçılarımızın özverili çalışmaları, ihracata ilk hazırlıktan, pazarlama kabiliyetlerinin geliştirilmesine, dış pazarda tutunup markalaşmadan, yüksek katma değerli ürün ihracatına kadar verdiğimiz destekler neticesinde ulaşacağımıza inancımız tamdır.

TİCARET VE TİCARET UZMANLIĞI MESLEĞİ

İnsanların mal ve hizmet alımı için takas usulünü kullandığı ilk çağlardan, dijital platformlar üzerinden e-ticaret yoluyla alışveriş yapabildikleri günümüze kadar ticaret, insanlık âleminin serüveninde her dönem önemli bir ekonomik ve sosyal olgu olagelmiştir. Ticaret tüm insanlık tarihi boyunca hem ihtiyaçların karşılanması yönünden işlevsel bir rol üstlenmiş, hem de insanlığa refah, barış ve huzur getirilmesine katkı sağlamıştır. Montesquieu, “Nerede yumuşak huylu insanlar varsa orada ticaret vardır; nerede ticaret varsa orada insanlar yumuşak huylu olurlar” cümlesiyle, ticaretin insanlık âlemine kazandırdığı refah ve bununla birlikte gelen uzlaşı kültürünün altını açık şekilde çizmiştir.

Üretilen mal ve hizmetler ile sermaye ve işgücünün ülke içinde ve ülkeler arasında dolaşımı, tüketici ihtiyaçlarının daha hesaplı ve kaliteli biçimde karşılanması, düzenli istihdam sağlanması ve geleceğe dönük yeni yatırımların devamı gibi pek çok kriter bakımından da ticaret sosyal ve ekonomik hayattaki önemini korumaktadır. Bunun yanı sıra, gelişmiş ticari bağların ülkeler arasındaki karşılıklı bağımlılığı artırarak dünya barışına katkı sağladığı da bilinmektedir.

Modern dönem için küreselleşme sadece sosyal ve kültürel değil aynı zamanda ticari bir olgu olarak da kendini kabul ettirmektedir. Pek çok ülkenin son dönemde uygulamaya koyduğu korumacı politikalara rağmen, bu küreselleşme süreci günümüz dünyasında, özellikle teknolojik alandaki gelişmeler sayesinde, halen tüm hızıyla devam etmektedir. Son dönemde ortaya çıkan COVID-19 salgınına istinaden yaşanan arz ve tedarik zincirlerindeki sorunlar, tüm dünya ülkelerinin ticari olarak birbirine ne kadar bağımlı olduğunu bir kez daha ispatlamıştır.  Öyle ki, bugün Çin pazarından kaynaklanan yedek parça tedarik güçlükleri, teslimattaki gecikmeler veya navlun ücretlerindeki artışlar, Ankara’nın Ulus semtindeki esnafın satışlarını ve karlılık oranlarını dahi doğrudan etkiyebilmektedir.

Bu konjonktür, ticaretin ve ticarete ilişkin tüm parçaların ustalıkla ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Çünkü ülkemizim büyümesi, gelişmesi ve müreffeh bir ülke olarak en büyük ekonomiler arasında yerini almasının yolu ticaretten ve ihracatın kazançlarından geçmektedir. İşte ticaret uzmanları da ülkemizin bu yolda ihtiyaç duyduğu ticaret politikalarının doğru şekilde belirlenmesinde etkin rol oynamaktadırlar. Özellikle ekonominin en önemli yapı taşlarından birini oluşturan, kalkınmada en etkili ögelerden biri olan dış ticaretin doğru yönetilmesi, yakından izlenerek doğru yorumlanabilmesi, ülkemizin ihracata dayalı büyüme ilkesini benimsemiş olduğu da göz önüne alındığında büyük önem arz etmektedir. Bu açıdan, Bakanlığımız kariyer memurları olan ticaret uzmanlarının, kendi alanlarında yetkinliklerini her daim geliştirmesi, değişen durumları doğru okumaları ve hızla uyum sağlayabilmeleri, tüm bunları başarabilmek içinse sürekli bir öğrenme halinde olmaları elzemdir.

Ticaret uzmanlığı, teknik bilgi ve becerinin yanında çok kültürlü günümüz küresel dünyasını da anlama yeteneği gerektirmektedir. Nitekim ticaret her zaman son derece hareketli bir seyir halindedir. Bu durum, dijital teknolojilerin ve e-ticaretin de büyümesiyle beraber giderek sıradan bir duruma dönüşmektedir. Bu bağlamda, hızlı ve sağlıklı karar alabilen ticaret uzmanlarına duyulan ihtiyaç her geçen gün daha çok artmaktadır. Bu ihtiyacın karşılanması ise ticaret uzmanlarımızın büyük bir gayretle ve karanlık hiçbir husus bırakmamacasına ulusal ve uluslararası siyasi ve ekonomik gelişmeleri yakından takip etmesiyle mümkündür.

Ticaret uzmanları hem Bakanlığımızın hem de Türk dış ticaret politikalarının başat aktörleridir. Ticaret uzmanlarımız meslek hayatları boyunca bir yandan Bakanlığımızın çeşitli kademelerinde görev alarak ticarete yönelik politikaların oluşturulmasına katkı sağlarken, diğer taraftan dünyanın dört bir köşesine ticaret diplomatları olarak atanmakta, görev yaptıkları ülke ile ikili ticari ve ekonomik ilişkilerimizin artırılmasına katkı sağlamaktadırlar.

Bizim tek arzumuz müreffeh bir Türkiye’nin tesis edilmesi, gelecek kuşaklara aydınlık yarınlar hazırlanmasıdır. Tüm gayretlerimizin temeli bu arzu ve hedeftir. Bu hedefler doğrultusunda, Bakanlığımızın tüm ticaret uzmanlarının, gerek uluslararası gerekse ulusal gelişmeleri yakından takip ederek, akademik birikim, müzakere kabiliyeti ve yüksek çalışkanlıkları sayesinde ticaretin mevcut seyrini ülkemiz ekonomisi lehine çevireceğinden kuşku duymuyorum.

Covid-19 salgını, arz ve talebi aynı zamanda uluslararası tedarik zincirini etkileyerek ekonomi üzerinde olumsuz bir sonuç doğurmuştur. Gümrük alanında İdareler, salgın ile mücadele kapsamında kritik eşyaların ithalatının kolaylaştırılması, gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve iş sürekliliğinin geliştirilmesi gibi açılardan bir dizi önlemler almışlardır. Bu çalışmada, salgının etkilerini azaltmak amacıyla 30 farklı ülkede gümrük alanında alınan vergisel tedbirler üzerinde durulmuştur.

Anahtar  Kelimeler: Covid-19, Gümrük, Ticaret, Vergisel Önlemler

JEL Sınıflandırma Kodları: H12, H20, H53, H56, H84

ABSTRACT

The Covid-19 outbreak has resulted in a negative impact on the economy affecting supply and demand in also international supply chain. In the field of customs, administrations have taken a number of measures in terms of facilitating the importation of critical goods, simplifying customs procedures, and improving business continuity in the fight against the epidemic. In this study, in order to reduce the effects of the epidemic, the tax measures taken in the customs area in 30 different countries are emphasized.

Key Words: Covid-19, customs, trade, tax measures

JEL Classification Codes: H12, H20, H53, H56, H84

GİRİŞ

Aralık 2019’da Çin’de ortaya çıkan Covid-19, aylardır dünyayı etkisi altına almış bulunmaktadır. Covid-19’un yayılmasıyla dünya bir ekonomi ve sağlık kriziyle karşı karşıya kalmıştır. Birçok küresel lider ve ekonomist Covid-19’u “II. Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük zorluk” olarak değerlendirmektedir.

Dünya Covid-19 krizine karşı savaşırken hükümetler salgının eşi görülmemiş sağlık, sosyal ve ekonomik etkilerini ele almak üzere önlemler almaktadırlar. Bu çerçevede, ülkeler ekonomilerini desteklemek amacıyla acil vergi önlemleri de dahil olmak üzere ekonomik ve mali politika uyaranları uygulamışlardır.

Diğer taraftan Covid-19, tedarik zincirlerini ve uluslararası ticareti  hızlı ve ciddi bir şekilde etkilemiştir. Öyle ki, salgın ilerledikçe devletlerin yardım malzemelerinin ve diğer temel ürünlerin sınırlar arasında serbestçe dolaşımının sağlamaları önem arz etmiştir. Bu yönüyle Gümrük İdareleri, uluslararası tedarik zincirlerini özellikle de Covid-19 ile ilgili kalemler olmak üzere temel malların ithalatını sağlayarak insanların hayatlarını sürdürmelerine hizmet etme ve vergi geliri ile ekonomiyi koruma açısından önem taşımışlardır. Bu çerçevede, Gümrük İdareleri Covid-19 ile mücadele kapsamında yardım veya gerekli malzemelerin sınırlararası dolaşımını hızlandırma, ekonomiyi destekleme ve tedarik zincirinin sürekliliğini sağlama ile toplum sağlığını koruma gibi alanlarda bir dizi önlemler almışlardır.

Bu çalışma ile, dünya genelinde 30 farklı ülkedeki Gümrük İdarelerinin referans tarihleri itibarıyla Covid-19 krizi ile mücadele amacıyla gümrük alanında ortaya koydukları vergisel önlemlerden bahsedilmeye çalışılmıştır.

1-Almanya

Covid-19’dan olumsuz etkilenecek risk gruplarının (Örn. hastaneler ve yaşlı evleri) tıbbi bakımından sorumlu kurumlara yapılacak bağışlar ithalat vergilerinden muaf tutulmuştur.^[1]

Covid-19 pandemik krizinin afet kurbanları için eşya ithalatı ile ilgili olarak örneğin acil tedaviler için tıbbi, cerrahi ve laboratuvar ekipmanı ithalatını hızlandırmak için Gümrük İdareleri hızlı bir yol izlemiştir.^[2]

Gümrük İdareleri tarafından toplanan vergilerin (Örn. ithalatta alınan katma değer vergisi, enerji vergisi ve hava trafik vergisi) 31 Aralık 2020’ye kadar ödeme sürelerinin ertelenmesi mümkün hale getirilmiştir.^[3]

2-Amerika Birleşik Devletleri

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump tarafından Covid-19 salgın hastalığı esnasında ABD üreticiler için kritik tedarik zincirleri de dahil olmak üzere ABD’li işletmelere ek ekonomik destek sağlamak amacıyla 18 Nisan 2020 tarihinde bir kararname imzalanmıştır.^[4]

Kararname, İdareye Covid-19 salgın hastalığı nedeniyle önemli bir finansal zorluk ile karşılaşan ithalatçılar için belirli ödemelerde 90 günlük erteleme süresine izin verme esnekliği sağlamaktadır. Bu izin uyarınca, Hazine Bakanlığı ve ABD Gümrük ve Sınır Koruması ortak bir Geçici Nihai Kural yayımlamıştır.^[5]

Bu ödeme esnekliği yalnızca önemli bir finansal zorluğa sahip ithalatçılar için mümkün olup Mart ve Nisan aylarında ithal edilen mallar için yapılan ödemeler için geçerli olmuştur. Anti-damping ve telafi edici vergilere (AD/CVD) tabi ithalatlar ile 201, 232 ve 301 Ticaret Çözümlerine tabi olan ithalatlar bu muafiyet kapsamına alınmamıştır.^[6]

Çin’den ithal edilecek 19 ürüne %25 olarak uygulanan ek vergi geçici olarak askıya alınmıştır.^[7]

3-Arjantin

Covid-19 olağanüstü hal süresince, 13 Haziran 2020 tarihine kadar aşağıda belirtilen 8 li tarife koduna sahip mallara hem gümrük vergisi hem de katma değer vergisi muafiyeti uygulanmıştır: 2207.10.10, 2207.10.90, 2905.12.10, 2905.12.20, 2207.20.19, 2934.99.34, 3808.94.19, 3808.94.29, 3926.90.40, 4015.11.00, 6307.90.10, 6505.00.22, 8413.19.00, 8413.60.19, 8421.39.30, 9004.90.20, 9004.90.90, 9018.11.00, 9018.12.10, 9018.12.90, 9018.13.00, 9018.14.10, 9018.14.20, 9018.14.90, 9018.19.10, 9018.19.20, 9018.19.80, 9018.19.90, 9018.39.22, 9018.39.23, 9018.39.24, 9018.39.91, 9018.90.10, 9018.90.92, 9018.90.96, 9018.90.99, 9019.20.10, 9019.20.20, 9019.20.30, 9019.20.40, 9020.00.10, 9020.00.90, 9021.90.11, 9021.90.19, 9025.11.10, 9025.19.90, 9027.10.00, 9402.90.20, 9403.20.00, 9403.60.00 and 9403.70.00.^[8]

4-Brezilya

Brezilya, COVID-19’la mücadele ile ilgili ürünlerin tedarikini sağlamak için ticaretle ilgili bazı önlemler yayınlamıştır.^[9]

Sırasıyla 18 Mart ve 26 Mart tarihlerinde yayınlanan GECEX 17/2020 ve 22/2020 sayılı kararlar ile, Brezilya’daki salgınla mücadele ile ilgili bir dizi ürün için ithalat vergisinde geçici olarak (% 0’a) bir düşüş sağlanmıştır. ^[10]

Bu indirime tabi ürünlerin listesini: % 70 alkol jeli, alkol, dezenfektanlar, maskeler, eldivenler, diğer personel koruyucu ekipman ve bazı hastane ekipmanları oluşturmaktadır.^[11]

Ayrıca CAMEX No. 23/2020 sayılı Karar ile şırıngaların ve vakumlu kan toplama tüplerinin belirli menşeli ülkelerden yapılan ithalatında uygulanan anti-damping vergisi askıya alınmıştır.^[12]

5-Çin

Yardım kuruluşlarına bağışlanmak amacıyla vergisiz ithal edilen malların kapsamı genişletilmiş ve Covid-19’un önlenmesi için bağışlanmak üzere ithal edilen mallar ithalat vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulmuştur. Muaf ithal edilebilecek eşyanın vergilendirilmesi durumunda gerekli şartları taşıması koşuluyla ödemeler iade edilecektir. Muaf eşyanın ABD menşeli olması durumunda ilave vergi uygulanmayacaktır.^[13]

Coronavirus’un önlenmesi için bağış amacıyla ithal edilen ABD menşeli mallara ek tarife uygulanmayacaktır. ABD menşeli diğer mallar için şirketlerin, ek tarifelerden hariç tutulması için başvurada bulunmaları imkanı getirilmiştir.^[14]

6-Danimarka

Danimarka Gümrük İdaresi, 16 Nisan 2020 tarihinde Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele kapsamında kamu yetkililerinin, bağış kuruluşlarının ve yardım kurumlarının vergisiz mal ithal edebileceğini duyurmuştur.^[15]

Avrupa Komisyonu, AB üye ülkelerinin koruyucu malzeme ve medikal ürün ithalatçılarının gümrük ve katma değer vergisinden afetlere maruz kalan ülkelerin kuralları çerçevesinde muaf tutulmaları gerektiğine karar vermiştir.^[16]

Böylelikle, 30 Haziran 2020 tarihinden 31 Temmuz 2020’ye kadar kamu yetkilileri, yardım organizasyonları ve bağış kurumlarının ilaç ve tıbbi malzemelerini gümrük ve katma değer vergisinden muaf ithal edebileceği belirtilmiştir.

7-Endenozya

17 Mart 2020 tarihinde Gümrükler ve Dolaylı Vergiler Genel Müdürlüğü aşağıdaki senaryolar kapsamında Covid-19’un önlenmesinde ilave önlem olarak etil alkol tüketiminden muafiyet talep etmek isteyen girişimciler için SE-04/BC/2020(“SE-04”) sayılı uygulama yönergesini yayımlamıştır.^[17]

1.     Sosyal amaçlar için kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması,

2.     Tüketimden muaf tutulan (“EPEE”) nihai ürünün üretiminde ara veya hammadde olarak kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması.

Diğer taraftan, COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi için gerekli malların ithalinde mali kolaylıkların düzenlenmesinde daha hızlı hizmet sağlamak amacıyla Maliye Bakanlığı 16 Nisan 2020’de 34 /PMK.04/2020 (“PMK-34) sayılı Tüzüğü yayınlamıştır. ^[18]

Kolaylıklar kapsamında yer alan mallar şunlardır:

1.     El dezenfektanları ve dezenfektan içeren ürünler,

2.     Test kiti ve laboratuvar reaktifleri,

3.     Virüs aktarım ortamı,

4.     İlaçlar ve vitaminler,

5.     Tıbbi cihazlar ve

6.     Kişisel koruma ekipmanları (APD).

COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi amacıyla için ithal edilen söz konusu mallara;

1.     İthalat vergisinden ve/veya tüketim vergisinden muafiyet,

2.     Lüks Eşyalardan katma değer vergisi veya satış vergisinin tahsil edilmemesi,

olanakları sağlanmıştır.

8-Finlandiya

Finlandiya Gümrük İdaresi, Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu istisnai durumlar nedeniyle, 2 Nisan 2020 tarihi itibarıyla gemi geçiş yolu aidatlarına ilişkin ödeme şartlarını kolaylaştırmıştır. Bu değişiklikler ile, İdare tarafından koronavirüs pandemisi nedeniyle finansal zorluklar içerisinde bulunan ve gemi geçiş yolu aidatı ödemek zorunda olanlara yardımcı olmak amaçlanmıştır.^[19]

9-Fransa

Fransız Gümrük İdaresi’nin 13 Nisan 2020 tarihli bildirisi ile, Avrupa Komisyonu kararının izin verdiği şekilde devlete veya yetkili makamca tanınan hayır kurumlarına bağışlanması amaçlanan sıhhi teçhizat için gümrük vergilerinden ve ithalatta alınan katma değer vergisinden muafiyet sağlanmıştır.^[20]

Ayrıca, ithalatçılara Fransız Gümrük İdaresi tarafından toplanan vergilerin ödeme süresinin ertelenmesine imkan veren istisnai bir prosedür oluşturulmuştur.  Bu kolaylıklar, finansal zorlukla karşılaşan firmalara tanınmıştır.^[21]

Aşağıdaki ürünlerin tedarik ve ithalatında %20 yerine % 5,5 indirimli katma değer vergisi uygulanmıştır.^[22]

-Maskeler ve koruyucu giysiler,

-Kişisel hijyen amaçlı ürünler.

Ayrıca, sıhhi teçhizatın temini ve ithalatı belirli koşullar altında rıhtım aidatlarından muaf tutulmuştur.^[23]

10-Güney Afrika

Güney Afrika Gelir Servisi (SARS), 27 Mart 2020’de COVID-19 salgını sırasında mali rahatlama sağlayan bir açıklama yapmıştır.^[24]

2002 Afet Yönetimi Kanunu uyarınca, COVID-19 salgını sırasında uygulanan tedbirler nedeniyle, “temel mallar” ın ithalatı katma değer vergisi ve gümrük vergisinden muaf tutulmuştur.  Bu muafiyet, kıtlık veya diğer ulusal afet durumlarından etkilenen kişilerin rahatlaması için ithal edilen mallarla ilgilidir. Temel ürünler genellikle gıda, temizlik ve hijyen ürünleri, tıbbi ürünler, yakıt (kömür ve gaz dahil) olarak tanımlanmaktadır. Muafiyet sadece temel ürünlerin Güney Afrika’ya ithalatı için geçerli olup temel malların yerel tedarikinde normal katma değer vergisi kurallarının uygulanmasına devam edilmektedir.^[25]

11-Güney Kore

Güney Kore Gümrük Servisi, yerli üretim için hammadde ithal eden şirketler için başvuru üzerine aynı günde vergilerin ödenme süresinin ertelenmesi, vergilerin taksitlendirilmesi ve vergilerin geri verilmesini içeren bir dizi vergi muafiyeti sağlayacak önlemleri hayata geçirmiştir.^[26]

12-Hindistan

İthalat vergileri; (i) suni solunum veya diğer terapötik solunum cihazları (vantilatörler) (HS 9018; 9019); (ii) yüz maskeleri ve cerrahi maskeler (HS Bölüm 63); (iii) kişisel koruma ekipmanı (HS Bölüm 62); (iv) COVID-19 test kitleri (HS Bölüm 30 ve 38); ve (v) ithalatçının, COVID-19 salgını nedeniyle 2012 tarihli Gümrük (İmtiyazlı Görev Oranında Mal İthalatı) Kurallarında belirtilen prosedürü izlemesi şartıyla (i ila iv) maddelerin üretimi için girdilerde geçici olarak ortadan kaldırılmıştır.^[27]

13-Hollanda

Hollanda Gümrük İdaresi, 26 Mart 2020 tarihinde koronavirüs salgını nedeniyle zorluklarla karşılaşan şirketleri desteklemek için resmi olarak bir tedbir paketi açıklamıştır. ^[28]

Salgından etkilenen firmalara vergilerini ödemeleri için daha fazla zaman verilmesi,  cezaların hafifletilmesi ve yasal şartlar ve lisanslarla ilgili özel çözümler sunulması mümkün kılınmıştır.

^[29]

Hollanda Gümrük İdaresi, firmaların ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemiştir. Bir firmanın, ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemek istemesi durumunda resmi bir talepte bulunması gerekmektedir. Erteleme, koronavirüs salgını ile mücadele etmek için alınan önlemlerin sona erdiği ayı takip eden ayın 15 inci gününe kadar uygulanacaktır.^[30]

Hollanda Gümrük İdaresi,  eğer Covid-19 salgınından kaynaklanıyorsa gümrük yükümlülüklerine uymayan şirketleri değerlendirirken esnek bir yaklaşımı benimsemeyi tercih edecektir. Herhangi bir ihlal veya cezai fiil ve/veya hiçbir niyet veya suçlama yoksa, herhangi bir ceza verilmeyecektir.^[31]

14-İngiltere

HMRC, Covid 19 salgın hastalığı ile mücadele etmek için AB üyesi olmayan ülkelerden ithal edilen tıbbi malzeme ve ekipman, koruyucu giysiler ve benzeri ürünlerin ithalatında bir destek açıklamıştır. Bu destek, Konsey Tüzüğü’nün (AT) 1186/2009 74-80 nci maddeleri, Konsey Direktifi’nin 2009/132/ EC 51-57 nci maddeleri kapsamında yapılarak uygulanmıştır.^[32]

Covid-19’un doğrudan bir sonucu olarak ciddi mali zorluklarla karşılaşan kayıtlı ithalatçıların, ithalat vergilerinin ödemesinin yapıldığı tarihte ödeme süresinin uzatılması talebinde bulunmak için İdare ile iletişime geçmeleri mümkün kılınmıştır. Bu doğrultuda HRMC, Covid-19’un işletme finansmanlarını nasıl etkilediğine dair kayıtlı ithalatçılardan bir açıklama yapmasını isteyecektir. HRMC, bu talebi dikkate alarak ek bir ödeme süresi kabul edip etmemeye karar verecektir. Karar münferit olarak alınacak ve reddedilebilecektir.^[33]

15-İspanya

İspanyol Hükümeti, Covid-19’un etkilerini hafifletmeye yönelik acil önlemleri onaylayan 31 Mart 2020 tarihli ve 11/2020 sayılı Kraliyet Kararnamesi’ni yayımlamıştır.^[34]

Bu Kraliyet Kararnamesi ile, 1 Nisan ile 30 Mayıs 2020 tarihleri ​​arasında ithalatta aşağıdaki koşulların karşılanması şartıyla gümrük borcunun (gümrük vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergileri) ödeme sürelerinin ertelenmesi gereksinimleri basitleştirilmiştir:^[35]

-Son mali yıl cirosu 6,010,121.04 EUR’yu aşmayan ekonomik operatörler için.

-100 avro veya üzerinde olan ve 30.000 avrodan az olan gümrük borcu.

-AB Gümrük Kodu’nun 112/3 üncü maddesine göre ödenecek gümrük vergilerinin ödenmesini garanti altına almak için teminat sağlanması.

Ayrıca, cirosu son mali yıl için 6, 010, 121.04 Euro’yu aşan ekonomik operatörlerin gümrük borcunun ertelenmesini Genel Vergi Kanununda belirlenen hükümler uyarınca istemeleri mümkün bulunmaktadır.^[36]

Bununla birlikte,  haklı bir ekonomik veya sosyal zorluk içerisinde bulunan herhangi bir ekonomik operatörün teminat verilmesi şartıyla ertelenmiş ödeme dışında ödeme olanakları istemesi mümkün bulunmaktadır.^[37]

Ayrıca, felaket mağdurlarına yönelik hayır amaçlı mal ithalatında katma değer vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/200’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. Katma değer vergisi muafiyeti, İspanya Vergi İdareleri’nin iznine tabi olup elektronik olarak talep edilebilecek ve verilebilecektir. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması da mümkün bulunmaktadır.^[38]

Afet mağdurlarına yönelik hayır amaçlı malların ithalatında gümrük vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/2009’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması mümkün bulunmaktadır.^[39]

16-İsviçre

İsviçre Federal Konseyi, 8 Nisan 2020’de kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında gümrük vergilerini geçici olarak askıya almaya karar vermiştir.^[40]

İlgili eşya kodları ise şu şekildedir: 2847.0000 3808.9480 3926.2010 3926.2090 3926.9000 4015.1100 4015.1900 4015.9000 4818.5000 4818.9000 6113.0000 6114.2000 6114.3000 6114.9010 6114.9090 6116.1000 6210.1000 6210.2000 6210.3010 6210.3090 6210.4000 6210.5010 6210.5090 6211.3200 6211.3300 6211.3910 6211.3990 6211.4210 6211.4290 6211.4300 6211.4910 6211.4920 6211.4990 6216.0010 6216.0090 6307.9099 6505.0010 6505.0080 6505.0090 9004.9000 9020.0000.^[41]

Ayrıca Federal Konsey, COVID-19 salgını çerçevesinde likiditenin yaklaşmakta olan ekonomik gerilemeyle başa çıkmak için bir öncelik haline gelmesi nedeniyle 20 Mart 2020 tarihinde bu kriz zamanında vergi mükelleflerini destekleyecek önlemler açıklamıştır. ^[42]

İsveç Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 90 uncu maddesi hükmünde yapılan düzenleme ile, vadesinde ödemenin vergi mükellefi için “önemli sıkıntı” ile sonuçlanabileceği durumlarda vergi mükelleflerine ödeme süresinin ertelenmesi için başvuru yapma seçeneği sunulmuştur.^[43]

Federal Konsey, kriz sırasında şirketlere likidite sağlamak için 20 Marttan başlamak üzere 2020 yılı sonuna kadar katma değer vergisi, gümrük vergisi ve diğer tüketim vergileri için gecikme zammını %0’a indirmeye karar vermiştir.^[44]

Yukarıda ifade edilen ödeme süresinin ertelenmesinin yanı sıra, İsveç Gümrükleri bazı ek önlemler almıştır. Buna göre, başvuru üzerine ZAZ hesapları aracılığıyla yapılan ödemeler fatura tarihinden itibaren 90 günden 180 güne kadar ertelenebilecektir.^[45]

17-İtalya

Aşağıdaki malların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[46]

-Araştırma, teşhis ve tıbbi tedavi için kullanılan ekipman,

-Devlet organlarına, onaylanmış yardım veya hayır kurumlarına ve kurtarma birimlerine bağışlanması amaçlanan mallar,

-Uluslararası ilişkiler çerçevesinde alınan mallar.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[47]

-Kamu hukuku ve diğer yardım veya hayırsever kuruluşlar tarafından yönetilen tüzel kişilikler veya kuruluşlar,

-İlk yardım birimleri.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipman ve vantilatör ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır :^[48]

-Bölgeler ve özerk iller,

-Yerel İdareler,

-Kamu İdareleri ve Kamu Kurumları,

-Devlet hastaneleri.

-Temel hizmetleri yerine getiren ve kamu yararı ve/veya kamu yararına olan kurumlar.

Operatörler, 23 Nisan 2020’den 7 Haziran 2020’ye kadar geçerli olmak üzere gümrük vergisinin ödenmesi için 30 günlük ek bir süreden yararlanabilecektir. Diğer taraftan, tahsilat işlemleri askıya alınmıştır. 8 Mart ile 31 Mayıs 2020 tarihleri arasında ödenecek vergilere ilişkin bildirim askıya alınmıştır. Bu ödemeler, uzatma olmaması halinde 30 Haziran 2020 tarihinden sonra tahsil edilecektir.^[49]

18-Japonya

Japonya Gümrük İdaresi tarafından, Covid-19 salgın hastalığına karşı alınacak önlemlerle ilgili yardım malzemeleri ile yaşam çizgisini korumak için acil çekilmesi gereken eşyaların gümrük prosedürlerine öncelik verilmiştir. Bu çerçevede, ithal edilen malların ücretsiz bağışlandığının kanıtlanması durumunda gümrük vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulabileceği duyurulmuştur.^[50]

19-Kanada

Kanada Sınır Hizmetleri Ajansı (CBSA) 16, 19 ve 27 Mart 2020 tarihlerinde aşağıdaki konularda üç önemli gümrük bildirimi yayımlamıştır.

· Devlet ve ilk müdahale ekipleri tarafından acil kullanım için ithal edilen mallara tarifesiz erişim,

· Sınırı geçen mallar için yanlış beyanda bulunulması nedeniyle ödenecek idari para cezaları için 45 günlük ödemesiz süre.^[51]

Kanada Hükümeti, acil durumlarda müdahale amacıyla ithal edilecek eşya için anında vergi muafiyeti sağlayan bir düzenleme kapsamında Covid-19’u acil bir durum olarak ilan etmiştir. Bu düzenleme; federal, taşra veya belediye birimleri ile polis, itfaiye veya yerel sağlık ekipleri gibi ilk müdahale sağlayanlar tarafından veya onlar adına Kanada’ya ithal edilen mallar için vergiyi azaltmaktadır.^[52]

Diğer taraftan, birçok ithalatçı ithalat sırasında tam muhasebeleştirme yapmaksızın malların serbest dolaşıma girmesine izin veren CBSA programlarından yararlanmaktadır. Bu kapsamda, tam muhasebeleştirme verisinin malların serbest dolaşıma girişini takip eden kısa bir süre sonra verilmesi gerekmektedir. CBSA, öngörülen süre içerisinde uygun belgeleri sunamayan ve vergileri ödemeyen ithalatçılara idari para cezası (AMPS) uygulamaktadır. Covid-19 nedeniyle CBSA, malları için tam muhasebeleştirme yapamayan ithalatçılar için AMPS üzerinden 53 günlük süre sağlanmıştır. Bu feragat, 11 Mart-26 Mayıs 2020 tarihleri​​arasında serbest dolaşıma sokulan mallar için uygulanmıştır.^[53]

Ayrıca Kanada Hükümeti, işletmelerin satışlarından tahsil edilen mal ve hizmet vergisi/ uyumlaştırılmış satış vergisi tutarlarının yanı sıra ithalattan kaynaklanan gümrük vergilerinin ödemelerini Haziran ayına kadar ertelemesine izin vermiştir. Bu nedenle gümrük vergilerinin ve para cezalarının ödenmesi 30 Haziran 2020’ye kadar uzatılmıştır.^[54]

20-Kolombiya

Kolombiya’da Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu acil durum çerçevesinde hükümet kriz sırasında vergi mükelleflerinin üzerindeki yükü hafifletmek için bazı vergi önlemleri almıştır.^[55]

Önlemler, aşağıdaki malların;

(i) bazı ilaçlar, tıbbi cihazlar ve cihazlar (örn. oksijen, sabunlar, antibakteriyel jel, özel maskeler, cerrahi eldivenler, vb.),

(ii) hava taşımacılığı endüstrisinde kullanılan belirli ürünler.

ithalatında gümrük vergisini %0’a düşürmüştür. Gümrük vergisi,  %0 olarak altı ay uygulanacaktır.^[56]

21-Nijerya

Nijerya’da Maliye, Bütçe ve Ulusal Planlama Bakanlığı tarafından Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele için gerekli tıbbi malzemelerin ithalatını kolaylaştırmayı amaçlayan yeni maliye politikası önlemlerinin uygulanmasına yönelik olarak 30 Nisan 2020 tarihinde bir Genelge yayımlanmıştır. Özellikle, genelge ile belirtilen tıbbi malzeme ithalatçıları 1 Mayıs 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere, ilk aşamada altı aylık bir süre için ithalat vergileri ve katma değer vergisinin ödenmesinden muaf tutulmuştur.^[57]

22-Norveç

Covid-19 salgını ve Norveç’teki mevcut durum nedeniyle ulusal acil durum sırasında gerekli tıbbi ve koruyucu ekipmanın yardım malzemesi olarak gümrük vergileri ödenmeden ithal edilmesi mümkün kılınmıştır.^[58]

İthalatçının geçici ithalat rejimini kullanması gerekmekte olup ancak yeniden ihracat yapılmamasına karşı herhangi bir garanti verilmesi gerekli olmayacaktır. Acil durum prosedürü, Gümrük İdarelerine yeniden ihracat sırasında malların acil durumlarda tüketilmiş veya imha edilmiş olması şartıyla Norveç’te kalan mallar için gümrük vergilerinden feragat etme izni vermektedir.^[59]

Bu ithalat prosedürü sadece beyan edilen acil durum süresi boyunca geçerli kılınmış olup süre dolduktan sonra ülkede kalan ve kullanılmayan malların yeniden ihraç edilmemesi durumunda gümrük vergilerine tabi tutulacaktır. Gümrük vergileri ödenmeden ekipmanın yeniden satılması mümkün bulunmamaktadır.^[60]

23-Polonya

7 Nisan 2020 tarihinde, Polonya Maliye Bakanlığı COVID-19 salgın hastalığı ile mücadelede kritik ilaç ve ekipmanların bağışını kolaylaştırmak için katma değer vergisinden muafiyet sağlayan düzenlemede bir değişiklik kabul etmiştir. Yeni kurallar çerçevesinde aşağıdaki malların ithalatı ve topluluklar arası alımı 31 Ağustos 2020’ye kadar yazılı bir bağış anlaşması temelinde COVID-19 ile mücadele amacıyla bağışlanması koşuluyla katma değer vergisinden muaf tutulmuştur :^[61]

• tıbbi cihazlar ve invitro diagnostik tıbbi cihazlar,

• Laboratuvar cam malzemeleri ve cihazları,

• tıbbi ürünler ve aktif maddeler,

• biyosidal ürünler (sadece dezenfektanlar),

• insan vücudu, su, hava ve topraktaki patojenik ajanların analizi ve tespiti için uzman teşhis testleri ve

• kişisel koruyucu ekipman – sadece maskeler, yüz siperleri, gözlükler, koruyucu gözlükler, tulumlar, ayakkabı koruyucuları, kapaklar ve eldivenler

Bağışın;

• Malzeme Yedekleri Kurumu,

• Sıhhi ve Salgın Karşıtı Rezervlerin Merkez Üssü veya

• sadece COVID-19 karşı önlemlerle bağlantılı hastane tedavisi sağlayan tıbbi tesislere yapılması mümkün kılınmıştır.^[62]

Malların ithalinin veya satın alımının 1 Şubat 2020’den sonra ancak 9 Nisan 2020’den önce yapılmış olması durumunda ise bağışın yazılı olarak teyit edilmesi durumunda muafiyetin  uygulanabileceğine karar verilmiştir.^[63]

24-Portekiz

Covid-19 salgını sürecinde devlet kurumlarına veya diğer hayırsever kuruluşlarına koruyucu ekipman ve ilgili tıbbi ekipmanın (afet mağdurlarına ücretsiz dağıtılan malzeme) 2009 Kasım tarihli ve 1186/2009 sayılı Konsey Tüzüğünün 74 ila 80 inci maddeleri uyarınca gümrük vergisinden ve 2009 Ekim tarihli 2009/132/EC sayılı Konsey Direktifinin 51 ila 57 nci maddelerine göre de katma değer vergisinden muaf olarak ithal etme izni verilmiştir.^[64]

25-Rusya

Rusya Federal Gümrük Servisi, COVID-19 salgın hastalığının yayılmasını önleyen eşyalar için gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[65]

İndirimli orana tabi eşyaların listesi, Avrasya Ekonomi Komisyonu (AET)’nun 16 Mart 2020 tarihli 21 sayılı Kararı ile belirlenmiş ve listeni kapsamını bireysel koruyucu giysiler, dezenfektanlar, tanı kitleri ve belirli tıbbi ekipman ve malzemeler oluşturmaktadır.^[66]

Söz konusu muafiyetin, iç piyasada kullanılmak üzere 16 Mart ila 30 Eylül 2020 tarihleri arasında Rusya’ya yapılan yukarıda belirtilen eşya listesine uygulanacağı belirtilmiştir.^[67]

26-Singapur

Singapur Gümrük İdaresi, Ticaret ve Endüstri Bakanlığı tarafından yayımlanan Covid-19 salgını ile mücadele için gerekli malların ticaretine ilişkin deklarasyon üzerine 15 Nisan 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 2208.90.10, 2208.90.20, 2208.90.30, 2208.90.40 HS Kodlarında sınıflanan eşyanın litre alkol başına 8 Dolar olarak uygulanan gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[68]

27-Tayvan

Tayvan Hükümeti, COVID-19 salgın hastalığına yanıt olarak geniş bir vergi indirimi sağlayan tedbirler açıklamıştır.^[69]

27 Şubat ile 26 Mayıs 2020 tarihleri arasında maske ve % 90’ın üzerindeki denatüre edilmemiş alkol konsantrasyonunun ithalatının geçici oranlara tabi tutulabileceği duyurulmuştur.

-2270.10.90.22-0 tarife kodu altındaki tıbbi alkolün hammaddesi için (hacimce % 90’ı aşan bir alkollü güce sahip diğer denatüretil alkol) malların tıbbi alkol üretimi için kullanılması ve Ekonomi Bakanlığı ile Sağlık ve Refah Bakanlığı tarafından verilen onayların ibraz edilmesi durumunda % 10’luk geçici orana tabi tutulacağı bununla birlikte mallar başka amaçlarla kullanılırsa (örneğin, şarap veya endüstriyel alkol üretimi için) % 20’lik orijinal oranının uygulanacağı belirtilmiştir.^[70]

-6307.90.50 tarife kodun altında yer alan esas olarak N95 maskesini, genel tıbbi ve cerrahi maskeleri içeren “tekstil malzemeleri üretim maskesi” nin ithalat vergisi oranı geçici olarak% 7.5’ten% 0’a düşürülmüştür.^[71]

28-Türkiye

25.03.2020 tarihli ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2284 sayılı Karar ile 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İthalat Rejimi Kararının ekinde yer alan nihai kullanım mevzuatı kapsamında indirimli gümrük vergisi uygulanacak tarım ürünleri listesine koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında kolonya ve dezenfektan üretiminde kullanılmak üzere “dökme etil alkol” eklenerek ithalatındaki gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[72]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2285 sayılı Karar ile 416 sayılı Karar ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda yer alan “9019.20.00.00.18” gümrük tarife istatistik pozisyonundaki “Cihazlar” isimli madde, koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında söz konusu tablo kapsamından çıkarılarak  oksijen terapi ve teneffüs cihazları ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[73]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2286 sayılı Karar ile 2016/9548 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda 6307.90 GTİP numarası ile yer alan maddenin ismi “Diğer Hazır Eşya” (6307.90.98.10.11 GTİP’inde yer alan bir kullanımlık maskeler hariç)” şeklinde değiştirilerek

“bir kullanımlık maske” ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır. ^[74]

18.04.2020 tarihli ve 31103 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar ile tarife kontenjanları kapsamında yapılacak ithalatta %0 oranında gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük, bunun dışında yapılacak ithalatta ise İthalat Rejimi Kararı çerçevesinde söz konusu maddeler için tespit edilen gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük oranları uygulanması düzenlenmiştir.^[75]

29-Vietnam

Maliye Bakanlığı tarafından, Covid-19 salgın hastalığının önlenmesi ve kontrolüne hizmet eden ithalat vergisi muafiyeti sağlayan malların listesini ilan eden 155/QD-BTC sayılı Karar imzalanmıştır.^[76]

Söz konusu Kararın, 7 Şubat 2020’den itibaren yetkililerin salgının sona erdiğini ilan ettiği tarihine kadar geçerli olduğu duyurulmuştur.^[77]

Covid-19 salgınının önlenmesine hizmet eden ve ithalat vergisi muafiyeti sağlanan malların listesi beş ürün grubuna ayrılmıştır.^[78]

-Yetkili  bir kurum tarafından verilen dolaşım belgesine sahip gazlı bez maskeleri,

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından verilen kayıt numarası verilen el dezenfektanı (jel veya sıvı),

-Gazlı bez maskelerinin üretimi için gerekli hammaddeler: Dokuma olmayan kumaşlar, antibakteriyel filtreler, gazlı bez maskeleri üretmek için elastik bantlar ve burun klipsleri.

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından kayıt numarası verilen antiseptik sıvı.

-Yetkili tıbbi kurum tarafından verilen dolaşım numaralarına sahip pantolon, gömlek, gözlük, gazlı bez maskeleri, koruyucu kasklar, eldivenler ve ayakkabılar gibi izolasyon kıyafetleri de dahil olmak üzere diğer gerekli malzeme ve ekipmanlar.

30-Yeni Zelanda

Covid-19’un etkisi nedeniyle gümrük vergisi ödeyemeyen ithalatçıların Gümrük İdaresi ile ödeme seçeneklerine durum bazında erişmeleri mümkün kılınmıştır.^[79]

Covid-19 salgını ile mücadele kapsamında tüm tıbbi ve hijyen ithalatlarındaki vergiler geçici olarak kaldırılmıştır. Bu durum, Covid-19 testi için kullanılan tüm teşhis reaktifleri ve test kitleri ile sabun ithalatı için geçerlidir.^[80]

Yeni Zelanda ve Singapur, diğer ülkelerin de katılabileceği tedarik zinciri sürekliliğini  sağlamak ve ilaç, tıbbi ve cerrahi ekipman içeren önemli ürünlerin ticaretindeki engelleri kaldırmak için girişimde bulunmuşlardır. Bu kapsamda, birkaç tarife derhal kaldırılarak 18 yeni tarife imtiyazı oluşturulmuştur.^[81]

SONUÇ

Covid-19’un kısa süre içerisinde kürsesel çapta yayılması üzerine, Dünya Sağlık Örgütü virüsü bir salgın olarak ilan etmiştir. Covid-19, sadece insanları ve halk sağlığını etkilemekle kalmamış aynı zamanda uluslararası ticareti de bozan ciddi bir küresel tehdit oluşturmuştur. Gümrük İdareleri, salgını önlemeye ve gerekli gümrük işlemleri ile uygunluk kontrollerini devam ettirmeye çalışırken  bağışlar ve acil yardım da dahil olmak üzere ithalatı hızlandırma zorluğu ile karşı karşıya kalmışlardır.

Bu doğrultuda, dünya genelinde Gümrük İdareleri Covid-19’un etkisini azaltmak için ilaç, ekipman ve temel malzeme ticaretini etkileyen lojistik darboğazları hafifletmek, tedarik zincirinin bozulmasını önlemek ve iş faaliyetlerinin yeniden başlamasını kolaylaştırmak amacıyla birtakım önlemler almışlardır.

Bu çalışmada, Covid-19’un ekonomik ve mali etkilerini azaltmak için çeşitli ülkelerde Gümrük İdareleri tarafından alınan vergisel önlemler üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Söz konusu İdaler tarafından vergisel alanda ortaya konulan başlıca önlemler aşağıda belirtilen maddeler kapsamında özetlenmiştir.

-Kişisel koruyucu ekipmanların ithalatı belirli koşullar altında gümrük vergilerinden muaf tutulmuştur.

-Covid-19  ile mücadelede gerekli tıbbi ilaç ve malzemelerin ithalatında doğrudan veya dolaylı vergiler geçici olarak kaldırılmış veya düşürülmüştür.

-Covid-19 nedeniyle ödeme yükümlülüklerini yerine getiremeyen girişimciler için ithalat vergilerinin ödemesini ertelemek veya taksitlendirmek gibi kolaylıklar getirilmiştir. Ayrıca, yine Covid-19 sebebiyle süresi içinde gümrük yükümlüklerini yerine getirmeyenler için suç, aldatma gibi durumlar olmamak kaydıyla ceza uygulanmasından vazgeçilmiştir.

Sonuç itibarıyla Covid-19 küresel salgının sonlarına yaklaşıldığı konusunda fikir birliğine varılmış olduğu anlaşılsa da günümüz dünyasında malların uluslararası ticaretinde ekonomik ve politik risklerin devam ettiği açıktır. Bu çerçevede, mevcut ve muhtemel risklerin ortadan kaldırılması veya önlenmesi aşamasında en doğru ve hızlı kararların alınabilmesi ve uygulanabilmesi için geçmiş risklerden elde edilen bilgi ve tecrübelerin kullanılmasının çok kıymetli olacağı değerlendirilmektedir.

KAYNAKÇA

BDO Tax News, ‘‘SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’,  Kaynak :https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures-and-reliefs, Erişim : 14 Haziran 2020.

Businessday, ‘‘Covid-19: FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  Kaynak: https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/, Erişim : 24 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, Kaynak  : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html, Erişim: 23 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’, Kaynak : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html.), Erişim: 23 Mayıs 2020.

CMS Tax Law, ‘‘COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’,  Kaynak: https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments, Erişim : 26 Nisan 2020.

CustomsNews, ‘‘Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’,  Kaynak: https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Deloitte, ‘‘Indonesia Tax Info April 2020’’,  Kaynak : www2.deloitte.com › Deloitte, Erişim : 26 Mayıs 2020.

EY, ‘‘Colombia issues COVID-19 tax measures’’, Kaynak : https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D, Erişim: 25 Haziran 2020.

ITC, ‘‘COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim: 25 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 31 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak : https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 18 Mayıs 2020.

Japan Customs, ‘‘Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, Kaynak: https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm), Erişim: 24 Nisan 2020.

Kore Customs Service, ‘‘Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, Kaynak: : https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422, Erişim : 24 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 14 Haziran 2020

KPGM, ‘‘Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 06 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, Kaynak : https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702, Erişim: 30 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 31 Mayıs 2020,

KPGM, ‘‘Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 16 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 18 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 1 Haziran 2020.

Lexology, ‘‘Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643, Erişim: 16 Mayıs 2020.

KPGM,  ‘‘Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 26 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’,  Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, Kaynak : https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

Mondaq, ‘‘Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, Kaynak: https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates, Erişim:23 Mayıs 2020.

NAZALI Tax & Legal Services, ‘‘COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, Kaynak: https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services, Erişim: 30 Mayıs 2020.

PWC, ‘‘COVID-19 Summary’’, Kaynak: https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary, Erişim : 27 Mayıs 2020.

Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘‘COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’, Kaynak:  https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Singapore Customs, ‘‘NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, Kaynak : https://www.customs.gov.sg/, Erişim: 23 Nisan 2020.

Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, Kaynak: https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/, Erişim :25 Nisan 2020.

TOLL Customs, ‘‘Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, Kaynak: https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/,  Erişim: 30 Mayıs 2020.

Tozzinifreire, ‘‘New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, Kaynak: https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade), Erişim: 17 Mayıs 2020.

Tulli Tull Customs, ‘‘The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, Kaynak: https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-, Erişim : 23 Nisan 2020.

U.S. Customs and Border Protection, ‘‘CBP COVID19 Updates and Announcements’’ , Kaynak: https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[1] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 06 Haziran 2020

^[2] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[3] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[4] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’, (https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[5] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[6] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[7] ITC, ‘’COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[8] Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘’COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’,(https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html). Erişim : 27 Nisan 2020.

^[9] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, (https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade). Erişim: 17 Mayıs 2020,

^[10] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[11] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[12] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[13] KPGM, ‘’China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html.). Erişim: 14 Haziran 2020

^[14] KPGM, ‘’ China Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[15] Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, (https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/). Erişim :25 Nisan 2020.

^[16] Told Styrelsen, ‘’Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’.

^[17] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’, (www2.deloitte.com › Deloitte.). Erişim : 26 Mayıs 2020.

^[18] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’.

^[19] Tulli Tull Customs, ‘’The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, (https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-). Erişim : 23 Nisan 2020.

^[20] KPGM, ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/france-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 12 Haziran 2020.

^[21] KPGM,  ‘ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[22] KPGM,  ‘’ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[23] KPGM, , ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[24] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’, (https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures and-reliefs). Erişim : 14 Haziran 2020.

^[25] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’.

^[26] Kore Customs Service, ‘’Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, (https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422). Erişim : 24 Nisan 2020.

^[27] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim : 31 Mayıs 2020.

^[28] PWC, ‘’COVID-19 Summary’’, (https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary), Erişim : 27 Mayıs 2020.

^[29] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[30] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[31] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[32]KPGM, ‘’United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 1 Haziran 2020.

^[33] KPGM, ‘’United KingdomG overnment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[34]Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’, (http://salinasandpartners.com/en/covid-19-deferral-of-customs-duties/). Erişim: 06 Haziran 2020.

^[35] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[36] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[37] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[38]KPGM, ‘’Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html).Erişim : 16 Haziran 2020.

^[39]  KPGM, ‘’SpainGovernment and institution measures in response to COVID-19.’’,

^[40] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19).Erişim: 18 Mayıs 2020.

^[41] KPGM, ‘’Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 18 Mayıs 2020.

^[42] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’, erişim: 18 Mayıs 2020, https://www.newrealityblog.com/2020/04/01/covid-19-stimulus-measures-regarding-swiss-vat-and-customs/

^[43] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[44] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[45] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[46]KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

^[47] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[48] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[49] ReedSmith, ‘’ COVID-19 EMERGENCY Customs, Trade and Excise Measures’’, erişim: 13 Haziran 2020, https://www.reedsmith.com/-/media/files/perspectives/2020/covid19-emergency-customs-trade-and-excise-measures.pdf

^[50] Japan Customs, ‘’Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, (https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm).Erişim: 24 Nisan 2020.

[51] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, (https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates). Erişim:23 Mayıs 2020.

[52] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’.

[53] Canada Border Services Agency, ‘’Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’,  (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[54] Canada Border Services Agency, ‘’Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[55] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’, (https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax-measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D). Erişim: 25 Haziran 2020.

^[56] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’.

^[57]Businessday,‘’Covid-19:FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  (https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/). Erişim :24 Mayıs 2020.

^[58] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, (https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[59] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[60] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[61]Lexology, ‘’Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, (https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643). Erişim: 16 Mayıs 2020.

^[62] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[63] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[64] KPGM, ‘’Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 26 Nisan 2020.

^[65] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’, (https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments). Erişim : 26 Nisan 2020.

^[66] CMS Tax Law, ‘‘ COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[67] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[68]Singapore Customs, ‘’NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, (https://www.customs.gov.sg/).Erişim: 23 Nisan 2020.

^[69] KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, (https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[70]KPGM,‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[71] KPGM, ‘’TaiwanGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[72]NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, (https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[73] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[74] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[75] KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, (https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[76] CustomsNews, ‘’Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’, (https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html), Erişim : 27 Nisan 2020.

^[77] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[78] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[79]KPGM, ‘’New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 31 Mayıs 2020.

^[80] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[81] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.