Gümrük Kanunu’nun belirlediği olağan gümrük süreçlerinde kimi zaman kural dışı senaryolar ortaya çıkabilmektedir. Söz konusu aksamalar ortaya çıktığında, gümrük işlemine konu olan eşyanın da sahibiyle ilişkisi sona erebilmektedir. İşte bu gibi durumlara karşılık Gümrük Kanunu’nda tasfiye hükümleri belirlenmiştir. Tasfiye hükümlerine göre, belirli gümrük sürecine konu eşya, belirlenen yöntemlerle, bulunduğu yerde tasfiye edilmektedir. Böylece gümrüklü sahalarda eşya birikmesinin yaratabileceği riskler bertaraf edilmektedir. Bunun yanında, eşyanın yurda girişine ilişkin kurallar gözetilerek, ekonomiye belirli bir değer kazandırılmak istenmektedir. Bu amaçla kullanılan tasfiye yöntemlerinden en yaygın olanı da E-ihale usulüyle satış yöntemidir. Bu makalede ana çerçevesiyle tasfiye süreci anlatılarak en çok kullanılan tasfiye yöntemi olan e-ihaleyle ilgili detaylı bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar kelimeler: Gümrük, Tasfiye, E-İhale, Satış, Ambarlama

ABSTRACT

During the standard customs processes determined by the Customs Code, some scenarios outside of the law may occur occasionally. When such disruptions happen, the relation of the goods with owner may end. As a response to such cases, disposal provisions are regulated in the Customs Code. According to the disposal provisions, the goods subject to a particular customs procedure, are disposed with a particular disposal way, at where they are. Thus, the risks that accumulation of goods may create, will be eliminated. Besides this, taking into consideration of the rules regarding the entry of goods into country, aiming to add some value to the economy. And the most common way of disposing is sales by E-Auction. In this article, it is aimed to explain the disposal process with its main frame and to give detailed information as to E-Auction which is the most common way of disposal.

Keywords: Customs, Disposal, E-Auction, Sales, Warehousing

GİRİŞ

Gümrükler ülkelerin iç piyasa dengesine, vergi politikasına, uluslararası ticaret stratejilerine, kamu sağlığı ve sürdürülebilir çevre amaçlarına, milli güvenlik ve diplomasi politikalarına ve neticede siyasi otoriteye etki edebilen çok boyutlu bir olgudur. İlk yerleşik toplumsal yapıların birbirleriyle iletişime geçmesinden beri toplumsal yaşamda konu olan gümrük süreci, çok çeşitli amaçlara ulaşmada araç olarak kullanılmıştır.

Günümüzde de vergi, süreç ve idare anlamlarında kullanılan gümrük aynı önemini korumaya devam etmektedir. Küresel ticaretin yoğunlaştığı çağımızda gümrükler gözetim ve denetim özelliklerinin yanında ticareti kolaylaştıran ve maliyetleri azaltan boyutlara da sahiptir.

Ana kapsamı eşya olan geniş bir kontrol ve süreç yelpazesine sahip bir gümrük işleminde en önemli hususlardan birisi de devletlerin gümrüğe konu eşyaya, uluslararası ve yerel kurallar çerçevesinde, el koyabilmesidir. El koyma işlemi mülkiyet hakları yönüyle çelişki gibi görünse de adil vergilendirme, rekabetin korunması, fikri ve sınai hakların ihlal edilmesinin önüne geçilmesi, kaçakçılığın önlenmesi, toplumsal sağlığın ve çevrenin korunması, uluslararası anlaşmalara uygun hareket edilmesi açılarından devletlerin otoritelerinin de bir gereğidir.

Ülkemizde de 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 177 ilâ 180 inci maddelerinde, gümrüğe konu olan hangi eşyanın ne şekilde sahibiyle illiyet bağının kesileceği ve bu eşyaya ne şekilde işlem yapılacağı düzenlenmiştir. Halk arasında “gümrükte takılan eşya” olarak bilinen söz konusu maddelere konu eşyanın kapsamı fıkralar halinde sıralanmak suretiyle belirlenmiş olup genel bir yetki biçiminde önüne gelen her eşyanın istendiği zaman sahibinden alınabileceği biçimde bir düzenlenmeden ziyade eşya belirli statü altında belirli koşullar dahilinde tasfiyeye konu edilebilmektedir.

Ülkemizde uygulanan gümrük mevzuatında, gümrükte takılan söz konusu eşya için yapılması gerekenlerle ilgili olarak ise altı temel usül belirlenmiş olup bunlar eşyanın tasfiyesi işlemi olarak adlandırılmaktadır. Bunlardan en sık başvurulanı ise E-İhale yöntemiyle satıştır.

1-   EŞYANIN TASFİYELİK HALE GELMESİ

4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 177 nci maddesinde hangi gümrük işlemine konu eşyanın tasfiyelik hale gelmiş sayılacağı tek tek fıkralar halinde belirtilmiştir. Bunları genel olarak konusu itibariyle; süresi içerisinde gümrük işlemleri tamamlanamamış eşya, kaçakçılıkla mücadele mevzuatına aykırılık teşkil sürece konu eşya, vergi, harç vb. yükümlülükleri yerine getirilmemiş eşya, izin, kontrol vb. süreçleri tamamlayamamış eşya, ithali yasak eşya gibi ana kategorilere ayırmak mümkündür.

Gümrük Kanunu’nda yer verildiği şekilde özetle örneklendirmek gerekirse;

–     20 ilâ 45 günlük sürelerde gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım belirlenmemiş eşya,

–     Bekletilmeyecek eşya,

–     Fikri ve sınai haklar mevzuatını ihlal eden eşya,

–     Antrepo beyannamesinde göre sayım sonucu fazla çıkan eşya,

–     Gümrüğe terk edilen veya terk edilmiş sayılan eşya,

–     El konulan ithali yasak eşya,

–     Özet beyan dışı eşya,

–     5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında alıkonulan araç,

–     5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında elkonulan eşya

–     Numune işlemleri sonucu arta kalan ve 1 ay içerisinde sahibince teslim alınmayan eşya.

Örnek maddelerden de anlaşılacağı üzere, gümrük işleminin kurallara uygun ve olağan bir şekilde işlemesine engel oluşturan bir olayın varlığı durumunda söz konusu eşya tasfiyelik hale gelmektedir. Söz konusu nedenler bir gümrük sürecinin aksamasına, sağlıklı bir gözetim ve vergilendirme yapılamamasına neden olan olaylardır.

Söz konusu olaylara konu eşyanın sahibiyle illiyet bağı aksamakta; konusuna göre ya tamamen sahiplik ilişkisi koparılmakta ya da mülkiyet ilişkisi devam etse de gümrük idaresine eşya ile ilgili tasarrufta bulunma yetkisi doğmaktadır. Eşyanın tasfiye edilmesi anlamına gelen bu yetki, gümrüklü sahalardaki gözetim ve kontrole zafiyet verebilecek ve eşya akışını aksatabilecek olası yığılmaların önüne geçilmesi bakımından önem arz etmektedir.

2-   TASFİYE YÖNTEMLERİ

Gümrük Kanunu’nun 178 inci maddesinde tasfiyelik hale gelen eşyanın hangi yöntemlerle tasfiye edileceği diğer anlamda hangi şekilde elden çıkartılacağı belirlenmiştir. Bunlar;

–     İhale yoluyla satış,

–     Yeniden ihraç amaçlı satış,

–     Perakende satış,

–     Kamu kuruluşları ile özel kanunla kurulmuş vakıf ve derneklere tahsis,

–     İmha,

–     Özel yolla tasfiye,

olmak üzere altı yöntemdir.

Bu tasfiye yöntemlerinin belirlenmesinde üç temel amaç; en hızlı, en az maliyetle ve en çok getiri ile eşyanın elden çıkartılmasıdır. Bu ana amaçlar ekseninde, Ticaret Bakanlığı’na bağlı Tasfiye İşletme Müdürlüklerince eşya için bir tasfiye yöntemi belirlenir ve o tasfiye yöntemi uygulanır. Eşya için uygun tasfiye yönteminin belirlenmesinde yukarıda bahsedilen üç temel amaç ekseninde her eşya özelinde değerlendirme yapılır ve iç piyasa dengesinin bozulmaması, çevre ve insan sağlığının gözetilmesi, eşyanın yurda girişi için gerekli izinlerin ve uygunluğun sağlanması gibi diğer bağlı amaçlar da göz önünde bulundurulur. Tasfiye işlemlerinde hiçbir zaman hedef salt eşyanın yok edilmesi veya en yüksek bedelle elden çıkartılması değildir. Tüm hususlar bir arada değerlendirilerek en uygun tasfiye yöntemi seçilir.

Mevcut tasfiye yöntemleri arasında en yaygın kullanılan ihale yoluyla satış yöntemidir. İhale yoluyla satış salon ihalesi ve elektronik ihale şeklinde iki türlüdür ancak günümüz teknoloji çağının gerekleri doğrultusunda elektronik ihale yöntemi olan E-İhale kullanılmaktadır.  

3-   E-İHALE YOLUYLA SATIŞ

E-İhale yoluyla satış daha önce de belirtildiği gibi tasfiye yöntemlerinden birisi ve en yaygın olarak kullanılanıdır. E-ihale usulüyle satışlar Ticaret Bakanlığı tarafından yönetilen “eihale.gov.tr” adresi üzerinden ve Tasfiye Genel Tebliği Seri No:1 (Elektronik İhale) mevzuatındaki hükümler çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. Söz konusu sayfada ihaleye çıkartılacak olan tasfiyelik eşyanın fotoğraf, video, eksper raporu, cinsi, modeli vb. açıklayıcı bilgilere yer verilmektedir.

Türkiye’de ikameti bulunan ve 18 yaşını doldurmuş herkes ihalelere üye olabilmektedir. İhale sayfasında üye olunmasıyla birlikte ihalelere katılım sağlanabilmektedir. Ancak üye olunmaması durumunda ihaleye çıkarılan ve ihalesi sonuçlanan eşya sayfaları sadece görüntülenebilmekte ve teklif verme, para yatırma gibi daha detaylı işlemler yapılamamaktadır. İhalelere katılmak için sadece bir bilgisayar veya telefonun yeterli olduğu e-ihale satışlarında eşya ihale öncesinde yerinde de görülebilmektedir.

İhalelerdeki bazı genel kurallar;

–     Eşya mevcut durumu ile satışa sunulmaktadır. Sistemde yer alan eşyaya ait bilgiler, yalnızca bilgi niteliğindedir. Sistemde teklif veren istekliler e-ihalesi yapılan eşyayı mevcut haliyle görmüş, incelemiş ve e-ihaleye sunulduğu haliyle kabul etmiş sayılmaktadır.

–     Teklif butonuna basılmasıyla beraber mevzuattaki hususlar kabul edilmiş sayılmakta, ihaleye esas bedelin %10’u kadar teminat bloke edilmekte ve geri çekilememektedir.

–     Teklifler araçlarda; ihaleye esas bedelin %75’i, eşyada; %50’si ile başlamaktadır. Bir ihalede %75 ve üzeri en yüksek teklif sahibi kesin kazanırken, %75’in altındaki en yüksek teklif değerlendirmeye kalmaktadır. Değerlendirme sonucunda; eşyanın satılmasına karar verilebilmekte veya eşya yeniden ihaleye çıkarılabilmektedir.

–     İhalelerde en fazla ihaleye esas bedelin %10’u kadar artırım yapılabilmekte ve en yüksek teklif sahibi kendi teklifini arttıramamaktadır.

–     Teklifler sistem veri tabanında kayıtlı olan en son teklifin üzerine ekleme suretiyle gerçekleştirilmektedir.

–     İhale sonlandığında en yüksek iki teklif sahibi teklifleriyle bağlı olup ihale sonucu kesinleşinceye kadar ilgili bağlayıcı hükümler geçerli olmaktadır.

–     En yüksek iki teklif içerisinde olmayanların teminatı serbest bırakılmaktadır.

–     Birinci teklif sahibi zamanında ödeme yapmaz/teslim almaz ise ikinci en yüksek teklif sahibi için ödeme ve teslim süreci başlamaktadır.

–     İlgili Tasfiye İşletme Müdürlüğü, ihale öncesinde, sırasında ve sonrasında gerekçesini belirterek ihaleyi iptal edebilmektedir.  

–     İhale bedelinin 7 gün (bekletilmeyecek eşya için 2 gün) içinde ödenmesi gerekmektedir. Aksi halde teminat gelir kaydedilmekte ve ikinci en yüksek teklif sahibine sıra geçmektedir.

–     Eşyanın ödemeyi takip eden 10 gün (bekletilmeyecek eşya için 3 gün) içinde teslim alınması gerekmektedir. Aksi halde ikinci en yüksek teklif sahibine sıra geçmektedir. Birinci kazananın parasından belirli bir miktar kesinti yapılarak kalan tutar emanete alınmakta ve şayet eşya yeniden satılırsa geri ödenmektedir.

–     Satış sonrası eşyanın kullanımı için gerekli tüm işlemler ve masraflar alıcıya ait olmaktadır. Ancak alıcıdan kaynaklanmayan bazı sebeplerden ötürü eşya kullanılamaz, tescil edilemez ise ihale iptal edilerek masraflar geri ödenebilmektedir.

Aşağıda E-İhale sayfasından birkaç örnek görsel yer almaktadır.

E-ihale araç ilanları sayfası

(Kaynak: https://eihale.gov.tr, erişim tarihi: 02.06.2025)

E-ihale eşya ilanları sayfası

(Kaynak: https://eihale.gov.tr, erişim tarihi: 02.06.2025)

4-   SONUÇ

Gümrük süreçleri her zaman mevzuata uygun ve sorunsuz bir şekilde tamamlanmamaktadır. Bazı yasal nedenlerden dolayı gümrük süreci kesilmekte ve işlemlere konu eşya devletin tasarrufuna geçebilmektedir. Söz konusu eşyanın gümrüklü sahadan kaldırılmasıyla ilgili gerekli kontrol ve vergilendirme gibi yetki ve sorumluluk devlet otoritesine düşmektedir. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde de ilgili görev Ticaret Bakanlığı’na verilmiş olup 4458 sayılı Gümrük Kanunumuzda eşyanın nasıl tasfiye edileceği belirlenmiştir.

Tasfiye hizmetlerinin gerçekleştirilemediği durumlarda gümrüklü sahalarda ve gümrük gözetimindeki depolama alanlarında birikmeler, taşıma araçları ve konteynerlerin bağlı kalması, ilave maliyetler kalemlerinin oluşması gibi dış ticaret ve gümrük hareketliliğinde yavaşlama ve aksamalar meydana gelebilecektir. Bu bakımdan tasfiye hizmetleri; icra edilmesiyle gümrük süreçlerinin sürdürülebilirliğini koruyan, ancak önemi ise icra edilemediği durumlarda olumsuzlukların başlamasıyla kavranabilecek bir gümrük fonksiyonudur.

Tasfiye işlemlerinde en hızlı, en az maliyetli ve eşyanın değerine en yakın bedellerle eşyanın elden çıkartılması yöntemi olarak ise E-ihale yöntemiyle satış uygulanmaktadır. 2014 yılından beri uygulanan E-ihale yöntemi 1 milyondan fazla üye sayısıyla katılımı her gün artmaktadır. E-İhale sayesinde kişisel bilgilerin gizliliği altında herkes eşit şartlarla yarışmakta, mesafe kavramı ortadan kaldırılarak tasfiyelik eşya çok farklı ilgiliye ulaşmaktadır.

KAYNAKÇA

1- 4458 sayılı Gümrük Kanunu (Md. 177-180)

2- 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu (Md.10, Md.16)

3- Tasfiye Yönetmeliği

4- Tasfiye Genel Tebliği Seri No:1 (Elektronik İhale)

5- Ticaret Bakanlığı (2025), www.e-ihale.gov.tr

E-ticaret, teknolojik gelişmeler ve dijitalleşmenin etkisiyle son yıllarda hızlı bir ivme kazanmıştır. Sınır ötesi e-ticaret pazarının 2028 yılına kadar 3,4 trilyon dolara çıkması öngörülmektedir. Ancak bu büyüme, gümrük mevzuatındaki karmaşıklıklar, dolandırıcılık riski ve lojistik sorunlar gibi zorlukları da beraberinde getirmektedir. Gümrükler, süreçleri basitleştirerek, dijital çözümler ve işbirlikleri ile bu zorlukları aşmayı hedeflemektedir. Teknolojinin rolü, süreçlerin hızlandırılmasında ve şeffaflığın artırılmasında kritik öneme sahiptir. Gelecek, düzenlemelerin uyumlaştırılması, sürdürülebilirlik ve tüketici beklentileri doğrultusunda şekillenecektir. Gümrük otoriteleri de bu değişen ortama uyum sağlayarak, e-ticaretin gelişimini desteklemek için çeşitli stratejiler geliştirmeye devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Sınır Ötesi E-Ticaret, Dijitalleşme, Gümrükler, Tedarik Zinciri, Lojistik, Optimizasyon

ABSTRACT

E-commerce has gained rapid momentum in recent years with the influence of technological developments and digitalization. The cross-border e-commerce market is projected to grow to 3.4 trillion dollars by 2028. However, this growth also brings challenges such as complexities in customs legislation, fraud risk and logistical problems. Customs authorities aim to overcome these challenges by simplifying processes and using digital solutions and collaborations. The role of technology is critical in speeding up processes and increasing transparency. The future will be shaped in line with the harmonization of regulations, sustainability and consumer expectations. Customs agencies continue to develop various strategies to support the development of e-commerce by adapting to this changing environment.

Keywords: Cross Border E-Commerce, Digitalization, Customs, Supply Chain, Logistics, Optimization

GİRİŞ

Teknolojik gelişmeler ve dijitalleşme, son yıllarda e-ticaretin katlanarak büyümesine katkı sağlamıştır. Covid-19 salgını tüketici davranışlarını önemli ölçüde değiştirmiş, dijital çözümlerin benimsenmesini ve dolayısıyla e-ticaretin büyümesini hızlandırmıştır. İnternet üzerinden e-ticaret, çok sayıda satıcının çeşitli ürünler sattığı web siteleri veya pazaryerlerinde tüketicilere sadece birkaç tıklamayla uygun bir şekilde ürün sipariş etme fırsatı sunmuştur.

Küresel perakende e-ticaret 2014’te 1,3 trilyon ABD doları seviyesindeyken, bu rakamın 2023’te üç kattan fazla (%330) artarak 5,8 trilyon ABD dolarına yükseldiği tahmin edilmektedir (E-kaynak: www.statista.com Erişim Tarihi: 09.10.2024). Önümüzdeki birkaç yılda ise toplam küresel perakende e-ticaret satışlarının %39’luk bir büyüme ile 2027 yılında 8 trilyon ABD doları aşması beklenmektedir. Keza, 2023 yılında 1,6 trilyon ABD doları olan sınır ötesi e-ticaret pazar büyüklüğünün, tahminin %108 oranında çok daha hızlı büyüyüp 2028 yılına kadar 3,4 trilyon ABD dolarına ulaşması beklenmektedir (E-kaynak: www.juniperresearch.com Erişim Tarihi: 23.09.2024). Geçtiğimiz yıl yapılan bir ankete göre, çevrimiçi alışveriş yapanların %24’ü en son sınır ötesi alışverişlerini Amazon üzerinden yapmış, bunu %16 ile Alibaba/AliExpress izlemiştir. Anket, en büyük yedi çevrimiçi perakendecinin yurt dışından yapılan e-ticaret satın alımlarının %70’ini karşıladığını göstermektedir (E-kaynak: www.statista.com Erişim Tarihi: 07.10.2024).

Amazon ve Alibaba/AliExpress gibi büyük çevrimiçi perakendeciler, ürünlerin depolanması ve dağıtımı için düzenli olarak depolama tesislerini ve sipariş karşılama merkezlerini kullanmaktadır. Örneğin, Amazon küresel lojistik, müşterilerine optimize edilmiş toplu depolama için Amazon Depolama ve Dağıtım (AWD) olanakları ile ABD’de 110 aktif sipariş karşılama merkezi ve dünya genelinde 185 merkezle (optimize edilmiş toplama, paketleme ve teslimat için) Amazon Lojistik (Fulfilment By Amazon) programı sunmaktadır (E-kaynak: https://fbahelp Erişim Tarihi: 23.09.2024). Diğer büyük çevrimiçi perakendeciler de benzer depolama ve sipariş karşılama merkezleri hizmetleri sunmaktadır.

E-TİCARETİN YÜKSELİŞİNDE FIRSATLAR VE ZORLUKLAR

E-ticarette ürün satışları genellikle nispeten düşük değere sahip küçük sevkiyatların hareketini içermektedir. Sınır ötesi e-ticaretin yükselişine katkıda bulunan bazı faktörler şunlardır:

Küresel Bağlantı: Teknoloji ve internetteki ilerlemeler, tüketicilerin dünyanın her yerinden ürünlere erişmesini kolaylaştırmıştır.

Tüketici Talebi: Alışveriş yapanlar giderek daha fazla benzersiz ürünler, rekabetçi fiyatlar ve kolaylık arayışına girmiş ve bu da onları çoğunlukla uluslararası satıcılara yönlendirmiştir.

Pazaryerleri/Platformlar: Amazon, eBay ve Alibaba gibi web siteleri, satış ve satın alma süreçlerini kolaylaştırarak kullanıcı dostu ve erişilebilir hale getirmiştir.

E-ticaretin büyümesi önemli fırsatlar sunarken, aynı zamanda çeşitli zorlukları da beraberinde getirmiştir. Bu nedenle, sınır ötesi e-ticarette ürünlerin hızlı ve verimli teslimatı için, nakliye ve lojistiğin organizasyonunun yanı sıra çok sayıda paketin gümrük işlemleriyle ilgili zorlukların da ele alınması gerekmektedir:

Mevzuatın Karmaşıklığı: Farklı ülkelerin farklı gümrük düzenlemeleri, tarifeleri ve ithalat vergileri vardır. Bu düzenlemeleri yürütmek firmalar için karmaşık olabilmektedir.

Dolandırıcılık ve Uyum Sorunu: Yerel yasalar ve düzenlemelere uygunluğun sağlanması kritik öneme sahiptir. Firmalar sahte ürünler ve vergi kaçakçılığıyla ilgili risklerle karşı karşıyadır.

Lojistik ve Teslimat: Verimli nakliye ve teslimat süreçleri çok önemlidir. Gümrük işlemlerinde yaşanan gecikmeler müşterilerin hayal kırıklığına uğramasına ve maliyetlerin artmasına neden olabilmektedir.

GELİŞEN GÜMRÜK UYGULAMALARI

Sınır ötesi e-ticaretin değişen ortamına uyum sağlamak için dünya çapında gümrükler çeşitli stratejiler uygulamaktadır:

Kolaylaştırılmış Süreçler: Birçok ülke, düşük değerli gönderiler için gümrük prosedürlerini basitleştirmeye çalışmaktadır. Örneğin, “de minimis” eşiği, bazı küçük değerli ürünlerin gümrük vergisi ödemeden ithal edilmesine olanak tanımaktadır.

Dijitalleşme: Dijital araç ve platformların benimsenmesi gümrük süreçlerini dönüştürmektedir. Elektronik gümrük beyannameleri ve otomatik sistemler gümrükleme sürelerinin hızlandırılmasına ve verimliliğin artırılmasına yardımcı olmaktadır.

Gelişmiş İşbirliği: Gümrük idareleri, verileri paylaşmak ve uyumluluğu artırmak için e-ticaret platformları ve lojistik sağlayıcılarla giderek daha fazla işbirliği yapmaktadır. Bu ortaklığın amacı; potansiyel riskleri tespit etmek ve ürün akışını kolaylaştırmaktır.

Dünya Gümrük Örgütü (DGÖ), sınır ötesi e-ticaretin hem kolaylaştırma hem de kontrol perspektiflerinden nasıl etkili bir şekilde yönetileceği konusunda gümrük idarelerine rehberlik sağlayarak e-ticaret konuları üzerinde aktif olarak çalışmaktadır. Geliştirilen enstrüman, araç ve belgeler arasında DGÖ Sınır Ötesi E-Ticaret Standartlar Çerçevesi, Standartlar Çerçevesinin uygulanmasına yönelik Teknik Şartnameler, AEO kavramının sınır ötesi e-ticarete genişletilmesine yönelik Sekreterlik Notu ve E-Ticaret konusunda Örnek Olay İncelemeleri Özeti de yer almaktadır (E-kaynak: www.wcoomd.org Erişim Tarihi: 24.09.2024).

Gümrük açısından bakıldığında, sınır ötesi e-ticarete ilişkin temel konular, gelişmiş elektronik verilerin kullanılabilirliği ve risk yönetimi; güvenlik ve emniyet, sınır ötesi e-ticaret gönderilerinin gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması ve basitleştirilmesi, adil ve verimli gelir tahsilatı ve e-ticaret faaliyetlerinde yer alan paydaşlarla ortaklık programlarını içermektedir. Gümrük vergilerinden muafiyet için “de minimis” eşiğinin düzenlenmesi ve uygulanmasına, basitleştirilmiş beyannamenin kullanılmasına, uygulanabildiği durumlarda vergi ve harçların elektronik olarak ödenmesine yönelik etkin ve esnek yöntemlerin geliştirilmesine, yasa dışı ticaretin ve fikri mülkiyet hakkı ihlallerinin önlenmesine ve ürünlerin iadesinin kolaylaştırılmasına özel önem verilmektedir.

E-ticaret faaliyetlerinin iş perspektifinden organize edilme şekli de gümrük otoritelerinin e-ticaret gönderilerinin gümrük işlemlerine katılımını etkileyebilmektedir.

TEKNOLOJİNİN ROLÜ

Teknoloji, e-ticaretin ve gümrüklerin dönüşümünü kolaylaştırmada çok önemli bir rol oynamaktadır:

Blockchain Teknolojisi: Tedarik zincirinde şeffaflığı ve izlenebilirliği artırarak gümrük idarelerinin ürünlerin orijinalliğini doğrulamasına yardımcı olmaktadır.

Yapay Zekâ ve Makine Öğrenimi: Bu teknolojiler olası risklerin hesaplanması ve yönetilmesini, potansiyel sahte gönderilerin belirlenmesini ve gümrük süreçlerinin otomatikleştirilmesini mümkün kılmaktadır.

Veri Analitiği: Sınır ötesi e-ticaret işlemlerinden elde edilen verilerin analizi, gümrük idarelerinin eğilimleri anlamasına, operasyonları optimize etmesine ve uyumluluk önlemleri geliştirmesine olanak sağlamaktadır.

E-TİCARET MEVZUATINDA YAPILAN SON DEĞİŞİKLİKLER

Ülkemiz de etkin ve sürdürülebilir bir rekabet ortamını tesis etmek üzere; artan sınır ötesi e-ticaret hacminin yerel firmalar üzerinde yaratacağı baskı ve vergi gelirlerinin aşınması gibi negatif dışsallıklara karşı tedbirler geliştirmek, aynı zamanda yasal ve güvenli e-ticareti destekleyerek sınır ötesi e-ticarete konu eşyanın beyanını basitleştirmek için sürekli güncellenen uluslararası standartlara hızlı bir şekilde uyum sağlamıştır. Bu kapsamda yapılan değişikliklerden bazıları aşağıda sıralanmıştır:

İhracatta basitleştirilmiş gümrük beyannamesine (BGB) eklenmesi gereken faturanın eklenmediği gümrük beyanının, beyan için gerekli asgari bilgileri içeren e-irsaliyenin beyannameye eklenmesi suretiyle yapılabilmesine yönelik Gümrük Yönetmeliğinde düzenleme yapılmıştır.

E-İhracat Destekleri Hakkında Karar çerçevesinde yararlanıcıların desteklerden faydalanabilmesi için yapılan ihracatın e-ihracat kapsamında olup olmadığı önem arz etmektedir. Bu doğrultuda, ithalatı veya ihracatı başlatılan eşyanın gümrük işlemlerinin takibini sağlamak amacıyla yürürlüğe konulan GET-APP uygulamasına e-ihracat kapsamında yapılan gümrük işlemlerine ilişkin verilerin de aktarılması sağlanmış olup, yararlanıcılar kendi firmalarının yapmış oldukları BGB kapsamı e-ihracat verilerine GET-APP üzerinden hızlı ve doğru bir şekilde erişebilmesi mümkün hale getirilmiştir.

06.08.2024 tarihli ve 32624 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “4458 Sayılı Gümrük Kanununun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar” ile halihazırda yurtdışından posta veya hızlı kargo taşımacılığı yoluyla ülkemize gelen ve posta idaresi ile Ticaret Bakanlığınca yetkilendirilen hızlı kargo şirketlerince basitleştirilmiş usulde gümrük beyanı yapılan, tek ve maktu vergiye tabi eşya için geçerli olan 150 Avro kıymet limiti 30 Avro olarak güncellenmiştir. Ayrıca bu kapsamda gelen eşya ile yolcu beraberinde gelen eşyaya uygulanacak tek ve maktu vergi oranları, Avrupa Birliği ülkelerinden doğrudan gelenler için ve diğer ülkelerden gelenler için sırasıyla %30 ve %60 olarak uygulanmaya başlamıştır. Buna paralel olarak, posta idaresi ile Bakanlıkça yetkilendirilen hızlı kargo şirketlerince normal usulde beyan edilen eşya için geçerli olan 150 Avro kıymet limiti de 30 Avro olarak belirlenmiştir. Söz konusu değişiklikler, gerekli sistemsel düzenlemelerin gerçekleştirilmesini müteakip Kararın yayımından 15 gün sonra (21.08.2024 tarihinde) uygulamaya alınmıştır.

24.10.2024 tarihli ve 7529 sayılı “Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile, tüketicilerin daha etkin korunması sağlanmış ve tüketici kredisi ile konut kredisi sözleşmelerinin mesafeli usulle de kurulabilmesi imkânı getirilmiştir. Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’da değişiklik yapılarak e-ihracatı teşvik eden yeni düzenlemeler kabul edilmiş; firmaların, esnafın, üreticinin ve e-ticaret pazaryerlerinin hem rekabet gücünün hem kârlılıklarının artırılması, iş gücü piyasasında kayıplar olmaması ve sınır ötesi e-ihracatın teşvik edilmesi açısından önemli bir gelişme olmuştur (E-kaynak: www.ticaret.gov.tr Erişim Tarihi: 04.11.2024).

Son olarak, tüketicilere güvenli ürün ulaştırılmasını teminen Ticaret Bakanlığınca hazırlanan uzaktan iletişim araçları vasıtasıyla satılan ürünlerin ürün güvenliği denetimlerine ilişkin “Uzaktan İletişim Araçları Yoluyla Piyasaya Arz Edilen Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliği” 30.10.2024 tarihli ve 32707 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır (E-kaynak: www.ticaret.gov.tr Erişim Tarihi: 04.11.2024).

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Sınır ötesi e-ticaretin kazandığı ivme, küresel ticareti dönüştürerek işletmelerin ve tüketicilerin daha önce hiç olmadığı şekilde bağlantı kurmasına olanak tanımıştır. Hızla gelişen bu ticaret ortamı, ticaret hacmindeki benzeri görülmemiş büyümeyi yönetmek ve ilgili sınır risklerini ele almak için gümrükler de dahil olmak üzere tüm paydaşların kapsamlı ve iyi düşünülmüş çözümlerini gerektirmektedir. Bu çerçevede, çevrimiçi alışveriş küreselleştikçe gümrük idareleri de bu değişime uyum sağlayacak şekilde gelişmektedir. İzlenecek temel trendler şunları içermektedir:

Düzenlemelerin Uyumlaştırılması: Ülkeler arasında gümrük düzenlemelerini standartlaştırma çabaları hem firmalar hem de tüketiciler için süreci basitleştirebilecektir.

Sürdürülebilirlik: Sürdürülebilir uygulamalara daha fazla odaklanılması, sınır ötesi taşımacılığın çevresel etkilerine ilişkin yeni düzenlemelere yol açabilecektir.

Tüketici Beklentileri: Tüketiciler daha hızlı ve daha güvenilir teslimat talep ettikçe, gümrük yetkililerinin verimliliği uyumluluk ve güvenlikle dengelemesi gerekecektir.

Özellikle e-ticaret tedarik zinciri, yeni satıcıların ve operatörlerin sisteme tanıtılmasıyla karakterize edilmektedir. Gümrüklerin ve bu yeni aktörlerin, yasal sınır ötesi e-ticaretin kolaylaştırılması, adil ve verimli gelir tahsilatı ve toplumun korunmasını sağlamak için birlikte çalışarak potansiyel faydaların gerçekleşmesini sağlaması elzemdir.

Bu amaçla gümrük idareleri, e-ticaret tedarik zincirindeki rollerini ve işlettikleri farklı iş modellerini anlamak için e-ticaret paydaşlarıyla işbirliği yapmalı; bu işbirliği, AEO güvenlik standartlarının geliştirilmesinin yanı sıra e-ticaret kuruluşlarının AEO programına katılarak elde edeceği faydaları da içerecek şekilde genişletilmelidir.

KAYNAKÇA

Dünya Gümrük Örgütü (World Customs Organization) “E-Ticaret Paketi (E-Commerce Package)” (https://www.wcoomd.org/en/topics/facilitation/instrument-and-tools/frameworks-of-standards/ecommerce.aspx)

FBA (2023) “Sipariş Karşılama Merkezleri – Amazon” (https://fba.help/list-of-amazon-fulfillment-centers)

Juniper Research Ltd. (2023) “Sınır Ötesi E-Ticaret: Ana Trendler, Bölgesel Analiz ve Pazar Tahminleri 2023-2028” (https://www.juniperresearch.com/research/fintech-payments/ecommerce/cross-border-ecommerce-research-report/)

Statista (2024) “Küresel Çapta Alışveriş Yapanların 2023’te En Çok Sipariş Verdiği Çevrimiçi Perakendeciler” (https://www.statista.com/statistics/878623/digital-retailers-digital-buyers-cross-border-digital-purchases/)

Statista (2023) “Küresel Perakende E-Ticaret Satışları 2024-2027” (https://www.statista.com/statistics/379046/worldwide-retail-e-commerce-sales/)

Ticaret Bakanlığı (2024) “Ticaret Bakanı Bolat E-Ticaret ve Perakende Zirvesinde Konuştu” (https://ticaret.gov.tr/haberler/ticaret-bakani-bolat-e-ticaret-ve-perakende-zirvesinde-konustu)

Ticaret Bakanlığı (2024) “Uzaktan İletişim Araçları Yoluyla Piyasaya Arz Edilen Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliği” (https://ticaret.gov.tr/haberler/ticaret-bakanliginin-uzaktan-iletisim-araclariyla-satilan-urunlerin-denetimine-iliskin-duzenlemesi-resmi-gazetede-yayimlandi)