Bu makale, COVID-19 pandemisinin ve Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik saldırganlığının küresel tedarik zincirleri üzerindeki etkilerini incelemektedir. Pandemi, küresel tedarik zincirlerinde önemli aksamalara neden olmuş, temel mal ve hizmetlerin arzında büyük sıkıntılar yaratmıştır. Pandeminin ardından gelen Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı ise bu krizleri daha da derinleştirerek gıda, enerji ve diğer kritik sektörlerde ek zorluklar doğurmuştur.

Makale, küresel yönetişimin bu sorunlara nasıl daha etkili çözümler sunabileceğini tartışmakta, Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ve Dünya Gümrük Örgütü (WCO) gibi uluslararası kurumların oynadığı rollerin altını çizmektedir. Ayrıca, tedarik zincirlerindeki darboğazların ve gerilimlerin giderilmesi için öneriler sunulmakta ve gelecekte benzer krizlerin önlenmesi için daha dirençli ve çeşitli tedarik zincirleri oluşturmanın önemine vurgu yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: COVID-19, COVID-19 Sonrası Dönem, Tedarik Zinciri, Küresel Yönetişim.

ABSTRACT

This article examines the impacts of the COVID-19 pandemic and Russian aggression in Ukraine on global supply chains. The pandemic caused significant disruptions in global supply chains, leading to major shortages of essential goods and services. Following the pandemic, Russia’s aggression against Ukraine further deepened these crises, creating additional challenges in food, energy, and other critical sectors.

The article discusses how global governance can offer more effective solutions to these issues, highlighting the roles played by international institutions such as the World Trade Organization (WTO) and the World Customs Organization (WCO). It also provides recommendations for addressing bottlenecks and tensions in supply chains and emphasizes the importance of building more resilient and diversified supply chains to prevent similar crises in the future.

Keywords: COVID-19, Post-COVID-19 Era, Supply Chain, Global Governance.

1. INTRODUCTION

The global impact of the COVID-19 pandemic has left a lasting imprint, with its effects still reverberating today. In a survey conducted by Ernst & Young involving 200 senior-level supply chain executives, only 2% of participants reported full recovery from the effects of the COVID-19 pandemic. (EY, 2023) Additionally, the survey revealed that COVID-19 exacerbated challenges in supply chains, emphasizing priorities such as visibility, resilience, and digitization. Today, the quest to create a more equitable global landscape with respect to supply chains for different products is expected to encounter two major challenges of scale: the impacts of COVID-19 and the impact of the Russia–Ukraine war. (Sandford)  In the wake of the unprecedented disruptions unleashed by the global COVID-19 pandemic, the intricacies of international trade and supply chain dynamics have become focal points for recovery and resilience. The pandemic, with its far-reaching impact, exposed vulnerabilities in supply chains, causing shortages of essential goods and highlighting the world’s unpreparedness for such supply shocks. Despite a return to normalcy in many countries, particularly with the rollout of vaccinations, supply chains have yet to fully bounce back. (DHL) Compounding these challenges, the Russian aggression war against Ukraine further struck at the heart of global supply chains, particularly in the food and energy sectors.

This essay embarks on a comprehensive exploration of the multifaceted challenges posed in the post-COVID-19 era, guided by a central inquiry: “How can global governance foster collaboration to revitalize and strengthen resilient supply chains in the aftermath of COVID-19 and conflict?” The pandemic is anticipated to have lasting effects on global supply chains. Due to virus mutations, significant exporting nations have implemented stringent lockdown measures (Goshwami), moreover, the long- and short-term impacts of the war have heightened the vulnerability of supply chains. (Bond, Cornago, Mortera-Martinez, & Scazzieri, 2022) The war has crossed borders, underscoring the need for a detailed examination of the roles and responsibilities of global governance structures in addressing and alleviating these intricate challenges.

Contemplating the disruptions in supply chains makes it clear that relying solely on national governments or local, regional, and private solutions may prove inadequate in today’s highly interconnected world. Former EU Commissioner Peter Mandelson succinctly captures this sentiment, emphasizing that “a global economy necessitates global economic governance.” (Mandelson, 2008) This suggestion applies to various global issues, including supply chains, food shortages, and climate change. The inefficiency problems of national governments in addressing these global challenges create a perception of “nobody in charge,” despite living in an interconnected world. (Lopez-Claros, A., & Groff, The Challenges of the 21st Century, 2020) In the battle against the world’s wicked problems, individuals seek a robust and organized global entity. It is imperative to have effective and credible mechanisms for international cooperation that are seen as legitimate and capable of representing the interests of humanity as a whole, rather than catering to the interests of specific countries. (Lopez-Claros, A., & Groff) As we grapple with the complexities of this new era, the essay delves into the pragmatic imperatives of fostering collaboration among nations, international organizations, and various stakeholders. Against this backdrop, the roles played by prominent entities such as the World Trade Organization (WTO) and the World Customs Organization (WCO) come under scrutiny, providing insights into their contributions and potential strategies for recalibrating global trade dynamics. This essay seeks to unravel the layers of complexity inherent in post-pandemic trade scenarios, shedding light on the essential facets that demand concerted efforts and cooperative frameworks for sustained recovery and growth on the global stage.

2. EFFECTS OF THE COVID-19 PANDEMIC AND RUSSIAN AGGRESSION IN UKRAINE ON SUPPLY CHAINS

Addressing global wicked problems necessitates a level of governance that transcends national boundaries and regional limitations. Essential for addressing global challenges is the establishment of credible international mechanisms that act in the best interests of humanity as a whole, rather than favoring specific countries. (Lopez-Claros, A., & Groff, 2020) When the outbreak of COVID-19 showed us that the global community was unprepared, and as stated by Allam, in particular, the supply chain networks showcased their inability to respond effectively to the unprecedented demand-supply pressures. (Allam, Bibri, & Sharpe)  As global governance endeavors to grapple with the repercussions of the COVID-19 pandemic, the abrupt initiation of the Russian aggression war against Ukraine has introduced a new dimension of complexity. This geopolitical development has further exacerbated the existing crises, prominently influenced the dynamics of supply chains, and contributed to energy crises. The concurrent occurrence of these challenges is graphically represented in Figure 1 below, illustrating the compounding impact arising from both the COVID-19 pandemic and the ongoing conflict between Ukraine and Russia. (Allam, Bibri, & Sharpe, 2022)

As illustrated in Figure 1, both the COVID-19 pandemic and the Russian-Ukrainian conflict have engendered similar challenges for global governance, particularly in terms of supply chain disruptions. The convergence of these multifaceted crises necessitates a comprehensive approach, recognizing the interconnected nature of the issues. Thus, in seeking resolutions for the challenges emanating from these two distinct yet interrelated sources, a holistic perspective that addresses both concurrently becomes imperative.

Both the COVID-19 pandemic and the Russian-Ukrainian conflict present similar challenges to global governance, especially regarding supply chain disruptions.[1] Addressing these interconnected crises requires a comprehensive approach. The Russian aggression against Ukraine has severely impacted global food, oil, and energy supply chains, particularly devastating the grain sector due to Ukraine’s key role. The strategic blockade of Ukraine’s major ports, Port Odessa and Port Mariupol, by Russia, has triggered a significant post-covid supply chain crisis. This geopolitical move reverberates globally, affecting industries and trade networks beyond Ukraine’s borders. (Figure 2)

This crisis has echoed on a global scale, amplifying its impact on Africa, where heightened levels of hunger have been exacerbated by disruptions in the supply of essential grains. Furthermore, Ukraine’s significant position as one of the largest sunflower oil producers has led to a surge in oil prices. (Figure-3) This escalation in oil prices, in turn, has contributed to a widespread increase in food inflation across the world. The multifaceted repercussions of the conflict highlight the interconnectedness of global supply chains and emphasize the far-reaching consequences of geopolitical disturbances on essential commodities.

The Russian aggression against Ukraine has not only sparked a food crisis but also triggered a severe energy crisis, profoundly impacting global stability. Russia, a key European energy supplier, played a vital role in meeting the continent’s energy demands. The war disrupted this supply, causing a significant crisis that reverberated globally.

The abrupt halt of Russian energy exports to Europe led to a sudden surge in energy prices, creating challenges for European nations and contributing to a broader global inflationary impact. The interconnected global economy magnified the repercussions, raising concerns about economic stability, increased costs, and broader implications for various industries.

This crisis underscores the intricate relationships within the international energy market, emphasizing the need for diversified and resilient energy strategies to mitigate geopolitical disruptions. The aftermath highlights the urgency of addressing these challenges regionally and globally.

In the face of a growing food crisis, Russia and Ukraine came together in Antalya with Turkey mediating the discussions.[4] These talks, known as the Antalya rounds, led to a crucial agreement: the establishment of a grain corridor.[5] This corridor, overseen by Russia, is a joint effort to address disruptions in the global grain supply chain caused by their conflict.

The creation of the grain corridor underscores the significant role of international collaboration in resolving complex challenges. It also emphasizes the need for a robust global governance system capable of effectively addressing and preventing such serious problems. The reliance on diplomatic negotiations and cooperative mechanisms highlights the demand for a coordinated and comprehensive approach to managing crises that extend beyond national borders.

3. THE ROLE PLAYED BY WTO AND WCO IN THE COVID-19 PANDEMIC AND POST-CRISIS SCENARIO

The identified issues are self-evident, prompting an inquiry into the global governance organizations actively engaged in addressing and remedying these challenges. In the context of supply chain disruptions, paramount attention is directed towards the World Trade Organization (WTO), which is a pivotal entity playing an integral role in mitigating the aforementioned problems.

The World Trade Organization (WTO) characterizes itself as “the only global international organization dealing with the rules of trade between nations. At its heart are the WTO agreements, negotiated and signed by the bulk of the world’s trading nations and ratified in their parliaments. The goal is to ensure that trade flows as smoothly, predictably, and freely as possible.”[6] Aligned with its self-identification, the World Trade Organization (WTO) has proactively responded to COVID-19 challenges. Issuing reports targeting issues within global supply chains, the WTO demonstrates a commitment to finding solutions amid the crisis. This underscores the organization’s role in fostering resilience and cooperation in international trade during challenging times.

WTO Director-General Ngozi Okonjo-Iweala emphasized the significant role the WTO can assume in fortifying global supply chains and facilitating economic recovery from the impact of the COVID-19 pandemic and other prevailing global challenges. This perspective was articulated during a Global Supply Chains Forum.[7] Upon reviewing the World Trade Organization’s (WTO) response to the post-COVID era and the Russian Aggression against Ukraine, it’s clear the organization made significant efforts to address ensuing challenges. The global recognition of the importance of cooperation in our interconnected world further highlights the significance of unified efforts in navigating complex geopolitical situations.

In addition to the WTO, the World Customs Organization (WCO) stands out as another key institution directly involved in addressing supply chain issues. Customs, historically integral for revenue collection and security, have evolved into crucial players in trade facilitation and digital supply chain advancements. This transformation highlights a modern understanding of customs’ pivotal role in fostering efficient trade practices. The WCO, with 183 member customs administrations representing 98 percent of global trade, stands as the exclusive intergovernmental entity addressing customs affairs. (Shri. T. Samaya Murali) The WCO plays a vital role in global trade facilitation. Amidst the challenges of the COVID-19 pandemic, it has proactively initiated various efforts to secure the global supply chain, collaborating with international organizations to alleviate the pandemic’s impact on socioeconomic conditions.

The World Customs Organization (WCO) has played and continues to play a pivotal role in addressing the challenges posed by the COVID-19 pandemic. This involves making joint declarations, disseminating crucial information on customs procedures, and emphasizing the significance of trade facilitation during a global economic, human, and public health emergency. The WCO, in collaboration with esteemed international organizations like the United Nations (UN), the World Health Organization (WHO), and the World Trade Organization (WTO), as well as its stakeholders, has been instrumental in providing guidance for navigating these unprecedented circumstances. (Weerth, 2020)

Since February 19, 2020, the WCO has actively tackled global supply chain disruptions caused by the ongoing challenges, particularly the Covid-19 pandemic. Through various communications and collaborations with partner organizations, the organization strives to navigate complexities, maintain customs vigilance, and facilitate smooth trade flow amid unprecedented challenges. (WCO)[8]  Moreover, in June 2020, the World Customs Organization (WCO) launched the “Project to Enhance the Capacities of Customs Administrations in Developing Countries to Address the Impact of COVID-19.”[9] This initiative is strategically designed to ensure the security, stability, and seamless continuity of global supply chains. Concurrently, it seeks to facilitate the swift movement of emergency relief goods worldwide by bolstering the disaster preparedness capabilities of customs administrations. Finally, it’s worth noting that on April 6, 2020, the WCO and the WTO collaborated to release a joint statement, emphasizing their commitment to “joining forces to minimize disruptions to cross-border trade in goods.”[10]

Considering the challenges of the COVID-19 pandemic and the roles of international organizations like WHO, WTO, and WCO in managing its impact on global supply chains, it is clear that effective global governance is vital for maintaining uninterrupted supply chains during and after crises. Despite states being caught off guard, these organizations took proactive steps, offering essential guidance and facilitating a smoother path forward amid persistent challenges.

4. CRITIQUES OF GLOBAL GOVERNANCE IN THE POST-COVID ERA

Effectively managing global challenges like COVID-19 requires recognizing the dependence of organizations such as the WTO and WCO on individual countries. Robust supply chains necessitate well-executed global plans and a coordinated response, emphasizing collaboration among nations. The WTO and WCO’s effectiveness in addressing COVID-19 challenges depends on individual states, each contributing unique capabilities. Proactive measures by international organizations require precision and efficiency, with success hinging on the collaboration and commitment of individual states.

Ongoing discourse on global governance complexity and challenges faced by the global community highlights the need for continued assessment and refinement. Simultaneously, international organizations’ efforts to navigate challenges reveal complex issues, with the rise of populism challenging collaborative frameworks. This underscores the need for a thoughtful and adaptive approach to address the evolving landscape of global governance.

The ascent of populism underscores a prevailing sentiment within the global community that views global governance as a potential threat to national states and identities. This perception is rooted in the belief that states, as ancient institutions with a history dating back around 10,000 years to the emergence of the first agricultural societies in Mesopotamia, possess inherent rights and legitimacy in wielding enforcement powers. (FUKUYAMA, 2004) Unlike states, which have organically evolved over millennia, international organizations are perceived as less natural or legitimate by people worldwide. These entities result from prolonged negotiations between sovereign states, creating a significant divergence in global perceptions. International organizations are often viewed as more artificial and less ingrained in human history compared to the ancient and habitual nature of states.

Fukuyama aptly points out a critical issue at the international level—the challenge of enforcement. He contends that the concept of the “international community” is, to a significant extent, a fiction, as the ability to enforce decisions relies entirely on the actions of individual nation-states. (FUKUYAMA, 2004) This observation delves into the broader dynamics of global governance, highlighting the inherent limitations and complexities faced when attempting to foster collective action on an international scale.

Fukuyama emphasizes the pivotal role of sovereign states in international enforcement mechanisms. Relying on individual nation-states for enforcement raises questions about global governance effectiveness, highlighting the intricate interplay between state sovereignty and common objectives in international relations. (Fukuyama, 2004)

As we evaluate the capacities of individual states and the global perception of international organizations, it’s crucial to recognize that the WTO is not exempt from criticism. Specifically, concerns have been raised about the potential negative impact of its stringent rules on supply chains. While the WTO’s international trade rules were intended to diversify supply chains, they have led to a concentration of supply chains in certain countries, notably China. (Meyer,2020) The recent crisis has underscored the critical importance of fostering resilient supply chains through diversification. The World Trade Organization (WTO) has a Free Trade Agreement mechanism aimed at promoting diversification and discouraging protectionism. However, this mechanism has not been impervious to criticism, as it is perceived to be ineffective in practice. (Meyer, 2020)

The core criticism of the current crisis stems from the sluggish responses of global governance. Notably, since the Doha Round, the World Trade Organization (WTO) has undergone minimal changes. (Baldwin, R., Kawai, M., Wignaraja, G.) In the post-COVID era, the world has rapidly transformed. Acknowledging the necessity to adapt to these evolving circumstances, there is a call for a revamped version of the WTO, often referred to as WTO 2.0, to ensure its relevance and effectiveness in the contemporary global landscape.

In today’s Global Governance, there’s a dual challenge: an absence of an efficient enforcement mechanism and a notable dearth of effective leadership. The rise of populism has led to strong national leaders, but at the global level, institutions are often perceived as bureaucratic, creating a leadership vacuum. Many countries, including longstanding democracies, have faced leadership strain, with a tendency toward ‘strongman’ leaders, particularly during the pandemic. (Anheier, H. & Knudsen, E.)

In the face of global populism and rising polarization, constructing a robust global governance framework is challenging. Fostering collaboration among nations is demanding, emphasizing the critical need for a unified approach to ensure resilience in navigating global changes and challenges.

5. ADDRESSING THE BOTTLENECKS AND TENSIONS ENDANGERING GLOBAL SUPPLY CHAINS.

5.1.  Blockade of Suez Canal

Setting aside all criticisms, it is undeniable that a robust and effective global governance system is imperative for the seamless operation of supply chains. This necessity arises from the fact that many challenges transcend the boundaries of individual states. A striking example is the Suez Canal blockade, which occurred on March 23, 2021, when the Ever Given, an immense container ship, obstructed one of the world’s busiest shipping routes. This incident disrupted the transit of over 400 vessels in both the East-West and West-East directions. (Lee & Wong, 2021) The financial toll of this disruption is staggering, with estimates suggesting that the losses and damages resulting from the blockage could surpass $1 billion (£730 million), according to the authority managing the waterway.[11]

5.2.  Possible Blockade of Malacca Strait

Global supply chains face a potential bottleneck with the threat of a blockade in the Malacca Straits. Coined as the “Malacca Dilemma” by then-Chinese President Hu Jintao in November 2003, this term highlights China’s vulnerability to a naval blockade at this strategic chokepoint. The Malacca Straits serve as the shortest sea route linking the Middle East and East Asia.[12] Chris Ogden defines this dilemma in his dictionary “A fear that the Straits of Malacca in South East Asia will be blocked, critically interrupting China’s supply of oil and gas from West Asia. Such an event would also threaten the country’s continued economic growth, as well as disrupt its world-leading global economic exports and imports. It is a major concern within China’s energy security policy, especially given the additional threat of piracy in the Straits of Malacca”(Ogden, 2019)

China is not the sole nation relying on the Malacca Strait; countries like Japan, South Korea, and Taiwan also depend on this narrow sea passage. Stretching one and a half miles wide, the strait serves as a strategic gateway between the Pacific and Indian Oceans, located between the Malay Peninsula in the north and the Indonesian island of Sumatra in the south. This shipping chokepoint facilitates $3.5 trillion worth of global trade annually, including two-thirds of China’s maritime trade, 40 percent of Japan’s maritime trade, and nearly one-third of the total worldwide trade volume.[13]

Regarding the Malacca Dilemma, China sees it as both an economic and national security concern. In February 2023, China unveiled The Global Security Initiative Concept Paper (GSI)[14], emphasizing enduring regional security tensions due to sporadic local conflicts and the ongoing COVID-19 pandemic. The rise of unilateralism and protectionist measures adds complexity, intertwining traditional and non-traditional security threats. The GSI outlines six fundamental concepts and principles within this report: Stay committed to:

• the vision of common, comprehensive, cooperative, and sustainable security.
• respecting the sovereignty and territorial integrity of all countries. 
• abiding by the purposes and principles of the UN Charter.
• taking the legitimate security concerns of all countries seriously.
• peacefully resolving differences and disputes between countries through dialogue and consultation
• maintaining security in both traditional and non-traditional domains.

5.3.  Are China and the USA Currently Experiencing The Thucydides’ Trap?

Against the backdrop of the escalating trade war between China and the USA, coupled with increasing tensions in the Pacific region, China’s Global Security Initiative (GSI) emerges as a pivotal stride. The trajectory of China’s ascendant power and the corresponding reactions from the USA present a less-than-optimistic outlook for the future. Notably, Harvard professor Dr. Graham Allison, in 2015, delved into the potential for conflict between the U.S. and China, coining the term “Thucydides’ Trap” to encapsulate the precarious dynamic between rising and established powers.[15] In his book, Allison succinctly defines Thucydides’ Trap as “…when a rising power threatens to displace a ruling power, alarm bells should sound: danger ahead.” He emphatically adds, “China and the United States are currently on a collision course for war unless both parties undertake difficult and painful actions to avert it.”(Allison & Andrew Hastie, 2017)

In a demonstration of this pattern, Allison and his team at the Harvard Belfer Center for Science and International Affairs conducted a comprehensive analysis of 16 historical instances where the Thucydides Trap was identified. Strikingly, 12 of these cases culminated in war, underscoring the potential dangers. In the remaining four instances where armed conflict was averted, both parties involved had to navigate significant and arduous adjustments to establish a delicate equilibrium.13

Anticipating the outcome of the Thucydides Trap situation between China and the USA is challenging. Coupled with our contemplation of the supply chain bottlenecks, it becomes increasingly evident that a robust global governance framework is indispensable. This framework is crucial for fostering cooperation between states and pre-empting additional disruptions to supply chains arising from bottlenecks or trade wars.

6. CONCLUSION

The global impact of the COVID-19 pandemic has highlighted the need for collaborative efforts to repair and fortify resilient supply chains in the post-COVID-19 eras. The sudden onset of the pandemic disrupted established norms, fracturing supply chains and triggering crises on a monumental scale. International organizations such as the World Health Organization (WHO), the World Trade Organization (WTO), and the World Customs Organization (WCO) played a pivotal role in guiding collective responses to combat the pandemic. Coordinated measures and shared expertise underscored the crucial importance of international cooperation in addressing global challenges.

In the post-pandemic era, the eruption of Russian aggression presents a new challenge, straining already disrupted supply chains and reducing their resilience.  Russia’s exclusion from global supply chains due to sanctions heightens security challenges, emphasizing the urgent necessity for international collaboration in the post-COVID era. The vulnerability of supply chains remains a crucial concern as geopolitical events shape the global economic landscape.

Expanding our perspective to the bottlenecks affecting supply chains, as discussed in this essay—maritime passages, Pacific region tensions, and the looming prospect of future conflicts—remains deeply concerning. Beyond these geopolitical challenges, additional threats such as climate change, immigration, and the concentration of manufacturing in specific countries pose significant risks to the stability of supply chains. Addressing these multifaceted challenges necessitates a concerted global coordinating effort. As we navigate the complexities of the post-COVID-19 era, a comprehensive approach is essential to fortify and enhance the resilience of supply chains on a global scale.

Having adeptly outlined the intricate challenges at hand, it is opportune to reiterate our initial question: “How can global governance foster collaboration to repair and strengthen resilient supply chains in the post-COVID-19 era?” Tackling wicked problems of this nature resists straightforward solutions, yet constructive suggestions can pave the way through these complexities.

One approach involves fortifying global institutions and reconsidering enforcement mechanisms, notably within organizations like the World Trade Organization (WTO). Drawing lessons from the experiences of the COVID-19 pandemic and Russian aggression against Ukraine, there is a call to fortify or establish global institutions better equipped to handle future crises.

Diversifying manufacturing and distributing the risk of supply chain disruptions emerges as a strategic response. Simultaneously, addressing bottleneck issues stemming from maritime passages, climate change, and immigration requires innovative solutions. Initiatives such as the implementation of Authorized Economic Operator Status by the World Customs Organization (WCO) throughout Europe and third countries showcase the potential of public-private sector cooperation.

Recognizing the evolving global landscape, global governance organizations, particularly the WTO and WCO, may need to adapt their structures and legislation to remain relevant. Embracing digitalization is paramount in fostering resilient supply chains. Equally crucial is the development of sustainable solutions for climate change and immigration crises, even as we navigate the challenging terrain of conflict resolution, where the ability of global governance must be continuously refined.

7. BIBLIOGRAPHY         

Allison, G., & Andrew Hastie, A. (2017). Destined for War : Can America and China Escape Thucydides’ Trap? Scribe Publications. http://ebookcentral.proquest.com/lib/exeter/detail.action?docID=4876845

Anheier, H., & Knudsen, E. (n.d.). The 21st Century Trust and Leadership Problem: Quoi Faire?

Baldwin, R., Kawai, M., & Wignaraja, G. (n.d.). A World Trade Organization for the 21st century : the Asian perspective.

Lee, J. M., & Wong, E. Y. (2021). Suez Canal blockage: an analysis of legal impact, risks and liabilities to the global supply chain. MATEC Web of Conferences, 339, 01019. https://doi.org/10.1051/matecconf/202133901019

Meyer, T. (2020). Trade Law and Supply Chain Regulation in a Post-Covid-19 World. American Journal of International Law, 114(4), 637–646. https://doi.org/10.1017/ajil.2020.64

Ogden, C. (2019). ‘Malacca Dilemma’. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acref/9780191848124.013.0106

Allam, Z., Bibri, S., & Sharpe, S. (2022, July 24). The Rising Impacts of the COVID-19 Pandemic and the Russia–Ukraine War: Energy Transition, Climate Justice, Global Inequality, and Supply Chain Disruption. Resources, p. 5.

Allam, Z., Bibri, S., & Sharpe, S. (2022). The Rising Impacts of the COVID-19 Pandemic and the Russia–Ukraine War: Energy Transition, Climate Justice, Global Inequality, and Supply Chain Disruption. Resources,, 6, 99. https://doi.org/10.3390/resources1111

Bond, I., Cornago, E., Mortera-Martinez, C., & Scazzieri, L. (2022). Russia’s War on Ukraine: There is Worse to Come (for the West as Well). Center For European Reform’s Insight, Available online: https://www.cer.eu/insights/russias-war-ukraine-worse-west (accessed on 02 December 2023).

DHL. (n.d.). DHL. Understanding the “New Normal” Supply Chain Risks in 2022 and Beyond. Available online: https://www.dhl.com/global-en/delivered/globalization/supply-chain-risks-in-2022.html (accessed on 01 December 2023).

EY. (2023). How COVID-19 impacted supply chains and what comes next? Available online: https://www.ey.com/en_gl/supply-chain/how-covid-19-impacted-supply-chains-and-what-comes-next (Accessed on 2 December 2023).

FUKUYAMA, F. (2004). Cornell University Press. http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctvrf8c1g. In F. FUKUYAMA, State-Buildin g: Governance and World Order in the 21st Century. (Vol. http://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctvrf8c1g). Cornell University Press.

Goshwami, S. (n.d.). 4th Wave of COVID-19 in USA, India, China, and Other Countries. available online: https://dmerharyana.org/4th-wave-of-covid-19/ (accessed on 01 December 2023).

Goshwami, S. (n.d.). 4th Wave of COVID-19 in USA, India, China, and Other Countries. Available online: https://dmerharyana.org/4th-wave-of-covid-19/ (accessed on 3 December 2023).

Lopez-Claros, A., A., L. D., & Groff, M. (2020). Challenges of the 21st Century. Cambridge University Press.

Lopez-Claros, A., A., L. D., & Groff, M. (2020). The Challenges of the 21st Century. Cambridge University Press.

Mandelson, P. (2008). “In Defence of Globalization”. The Guardian.

Sandford, A. (n.d.). Coronavirus: Half of Humanity Now on Lockdown as 90 Countries Call for Confinement. Available online: https://www.euronews.com/2020/04/02/coronavirus-in-europe-spain-s-death-toll-hits-10-000-after-record-950-new-deaths-in-24-hou (accessed on 1 December 2023).

Shri. T. Samaya Murali, S. V. (2020). Humanitarian Customs: Lessons Learned Regarding Customs Response and Role in Supply Chain Continuity During the COVID-19 Pandemic. World Customs Journal, 153-167.

WCO. (2023, December 9). World Customs Organization. Retrieved from Natural Disaster Relief- Covid-19 Updates: available at: https://www.wcoomd.org/en/topics/facilitation/activities-and-programmes/natural-disaster/coronavirus.aspx (accessed on 9 December 2023)

Weerth, C. (2020, December 30). World Customs Organization’s Role during the COVID-19-Pandemic: Declarations, Information Distribution, Vol. 27 No. 4. pp. 44-56., Avail. Guidance and Leadership. Public Administration and Customs Administration (2020), pp. 44-56.

[1] Reuters: Ukraine’s grain sector losses could top $3.2 bln in 2023 due to war. Available at: https://www.reuters.com/markets/commodities/ukraines-grain-sector-losses-could-top-32-bln-2023-due-war-2023-10-19/

[2] Source: UNCTAD, based on data provided by Clarksons Research Shipping Intelligence Network. Note: The series tracks average vessel earnings across the major shipping sectors, including tankers, bulkers, containerships, and gas carriers, weighted by the number of ships in each segment. Available at: https://unctad.org/system/files/official-document/osginf2022d2_en.pdf

[3] Chart: The Guardian, Source: Mintec, available at: https://www.theguardian.com/business/2022/apr/05/food-price-rises-ukraine-war-cooking-oil

[4] Türkiye-Russia-Ukraine Trilateral Foreign Ministers Meeting, Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Turkey. (10 March 2022) Available at: https://www.mfa.gov.tr/turkiye-rusya-ukrayna-uclu-disisleri-bakanlari-toplantisi–10-mart-2022.en.mfa

[5] Beacon on the Black Sea, UN-Black Sea Grain Initiative Joint Coordination Centre. (17 July 2022) Available at: https://www.un.org/en/black-sea-grain-initiative

[6] About WTO, available at: https://www.wto.org/english/thewto_e/thewto_e.htm

[7] World Trade Organization. (2022, March 21). Retrieved from World Trade Organization: https://www.wto.org/english/news_e/news22_e/miwi_21mar22_e.htm

[8] World Customs Organization,  Natural Disaster Relief- Covid-19 Updates, available at: https://www.wcoomd.org/en/topics/facilitation/activities-and-programmes/natural-disaster/coronavirus.aspx (accessed on 9 December 2023)

[9] WCO, COVID-19 Project, Project report  available at: https://www.wcoomd.org/en/topics/facilitation/activities-and-programmes/natural-disaster/Covid19-project.aspx

[10] WCO and WTO join forces to minimize disruptions to cross-border trade in goods, Statement can be seen at: https://www.wcoomd.org/en/media/newsroom/2020/april/wco-wto-joint-statement-on-Covid-19-related-trade-measures.aspx

[11] Suez Canal blockage by Ever Given to cost more than $1bn, say canal authorities. The Independent. (01 April 2021) Available at: https://www.independent.co.uk/business/suez-canal-ever-given-cost-b1825370.html

[12] “Can China Escape the Malacca Dilemma?”, The National Interest. (30 May 2023) Available at: https://nationalinterest.org/feature/can-china-escape-malacca-dilemma-206505

[13] “Dire straits for flow of trade through Malacca” The Insurer. Available at: https://www.theinsurer.com/viewpoint/dire-straits-for-flow-of-trade-through-malacca/

[14] “The Global Security Initiative Concept Paper”, Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. Available at: https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjbxw/202302/t20230221_11028348.html

[15] “To Set and Spring the Thucydides Trap”, University of Notre Dame International Security Center. (19 Jan 2023) Available at: https://ndisc.nd.edu/news-media/news/to-set-and-spring-the-thucydides-trap/

Hayatın hemen her alanında olduğu gibi ekonomi ve uluslararası ticarette de önemli değişimlere sebep olan Covid-19 salgını ile birlikte kapasite sınırları, üretim darboğazları, küresel ölçekteki tedarik sorunları, hızla artan lojistik maliyetleri dünya ticaretinde önemli değişikliklere yol açmış, bu değişiklikler küresel tedarik zincirleri (KTZ) üzerindeki baskıyı da artırarak önemli yapısal değişiklik ihtiyaçlarına kapı aralamıştır. Bu makalede, salgın ve küresel tedarik zincirleri arasındaki ilişki irdelenerek salgınla birlikte küresel tedarik zincirlerinde yaşanan temel değişimler ve gelecek beklentileri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Küresel Tedarik Zincirleri (KTZ), Tedarik, Koronavirüs, COVID-19, Salgın,

1. GİRİŞ

Covid-19 salgını, 2020 yılında ortaya çıkışıyla hayatın hemen her alanında olduğu gibi ekonomi ve uluslararası ticarette de önemli değişimlere sebep olmuştur. Kapasite sınırları, üretim darboğazları, küresel ölçekteki tedarik sorunları, daha önce tanık olunmamış ölçüde hızla artan lojistik maliyetleri dünya ticaretinde önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu değişiklikler küresel tedarik zincirleri (KTZ) üzerindeki baskıyı da artırarak önemli yapısal değişim ihtiyaçlarına kapı aralamıştır.

2. SALGIN VE KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİ

New York Merkez Bankası tarafından hazırlanan Küresel Tedarik Zincirleri Baskı Endeksine göre (Global Supply Chain Pressure Index-GSCPI), özellikle 2020 yılının ilk 4 ayındaki kriz hali tedarik zincirleri açısından büyük bir çıkmaza işaret etmektedir. GSCPI, başta farklı araçlar kullanılarak yapılan taşıma maliyetleri, ülke bazlı tedarik zinciri değişkenleri, PMI endeksleri olmak üzere 27 farklı değişkeni kullanarak küresel tedarik zinciri üzerindeki baskı miktarını sayısallaştıran bir endeks niteliğindedir. Her ne kadar, 2020 yılı Nisan-Ekim ayları arasında endeks düşüş gösterse de sonrasında daha büyük bir artış eğilimindedir. Aşağıda söz konusu endeksin son 25 yıllık değişimine yer verilmektedir.

Pandeminin ilk aylarında özellikle tıbbi malzeme ve ilaç ticaretinde yaşanan temin sorunları, zamanla artan korumacılık eğilimleri ile gıda ve tarım ürünlerini de kapsayan daha geniş bir alanı etkilemeye başlamıştır.

Ülkelerin kendi ihtiyaçlarını önceleyerek getirdikleri ihracat yasaklama ve kısıtlamaları, üretim süreçlerinde aksamalara neden olurken, artan taşıma maliyetleri de KTZ’leri daha kırılgan hale getirmiştir. Zincirin uzunluğunu iyi bir yönetişimle maliyetleri düşürme unsuru olarak kullanma esasına dayanan pandemi öncesi yaklaşım, öngörülemeyen riskler ve kırılan halkalarla birlikte uluslararası ticaretteki aksamaları ve maliyet artışlarını derinleştirmiştir.       

Özellikle pandeminin ilk aşamalarında ülkelerin getirdiği kapanma zorunlulukları, sosyal mesafe ve sıkılaştırılmış hijyen şartları lojistik sektörü açısından zorlukları daha da artırmıştır. Fiilen çalışma alanlarında bulunmayı engelleyen bu tür zorunluluklar, depolama ve ulaştırma biçimlerinin yeniden tasarlanmasını zorunlu kılmıştır. Üretim alanlarının geçici kapanmaları ile beraber ortaya çıkan temin zorlukları, sipariş birikmelerine yol açarak daha kısa zamanda daha büyük miktarda teslimatların yapılmasını gerektirmiş; bu durum da hem nitelik hem nicelik açısından tedarik altyapısının güçlendirilmesini önemli bir zorunluluk haline getirmiştir.

Diğer taraftan, küresel ticarette gerek fiili zorunluluklar gerekse de ülkelerin ticarete getirdiği düzenlemeler dolayısıyla malların dolaşımında ortaya çıkan yeni kısıtlamalar birçok endüstride ve tedarik zincirlerinde transit duraklamalara ve artan bir belirsizliğe yol açmıştır. Bu belirsizlikler yıllardır neredeyse rutin şekilde uygulanan prosedürlerin kimi zaman doğaçlama şekilde yeniden kurgulanmasına ve beklenmeyen yeni çıktılara sebep olmuştur. Sürecin ön aşamalarında hava ve deniz kargo taşımacılık seçeneklerinin yetersizliği nedeniyle, operasyonlar için ortalama teslim süreleri küresel olarak iki katına çıkmıştır. Teslimat sürelerinin en fazla arttığı ülke ve ülke grupları sırasıyla Çin (%222), Güney Kore (%217), Japonya (%209), Avrupa (%201) ve ABD (%200) olarak hesaplanmıştır (Institute for Supply Management).

Salgının KTZ’leri etkileyen bir diğer önemli boyutu da ticarete konu ürünlere yönelik talepte yaşanan son derece köklü ve muhtemelen kalıcı sonuçlar da üretecek olan değişmelerdir. Salgının sektörler üzerindeki etkisi büyük ölçüde farklılıklar göstermiştir. Kapanmalar döneminde sağlık ürünleri ve hijyenik malzemelerde yaşanan talep patlaması, evden çalışma döneminin yaygınlaştığı sonraki aşamada gıda, yemek, bağışıklık artıcı ürünler için belirginleşmiştir. Aynı dönemde, moda ve giyim alışverişlerinin hem ciddi talep daralması yaşadığı hem de klasik mağazadan temin yönteminin yerini elektronik ticarete bıraktığı gözlenmiştir. Pandemiyle birlikte artış kazanan elektronik ticaret, birçok tüketici açısından hızla adapte olunan ve pandemi sonrasında da etkinliğini sürdüren ciddi bir dağıtım kanalı olmuştur.  

Sürecin başlangıcında tedarik zincirindeki ilk bozulma solunum (ventilatör) cihazlarında görülmüş; dünya genelindeki artan talebe rağmen, söz konusu cihazların farklı ülkelerde üretilen parçalardan oluşması hem temininde hem de dış ticaretinde önemli aksamalara yol açmıştır. Sonraki dönemde, tedarik zinciri ile ilgili sorunlar neredeyse tüm sektörlerde gözlenirken maliyetlerde de kayda değer artışlar yaşanmıştır.    

KTZ’lerin temel felsefesi, üretim ve dağıtım süreçlerinin sadeleştirilerek her aşamada maliyetlerin minimize edilmesi ve bu sayede oluşturulan ölçeğin verimlilik artışı sağlaması şeklinde özetlenebilir. Uzun yıllar boyunca, her aşamada süreç optimizasyonu, maliyetlerin düşürülmesi ve hız en önemli kavramlar olarak öne çıkmıştır. Ancak, pandemi ile beraber gerek üretim gerekse de iletimin birçok aşamasında öngörülemeyen ve kolaylıkla giderilemeyen aksaklıklar bu temel felsefede önemli kırılmalara sebep olmuştur.

Bir sektördeki tedarik zincirinin uzunluğu açık olunan risk faktörlerinin sayısını çoğalttığı gibi muhatap olunan belirsizlik düzeyini de geometrik biçimde artırmaktadır. Pandemiyle birlikte zincirdeki herhangi bir aktörün yaşadığı aksaklık, sadece tedarikçisi olduğu diğer üreticileri değil ulaştırma, perakende ve hatta ikamesi olan piyasalarda bile önemli dalgalanmalara sebep olmuştur.  

KTZ’lerin dünya ekonomisi içindeki ağırlığı ile orantılı olarak günlük hayatı etkileyen birçok ürün grubunun farklı ülkelerde konumlandırılmış tedarik zincirlerine konu olması etkileşimin hem seviyesini ve hem de sorunların hızlı şekilde diğer alanlara yayılması sonucunu doğurmuştur. Küresel firmalar, operasyonlarını köklü şekilde gözden geçirme durumunda kalmış; pandemi sonrasında bile geçerli olacak çok önemli planlama ve operasyon değişiklikleri yapmışlardır. Institute for Supply Management tarafından 2020 yılı Mart ayı başında yapılan bir ankete katılımcıların yüzde 80’i operasyonlarının salgından etkileneceği cevabını verirken bu oran aynı ayın sonunda yüzde 95’e ulaşmıştır. Sonraki dönemde yaşanan gelişmeler bu beklentinin fazlasıyla gerçekleştiğini ve tedarik zincirlerinin dizaynı itibariyle köklü değişimlerin hayata geçtiğini göstermektedir. (https://www.ismworld.org – 19.04.2022)

Pandeminin KTZ’ler üzerindeki etkisi esasen bu sistemlerin bünyesinde taşıdığı zayıf yönlerin açığa çıkması ve yeniden düzenlenmesi açısından önemli bir fırsat işlevi de görmüştür. İkincil tedarik zincirlerinin kurulması, tedarikçi havuzunda ve yerelleştirme faaliyetlerinde çeşitlendirmenin artırılması, dijitalleşme alanlarının derinleştirilmesi, dış müdahalelere karşı siber güvenliğin stratejik bir unsur olarak kabul edilmesi, artan sınır kontrolleri ve korumacı eğilimlerin yeni veri olarak modellenmesi, risk davranışlarındaki değişimlerin dikkate alınması salgın sonrası dönemin öne çıkan bileşenleri olarak göze çarpmaktadır.  Pandemi sonrası KTZ’lerin tasarımında esneklik, çeviklik ve değişimlere karşı uyum kabiliyeti en önemli unsurlar olarak ortaya çıkmış; küresel firmalar tedarik zincirlerinde bu unsurları merkeze alan yeni bir yaklaşımı belirleme yoluna gitmiştir.

3. KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİNDE YAŞANAN TEMEL DEĞİŞİMLER

Salgın sonrası operasyonel birimlerin mümkün olan en geniş ölçekte yerelleştirilmesi, üretim tesislerinin nihai kullanıcılara yakınlaştırılması ve yerli tedarik kapasitesinin artırılması ana ekonomik tercihler olarak öne çıkmaktadır.  

Sağlık hizmetlerinde faaliyet gösteren KTZ’ler salgından en fazla etkilenen ancak operasyonlarını bu perspektifle en hızlı şekilde yeni duruma uyarlayan aktörlerin başında gelmektedir. Alınan tedbirler ve benimsenen yenilikçi yaklaşımlar bağlamında bu sektör çok ciddi bir esneklik ve direnç düzeyine ulaşarak yeni şartlara hızlı bir uyum sağlamış görünmektedir. Coğrafi açıdan yerinden yönetim ve yerel tedarik kapasitesine verilen ağırlık, sektörün geleceğe yönelik aldığı en köklü önlem niteliği taşımaktadır.

Bu yöndeki tercihler, ağır yatırım maliyetleri ile hareket eden havacılık, savunma ve uzay sanayi gibi sektörlerde ise daha sınırlı kalmaktadır. Her ne kadar bu alanlarda faaliyet gösteren firmalar, yaşadıkları tedarik ve lojistik krizlerle bu unsurların önemini kavramış görünse de özellikle çok büyük maliyetlerle kurulan ve yıllara dayalı “know-how”la oluşturulan üretim altyapılarını kolaylıkla değiştirme, bölme ve/veya farklı coğrafi gölgelere yayma şansına sahip görünmemektedir. Benzer dezavantajlar, kimya, madencilik gibi hammaddelerinin bulunduğu yerlere göre üretim birimi tercihi yapmak zorunda olan endüstriler için de geniş ölçüde geçerlidir.

Yeni yatırım kararlarının hem büyük maliyetler doğurması hem de gerekli fiziki ve beşeri sermayenin oluşturulmasının uzun zaman gerektirmesi bu yöndeki esnekliği büyük oranda ortadan kaldırmaktadır. Buna bağlı olarak, tedarik zincirinin her aşamasının optimizasyonu açısından tüm sektörler için büyük önem taşımaya başlayan dijitalleştirme bu tür kısıtlara sahip endüstriler için daha da hayati bir konum edinmiştir. Salgınla birlikte KTZ’ler normalde yapacakları yatırımın çok üstünde bir miktarı süreçlerinin dijitalleştirilmesi için hayata geçirmiştir. Söz konusu teknolojilerin verimliliğe katkılarının net şekilde görülmesi, bu alanda yapılan yatırımları hem hızlandırmakta hem de daha kapsamlı hale getirmektedir.

4. KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİNDE GELECEK BEKLENTİLERİ

Salgın sonrası KTZ’lerde yaşanan birçok değişim spontane şekilde ortaya çıkan sorunları çözümlemeye dönük olsa da sonuçları itibariyle köklü ve kalıcı dönüşümleri beraberinde getirecek gibi görünmektedir. Özellikle küresel şirketlerin tedarikçilerinin faaliyetleri konusunda çok daha dikkatli olacakları; bu faaliyetlerin her aşamasını daha sıkı bir gözetim ve iş birliği ile ele alacağı en önemli gelecek beklentileri arasındadır.

Tedarikçilerinin envanter bilgilerinin görünürlüğünü geliştirmek, bunu yaparken de entegre teknolojik izleme metotlarını artan biçimde kullanmak kaçınılmaz görülmektedir. Zaten içinde bulunduğumuz dönemde bile dijitalleştirmeyi hem nicel hem de nitel olarak çok ciddi oranda artıran şirketler bunun işaretini açık bir şekilde vermiştir. Söz konusu eğilim kriz dönemiyle sınırlı olmayıp, gittikçe her sektöre daha fazla nüfuz eden yapısal ve kalıcı bir dönüşümü göstermektedir. Üretim ilişkilerinin gittikçe giriftleştiği, daha çok KTZ’nin ürünlerinin menşeini belirlemede sorun yasadığı bir ekonomik çerçevede, her türlü teknoloji sadece birinci derecedeki tedarikçilerin değil, alt taşeronların dahi faaliyetlerinin ve envanterlerinin kontrol edilmesi amacıyla şimdiden kullanılmaya başlanmıştır.

5. SONUÇ

Salgının yarattığı talep dalgalanmalarının firmalar açısından ne kadar hayati sonuçlar ürettiği içinde bulunduğumuz süreçte ortaya çıkan bir diğer gerçektir. Firmalar, verinin önemini daha yakından kavramış; ortaya çıkabilecek dışsal faktörleri gözeterek karşılaşacakları talebi gerçekçi şekilde tahmin etmenin ne kadar önemli olduğunu anlamıştır. Gelişmiş modelleme çabaları ile gerçekçi talep tahminleri karar alıcılar açısından daha da önemli hale gelmiştir. Bu amaçla, birçok KTZ bu alandaki kabiliyetlerini artırmaya dönük yatırımlar yapmaya başlamıştır. Söz konusu eğilim de geçici olması bir yana gittikçe ivme kazanacak gibi görünmektedir.

Ayrıca, makine öğrenmesi, nesnelerin interneti, bulut bilgi işlem altyapısı gibi araçların yanında birçok yapay zeka enstrümanın firma faaliyetlerine adapte edilmesine dayalı kapasite oluşturulması ve/veya bu amaçla danışmanlık hizmeti alınması küresel firmalar bir yana orta ölçekli firmaların bile gündemini şimdiden işgal etmeye başlamıştır.

Esnek tedarikçi sözleşmeleri ve ilişkileri ile sınırlı, merkezi olmayan, çevik “mini işletme” modelleri ile karakterize edilen ve satın alma noktasına daha yakın üretimi esas alan “mikro tedarik zincirlerinin” geliştirilmesine yönelik yatırımların artması da geleceğe dönük bir başka beklentidir.

Son olarak, salgınla birlikte çok büyük artış gösteren elektronik ticaretin gelecekte daha da önemli bir dağıtım kanalı haline geleceği öngörülmektedir. Online satış platformları sadece küresel markalar açısından değil küçük ve orta ölçekli firmalar için de çok önemli bir işlev görecektir. Orta ve uzun vadede otomatik teslim araçlarına ciddi yatırımların yapılması, insan unsurundan kaynaklı gecikmelerin giderilmesi, teslim sürelerinin kısaltılarak, şartlarının iyileştirilmesi uzunca bir süre firmaların gündemini meşgul edecek, kayda değer yatırım alanlarından birini oluşturacaktır. Dijitalleşme ve otomasyon tedarik zincirlerinde olduğu gibi son kullanıcıya ulaşma açısından da önemini gittikçe artıracak faktörlerdir.

KAYNAKLAR

A New Barometer of Global Supply Chain Pressures, Federal Reserve Bank of New York, 2022.

How Covid Broke Supply Chains, and How AI and Blockchain Could Fix Them, Axa Research Fund Award at Cornell University, 2022.

How COVID-19 is reshaping supply chains, McKinsey & Company, 2021.

A Pandemic Disruption: The Future of Supply Chains in The Post-Covid Era, Reply Consulting, 2020.

The Future of Global Supply Chains in a Post-COVID-19 World, R. Panwar, J.Pinkse, V. Marchi, California Management Review, 2022.

https://www.ismworld.org/supply-management-news-and-reports/reports/research-and-surveys/white-papers/covid-19s-global-impact-on-supply-chains/ – 22.04.2022

Tüketicilerin gıda, temizlik ürünleri, kişisel bakım, aksesuar gibi günlük hayatını kolaylaştıran ve temel ihtiyaç maddeleri sınıfına giren bu türden ürünleri satın aldığı fiziksel marketler bugünün ihtiyaçları doğrultusunda ve dijitalleşmenin de hız kazanmasıyla yönünü sanal ortama doğru çevirmektedir. Tüm dünyayı kısa sürede etkisi altına alan Covid-19 salgını sürecinde daha güçlü bir alternatif olarak karşımıza çıkan online marketlerin yükselişi hem tüketicilerin beğeni ve beklentilerini anlamak hem de ülkemizde hala önemli birer ekonomik aktör olarak varlığını sürdüren esnaf ve sanatkârlara yeni bir model teşkil etme potansiyeli açısından önemli bir konudur. Bu çalışmada dijitalleşme ve dijitale adaptasyon kavramları bağlamında elektronik perakendeciliğin en bilinen örneklerinden olan ve pandemi döneminde giderek yükselişe geçen online market uygulamaları tartışılacaktır.

Anahtar kelimeler: Online market, Covid-19, Esnaf, Dijitalleşme, Salgın

THE COVID-19 PANDEMIC AND THE RISE OF ONLINE MARKET APPS

ABSTRACT

In line with today’s needs, physical markets, where consumers buy products such as food, cleaning products, personal care, and accessories that are classified as basic necessities and facilitate their daily life, turn their direction towards the virtual environment with the acceleration of digitalization. The rise of online markets, which emerged as a more potent alternative in the process of the Covid-19 epidemic, that affected the whole world in a short time, is important issue both in terms of understanding the tastes and expectations of consumers and the potential to constitute a new model for tradesmen and artisans who still exist as important economic actors in our country. This study will discuss online market applications, which are some of the most well-known examples of electronic retail in the context of digitalization and adaptation to digital and have been on the rise during the pandemic period.

Keywords: Online market, Covid-19, Tradesmen, Digitalization, Pandemic

GİRİŞ

Günümüzde akıllı telefon kullanımındaki gözle görülür artış ve gelişen internet altyapısı, kullanıcıların gündelik yaşam pratiklerinin pek çok alanında olduğu gibi alışveriş deneyiminde de değişim sürecini başlatmıştır. Bu bağlamda kullanımı yaygınlaşan elektronik perakendecilik, yer ve zaman kısıtlarını ortadan kaldıran yapısı sayesinde tüketicilere ulaşılmasını kolaylaştırmaktadır (Chu, ArcaUrze ve Cebollada-Calvo, 2010; Gupta ve Kim, 2010).

Ayrıca tüketici davranışlarının daha kolay gözlemlenebilmesi sayesinde (Ferreira, 2009), kişiselleştirilmiş ürün ve hizmetlerin sunulması gibi firmalar için birçok avantajı da beraberinde getirmektedir (Chu ve diğerleri, 2010). Tüketiciler ise daha kolay fiyat karşılaştırması yapma, zaman ve enerjiden tasarruf etme gibi gerekçelerle e-perakendecilik uygulamalarını hızla benimsemişlerdir. Küresel ve ulusal çapta yaşanan birtakım değişiklikler bu değişim sürecine ivme kazandırmaktadır. 2020 yılının başından itibaren tüm dünyayı etkisi altına alan covid-19 salgını ve akabinde bireylerin günlük hayatında doğrudan yaşanan değişimler söz konusu farklılaşmanın örneği olmuştur. Bu çalışmada elektronik perakendeciliğin en bilinen örneklerinden ve pandemi döneminde giderek yükselişe geçen online market uygulamaları tartışılacak; Getir, İstegelsin, Migros Sanal Market ve mahalleesnafi.com gibi popüler örnekler aracılığıyla bu tip uygulamaların esnaf ve sanatkârlar için yeni bir model arayışı olma potansiyeli üzerinde durulacaktır.

COVİD-19 SALGINI VE DİJİTALLEŞME

İlk olarak Çin’in Wuhan Eyaleti’nde 2019’un sonlarında görülmeye başlanan yeni tip koronavirüs vakaları 13 Ocak 2020’de resmi olarak tanımlanmıştır. Kısa sürede dünya çapında yayılım gösteren covid-19, ülkemizde de ilk vakalarını resmi sonuçlara göre 10 Mart 2020’de göstermeye başlamıştır (Anadolu Ajansı, 2020). Bunun bir sonucu olarak ülke geneli pek çok sektör çalışmaya ara vermek durumunda kalmış ve belirli sürelerle sokağa çıkma yasağı konularak tüm ülkede fiziksel ulaşım ve etkileşim durma noktasına gelmiştir. Ancak sürecin belirsiz oluşu, tedavi ve/veya önlem amaçlı bir aşının henüz geliştirilememiş olması gibi nedenlerle pek çok sektörde uzaktan, dijital yöntemlerle süreç atlatılmaya çalışılmıştır. Enformasyon teknolojilerin çeşitlenmesi ve gelişmesi sayesinde zaten başlamış olan dijital dönüşüm pandemi süreci ile birlikte ivme kazanarak (Develi, 2020) daha çok “uzaktan/evden” diye nitelendirilen iş yapış süreçleri yaygınlaşmıştır.

Bununla birlikte, tüketim alışkanlıkları birçok yönüyle dönüşüme uğramıştır. Hacıalioğlu ve Sağlam (2021) pandemi sürecindeki tüketici davranışları ve e-ticaretteki değişimleri ele aldıkları çalışmalarında tıpkı savaş zamanlarında ihtiyaç duyulan fakat daha sonra unutulan “stok yapma” anlayışının Covid-19 pandemisi dönemiyle yeniden değer kazandığını ve tüketicilerin satın alma önceliklerinin yanı sıra satın alma şekillerinin de değişiklik gösterdiğine dikkat çekmiştir. Raf ömrü uzun olan ürünler ile dezenfektan, maske, eldiven gibi tıbbi ürünlerin talebi artmış, siparişler çok fazla kişinin dokunmadığı düşüncesi ile online olarak verilmiştir (Yıldız, 2020: 386). Mesafeli satış yöntemiyle ürün satın alma eylemi giderek yaygın hale gelmiş çevrimiçi alışverişe olan ilgin ile yüz yüze temas içeren hizmetlere olan talep bu süreçte büyük oranda düşmüştür. Alibaba’nın çevrimiçi süpermarketi, virüsün yayılmaya başlaması ile siparişlerin yıldan yıla %220 oranında arttığını bildirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde, çevrimiçi teslimat hizmeti Instacart’ın aboneliklerinin en çok vaka görülen eyaletlerde 10-20 kat civarında arttığı ortaya çıkmıştır (Accenture Survey, 2020: 15).

Diğer yandan, Covid-19, iş ve sosyal hayatın mümkün olduğunca pandemi öncesi olduğu gibi devam edebilmesini sağlayan dijitale hazırlık süreçlerinin önemini göstermiştir. Dijital hazırlık endeksi; temel ihtiyaçlar, işletme ve devlet yatırımları, iş yapma kolaylığı, beşeri sermaye, start-up çevresi, teknolojiyi benimseme ve teknolojik alt yapı bileşenleri çerçevesinde ülkelere dijital dönüşümü tanımlama, anlama, sorun alanlarını tespit etme, politika ve strateji önceliklerini belirleme konularına kaynaklık eden bir ölçümlemedir. Bu anlamda en son teknolojide güncel kalmak için uygun altyapıları kurmak, herhangi bir işletme veya ülkenin pandemi sonrası dünyada rekabet edebilmesi ve teknoloji yönetiminde insan merkezli ve kapsayıcı bir yaklaşım benimsemesi için gerekli görünmektedir.

Bugün elektronik ticaret sektöründe hizmet veren firmaların kullanıcıların birçok alanda internet üzerinden ihtiyaçlarını karşılaması adına teknolojik altyapı faaliyetlerini ilerletme çabasında olduğu görülmektedir. Alışveriş, eğitim, sağlık, bankacılık gibi sıklıkla ihtiyaç duyulan kurumlara internet altyapıları ile erişimin artması şu anda geleceğe yönelik bir teknolojik devrime gidildiğini göstermekte ve yaşam koşullarının buna göre tekrardan düzenleneceğinin işaretini vermektedir.

DİJİTALE ADAPTASYON VE ONLINE MARKET UYGULAMALARI

Son yıllardaki dijital dönüşümle tüketicilerin hayatına giren online market uygulamaları koronavirüs salgını döneminde gündelik yaşamı kolaylaştıran hizmetlerden biri olmuştur. Evde geçirilen süre arttıkça kullanıcıların bu tarz uygulamalara yönelmesi de doğal karşılanır olmuştur.

Diğer yandan, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun (BTK) yılın dört çeyreğinde yayınladığı üç aylık pazar raporu verileri ışığında genişbant verilerine bakıldığında, 18,1 milyonu sabit abone, yaklaşık 70 milyonu mobil abone olmak üzere toplam yaklaşık 88,2 milyon genişbant internet abone sayısına ulaşılmış, internet abone sayısı bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla %7 artmıştır. En yüksek artış %29,4’lük bir oranla “Eve Kadar Fiber” abone sayısında, müteakiben %6,8’lik bir oranla da “Mobil Cepte İnternet” abone sayısında gerçekleşmiştir. Sabit genişbant abonelerinin aylık ortalama data kullanımı 204 GB olmuştur (BTK, 2022).

Sektörel araştırmaların sonuçları Türkiye nüfusunun büyük çoğunluğu interneti aktif ve yaygın biçimde kullandığını ortaya koymaktadır. Diğer yandan, mobile artan ilgi ile cep telefonları ve tabletlerin, bilgisayarlara giderek daha fazla alternatif teşkil eder hale gelmesi tüketicinin hızlı karar alma ve sipariş oluşturma eğilimini artırmıştır. Benzer şekilde sosyal medya kullanımının artışı ve platformların dizaynlarında meydana gelen değişiklikler tüketicilerin alışveriş fikri oluşmadığı anlarda bile bir ürün / hizmetin fiyatını öğrenebilmeleri veya oldukça basit ve pratik yöntemlerle sepete ürün ekleyebilmelerini sağlamaktadır. Ayrıca dijital pazarlamanın geleneksel pazarlama yöntemlerine göre yeni dünyaya daha hızlı uyum sağlayan tekniklerden oluştuğunu ifade etmek gerekir. Güncel satış tekniklerinde dönüşüm Covid-19 pandemisinin ortaya çıkışından çok önce başlamakla birlikte bu dönemde hız kazanmış, tüketicileri en hızlı, en güvenli ve en risksiz alışveriş yöntemleri ile buluşturmuştur.

ONLINE MARKET/PAZARYERİ UYGULAMALARININ AVANTAJLARI

Her ne kadar içlerinden bazıları pandemi ortaya çıkmadan çok daha önce tasarlanmış ve Apple/Andorid marketlerde tüketicilerin kullanımına sunulmuşsa da online süpermarket uygulamalarının çoğu salgın sürecinde popülerleşmiştir. Dahası, bu uygulamaların tüketiciler tarafından sıkça tercih edilmesinin risk azaldığında veya tam kapanma periyotları sona erdiğinde de sürdüğünü hatırlatmak gerekir. Öyle ki her yaş grubundan kişinin deneyimlediği online marketler artık hayatın vazgeçilmez bir parçası haline gelmiş durumdadır. Kısmen açılma sonrası online alışverişe talep artarken en fazla büyüme online market-gıda kategorisinde yaşanmıştır (Çakır & Kazançoğlu, 2020). Sadece fiziki market olarak işlerini yürüten pek çok işletmenin de online platformlarda var olmadan yetersiz kalacaklarını fark ederek işlerini e-ticarete taşıma konusunda harekete geçtiği görülmektedir. Bu noktada araştırmacılar ve konuyla doğrudan ilgilenenlerin üzerinde yoğunlaşabileceği “söz konusu market uygulamalarının avantajları nelerdir?” sorusu göze çarpmaktadır.

Tüketicilerin evde kalmak zorunda olduğu bu süreçte hijyenik şartlarda deyim yerindeyse “ayağına kadar getirilen” ürünler dışarıdaki pek çok riske karşı koruma görevini üstlenmektedir. Bunun yanında evden çalışmayı devam ettiren kesim için ise online market siparişleri zaman tasarrufu açısından kritiktir. Her ne kadar kendilerine yönelik kısıtlamalar resmi olarak sona ermişse de 65 yaş üstü grubun ve risk altındaki kişilerin sağlık açısından sokağa çıkma kısıtlamasına tabi oldukları dönemlerde sanal market alışverişleri tepe noktasına ulaşmış ve bugün de çeşitli promosyonlar ve kuponlar ile hala en cazip seçenekler arasında yer aldığından dikkat çekmektedir.

Online marketlerin tüketicileri çekmesi için sahip olması gereken birtakım özellikler şu şekilde sıralanabilir:

• Sanal market ürün çeşitliliği

Tüketiciler ev ihtiyaçlarını sanal market üzerinden sipariş vermektedir. Sipariş hacimlerinin arttığı online alışverişlerde, sanal markette geniş ürün yelpazesi sunulması sayesinde işletmeler sepet ortalamalarında yüksek tutarlara ulaşabilecektir. Tüketicilerin aradığı niş ürünlerin satışının gerçekleştirilmesi de sanal marketin tercih edilme oranını arttırabilir.

• Kullanıcı dostu sanal mağaza

Pratik, güvenli ve kullanıcı dostu bir sanal market ile müşteri sayısı artırabilecektir. Ayrıca ürünlere kolay ulaşmayı sağlayan filtreleme özellikleri, sade bir tasarım, ürün özellikleri hakkında detaylı bilgi, anlaşılır bir fiyatlandırma sistemi, ürün görsellerinin açıklayıcı olması, kg, adet gibi alanlarda tüketicilerin karar mekanizmalarının işlediği bir alışveriş ortamı sunulması işletmelere fayda sağlayacak bir diğer faktördür.

• Gelişmiş teslimat olanakları

Mesafeli satışlarda teslimat bilgileri oldukça önemlidir. Dağıtım kapasitesine göre online markete alışveriş amaçlı gelen müşterilere teslimat bilgileri ve saatleri gösterilmelidir. Uygun teslimat seçenekleri arasından müşterilere seçim yaptırılabilecektir. Aynı zamanda girilen adrese göre filtreleme yapılarak uygun teslimat günü ve saatleri bölge bazlı değiştirebilecektir.

• Güvenli ödeme sistemleri

Tüketiciler özellikle pandemi sürecinde temassız e-ticareti tercih etmektedir. Online marketin en önemli alanı olan ödeme sayfasını doğru bir şekilde kurgulamak ve yeniliklere göre optimize etmek işletmeler için faydalı bir çözümdür. Bu noktada güvenli ödeme sistemleri sunulması elzemdir. Salgının en yoğun olduğu 2020-2021 döneminde online alışverişlerin yüzde 63’ü temassız işlem olarak gerçekleştirilmiştir. Bu anlamda sanal mağazada online ödeme ayrıcalıklarını sunmak hızlı ve hijyenik teslimatı da olanaklı kılacaktır.

• Sipariş aşaması ve sonrası iletişim

Kullanıcılara sepet aşamasında adrese teslim ya da mağazadan teslim gibi farklı teslimat şekilleri sunmak da işletmelerin tercih edebileceği bir yöntemdir. Ayrıca teslimat zamanını sepet aşamasında gösterilen ve Getir’de olduğu gibi kimi uygulamalarda kullanılan ‘temassız teslimat’ ‘zili çalma’ gibi farklı alanlar, sıfır temas ile siparişlerin teslimatını sağlama ve tüketicilerin güvenini tesis etmede önem teşkil eder. Gönderim ve paketleme işlemlerinin hijyenik koşullarda yapıldığına dair bilgilendirme yapılması da kritiktir.

Bunun yanında bu türden online market uygulamalarında kullanıcılar verdikleri siparişle ilgili özel olarak bazı isteklerde bulunabilmektedir. İşte tam da bunlara ilişkin, sipariş ile ilgili birtakım notlar bırakma talepleri de yerine getirilmelidir. İşletmeler sepet aşamasına sipariş notu bölümü ekleyebilir. Sipariş işlemi gerçekleştikten sonra tüketicilere tahmini gönderim günü ve saati hakkında dinamik bildirimler yapılabilir. SMS ve e-posta aracılığı ile sipariş bilgileri iletilerek siparişlerin takip edebilmesi sağlanabilir. Elbette tüm bunlar için çok ciddi altyapı yatırımları yapılması ve iyi yazılım uzmanları ile çalışılması gerekmektedir.

MOBİL UYGULAMA ÖRNEKLERİ

Çalışmanın başında da belirtildiği üzere Covid-19 salgını nedeniyle tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de elektronik ticarette özellikle online market alışverişlerinde çok ciddi bir artış söz konusudur. Bankalararası Kart Merkezi’nin (BKM) verilerine göre 1-22 Şubat ile 1-22 Mart 2021 tarihleri arasında Türkiye’de internet üzerinden yapılan alışveriş rakamları karşılaştırıldığında en kayda değer büyümenin yüzde 32 ile market-gıda kategorisinde olduğu görülmektedir (BKM, 2021). İnternetten yapılan kartlı ödeme işlemlerine yönelik 2022 yılının ilk 3 aylık verileri dikkate alındığında yerli ve yabancı kartların yurtiçi kullanımı açısından “çeşitli gıda” kategorisi altında 18.815.381 adet işlem gerçekleştirildiği ve bu işlemlerin 2.708,57 milyon TL tutarına ulaştığı gözlemlenmektedir (BKM, 2022).

Bu olağanüstü günlerde artan talebi karşılama adına online market platformları, hızlı teslimat uygulamaları ve pazar yeri siteleri büyük bir özveri ile çalışmaktadırlar. Normal şartların çok üstünde seyreden alışveriş trafikleri zaman zaman teslimat sürelerinin uzamasına neden olsa da şu ana dek sektör oyuncularının çok aktif olduğu gözükmektedir.

Bu süreçte tüketicinin değişen market alışverişi alışkanlıklarında birtakım detaylar öne çıkmaktadır. Sektörün önemli oyuncuları Migros Sanal Market, Getir, Banabi ve İstegelsin’e bakıldığında, pandemi sürecinin online market alışverişlerini nasıl etkilediği açığa çıkmaktadır. Örneğin Migros Sanal Market, hem web üzerinden hem de mobil uygulama üzerinden 81 ilde hizmet sunmaktadır. Nisan ayında Migros’un evlere teslim ettiği sipariş sayısı 3 katına çıkmıştır (Önemli, 2020).

Dolayısıyla, evde geçirilen sürenin artmasıyla beraber, tüketicilerin temel gıdadan temizlik ürününe kadar birçok ihtiyaç için verdiği siparişte artış yaşanmaktadır. Bu sayede dışarı ile temas minimum seviyeye çekilmekte alışveriş birçok ürün grubuna erişimi arttırdığı için kolaylaşmaktadır. Bu süreçte ebeveynlerin başka şehirde yaşayan çocukları ve yetişkinlerin de uzaktaki 65 yaş üstü anne ve babaları için yaptıkları alışverişlerde artış bulunmaktadır.

Bu süreçte sepet ortalamalarında birtakım değişimler yaşanmıştır. Örneğin Migros Nisan ayında evlere teslim ettikleri sipariş sayısının katlanarak arttığını ve bu süreci desteklemek adına aynı zamanda istihdam seferberliği başlattıklarını belirtmektedir. Korona virüs sürecinde en çok sipariş verilen ürünlere bakıldığında ise meyve – sebze, Türk kahvesi, maden suyu, süt, su, ıslak mendil, makarna, ekmek, yumurta, un ve pirinç gibi temel gıda maddeleri ile hijyene/temizliğe yönelik ürünler olduğu göze çarpmaktadır.

Benzer şekilde Getir isimli online market uygulaması da incelendiğinde, platformun daha önce satmadıkları kadar çok pirinç, bulgur ve makarna sattıkları görülmektedir. Hatta kısıtlamaların başladığı ilk üç günde, bir hafta öncesine göre 22 katı makarna talebi gördükleri belirtilmektedir (Önemli, 2020) Yanı sıra, koronavirüsün sosyal etkileşimle yayılmasını azaltmak; dolayısıyla hem tüketicilerin hem kendi çalışanlarının sağlığını korumak için 17 Mart 2020 tarihinde “Siparişi Kapıya Bırak” gibi bir özellik devreye aldıklarını belirtmektedirler. Bu gibi kolaylıklar da tüketicilerin söz konusu işletmeyi bir sonraki alışverişte daha çok tercih etmesinin önünü açmaktadır.

Diğer yandan, İstegelsin uygulamasına bakıldığında da pandemi sürecinde en çok taze meyve sebze sipariş edildiği görülmektedir. Diğer yandan kutu oyunlarına ilgi artışı dikkat çekicidir. Nitekim tüketiciler evde geçirdikleri sürelerin giderek artmasından dolayı bu türden hobi ve oyunlara daha çok yönelmektedir.

ESNAF VE SANATKÂRLARA YENİ BİR MODEL ARAYIŞI

Son üç yılda 7.5 kat büyüyen online market pazarında hizmet veren oyunculardan biri de mahalleesnafi.com’dur. Esasında 2013 yılından bu yana web sayfası ve mobil uygulama üzerinden hizmet veren platformun portföyünde 100 bin adetten fazla barkodlu ürün bilgisi olduğu görülmektedir. Bu uygulamanın yalnızca nihai tüketici ile ilgili yeni olanaklar sağlamakla kalmayıp esnafa da dikkat çeken bir satış imkanı sunduğu tespit edilmiştir. Nitekim platforma kayıt olan esnaflar, sisteme farklı farklı ürünler dahil edebilmekte ve herhangi bir zaman diliminde ürünler ile ilgili güncelleme yapabilmektedirler. Bu kapsamda 56 binden fazla tüketici ve esnaf tarafından kullanılan bahse konu uygulamaya yalnızca bakkal veya manavlar değil yemek servisi veren işletmeler de eklemlenebilmektedir (Dünya, 2020).

Yanı sıra, Nisan 2021 itibariyle Getir; Getir, Getir Büyük, Getir Yemek, Getir Su gibi dört alt başlığın yanına Getir Çarşı’yı eklediklerini duyurmuştur. Uygulama içinden erişim sağlanabilen bu yenilik ile tüketicinin bulunduğu yerdeki, mahallesindeki kasap, manav, fırın gibi esnafların ürünlerinin satışı hedeflenmektedir. Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu’nun (TESK) 30 Nisan 2022 tarihli güncel verilerine göre ülkemizde 2 milyonu geçmiştir (TESK, 2022). Esnafların 200 binden fazlası İstanbul’da konumlandığından, anılan şirket bu uygulamayı öncelikle İstanbul’da başlattığını açıklamıştır. Ayrıca, tüketicilerin sipariş vermesini teşvik edici promosyonlar ve ilk alışveriş indirimleriyle uygulamanın bu yeni yüzüne tüketicileri çekmek amaçlanmıştır.

Bahse konu uygulamalar sayesinde bireysel çapta adımlar atmaya çalışan ancak bilişim okuryazarlığı ve finansal – teknolojik altyapılar açısından henüz yeterli düzeyde olmayan, daha geleneksel sayılan ancak ülkemizde hala toplumsal yaşamda yeri olan ekonomik aktörler, bir diğer deyişle esnaflar güvenli, hızlı ve gelişkin ağlar kurup daha çok tüketiciye ulaşabilecektir. Tanınırlıklarının artması, özgün değerlerinin korunması ve böylece son kertede satışlarını arttırmaları açısından yukarıda örnekleri verilen uygulamaların esnaf ve sanatkârlar için – rekabete rağmen – ilk bakışta olumsuz gibi görünen bir Kurumsal şirketlerin ve güçlü oyuncuların olduğu bu pazarda esnafın kendini korumasını ve satış gelirlerini artırmasını sağlaması açısından bu türden uygulamalar önemlidir. Böylece mahalle esnafının stok kayıtları, satış ve teslimata gibi pek çok konuda dijitalleşmesi ve daha çok tüketiciye ulaşmasının kapısı aralanacaktır.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Covid-19 salgını başından itibaren dünyada ve ülkemizde yaşanan tüm olağanüstü gelişmeler her şeyi değiştirdiği gibi tüketicilerin alışveriş alışkanlıklarını da gözle görülür bir şekilde değiştirmiştir. Bu itibarla, sanal market alışverişinin kullanım oranları ve gelişmekte olan pazar yapısı Türkiye’de gözle görülür bir ivme kazanmıştır.

Bununla birlikte, tüketicilerin alışkanlıklarının büyük ölçüde değiştiği göz önüne alındığında, çevrimiçi market, giyim ve eğlence alışverişlerinin, toplumda virüse yönelik bağışıklık tamamen gelişene dek fiziki mağaza ve alışveriş merkezlerinin ziyaretlerine güçlü bir alternatif oluşturacağı yorumunda bulunabiliriz. Koronavirüs sürecinde bazı ürün gruplarının talebinde önemli bir yükselme trendi görülmektedir. Tüketiciler hijyeni optimize etmek ve kişisel teması sıfıra indirmek amacıyla online market uygulamalarına giderek daha çok rağbet etmekte; yalnızca konjonktürel bağlamda virüs dolayısıyla maske, kişisel bakım ve temizlik ürünleri değil, su, süt, yumurta, un gibi temel ihtiyaç maddelerini satın alabilmek için de bu türden uygulamaları kullanmaktadırlar.

Çalışmada popüler örnekler üzerinden ele alınan online market uygulamalarının bugün gelinen noktada tüketici tercihleri açısından önemli birer alternatif olduğu görülmektedir. Gerek finansal gerekse bilişim altyapıları, dağıtım kanalları ve iletişim stratejileri sayesinde başlangıçta küçük işletmelere ciddi rakip gibi görünseler de yerel esnafların özgünlüğünü koruyarak sisteme entegre olmaları ve güven – süreklilik esasının devamı ile daha çok sayıda tüketiciye ulaşmalarının sağlanması vasıtasıyla bilinirlik oranının artması sağlanabilecektir. Tek başına reklam yapması ve tanıtım faaliyetleri yürütmesi zor ve maliyetli olacak yerel esnaflar için yeni gelişen bu dünya lehe çevrilebilecek bir model önerisi sunmaktadır. Yanı sıra, fiziki alışveriş sırasında tutulamayacak kayıtlar ve edinilemeyecek tüketici profilleri, sisteme entegre olunduğu için bu tip uygulamaların altyapısında saklanacaktır. Bu sayede, sonraki alışverişlerde müşteri sadakati sağlamak ve uygulamadan uzaklaşan müşteriyi yeniden kazanmak/alışveriş yapma sürekliliğini sağlamak mümkün hale gelebilecek profile ve konuma uygun kampanyalar tasarlanması ve tanımlanması gerçekleşebilecektir.

KAYNAKÇA

ACCENTURE SURVEY, (2020). How COVID-19 Will Permanently Change Consumer Behavior, https://www.accenture.com/us-en/insights/consumer-goods-services/coronavirus-consumer-behavior-research.

ANADOLU AJANSI. (2020, Mart 11). Sağlık Bakanı Koca Türkiye’de ilk koronavirüs vakasının görüldüğünü açıkladı. Erişim Tarihi 3 Mart 2021, https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/saglik-bakani-koca-turkiyede-ilkkoronavirus-vakasinin-goruldugunu-acikladi/1761466.

BANKALARARASI KART MERKEZİ. (2021). Basın Bültenleri 2020. Erişim Tarihi 15 Nisan 2021, https://bkm.com.tr/kurumsal-iletisim/basin-bultenleri/basin-bultenleri-2020/.

BANKALARARASI KART MERKEZİ (2022). İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri. Erişim Tarihi 26 Nisan 2022, https://bkm.com.tr/internetten-yapilan-kartli-odeme-islemlerinin-sektorel-dagilimi/?filter_group=20&List=Listele.

BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU. (2021). Türkiye Elektronik Haberleşme Sektörü Üç Aylık Pazar Verileri Raporu. Erişim Tarihi 10 Mayıs 2022, https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/pazar-verileri/2021-4-pazar-verileri-raporu.pdf.

CHU, J., ARCA-URZE, M. ve CEBOLLADA-CALVO, J. (2010). An empirical analysis of shopping behavior across online and offline channels for grocery products: The moderating effects of household and product characteristics. Journal of Interactive Marketing, 24 (4), 251-268.

ÇAKIR, İ., & KAZANÇOĞLU, İ. (2020). Sanal Market Alışverişi Yapma Niyetinde Genişletilmiş Teknoloji Kabul Modeli Bileşenleri ile Risk Algılarının Etkisi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 305-326.

FERREIRA, M. P. (2009). (R)evolution of e-grocery ındustry: strategic ımplications. Universidade Católica Portuguesa (Porto).

GUPTA, S. ve KIM, H. (2010). Value-driven internet shopping: the mental accounting theory perspective. Psychology and Marketing, 27(1), 13-35.

“Mahalle esnafı da sanal market pazarında”. (2020). Dünya Gazetesi. Erişim Tarihi 14 Nisan 2021, https://www.dunya.com/sirketler/mahalle-esnafi-da-sanal-market-pazarinda-haberi-462276.

HACIALİOĞLU, A. & SAĞLAM, M. (2021). Covid-19 Pandemi Sürecinde Tüketici Davranışları ve E-Ticaretteki Değişimler. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 3(1), 16-29.

ÖNEMLİ, S. (2020). Online market alışverişlerine koronavirüs etkisi. Dijitalage. Erişim Tarihi 8 Şubat 2021, https://digitalage.com.tr/online-market-alisverislerine-koronavirus-etkisi/.

TÜRKİYE ESNAF VE SANATKÂRLARI KONFEDERASYONU. (2022). İllere Göre Esnaf, İşyeri, Nüfus ve Oda Bilgileri (30/04/2022). Erişim Tarihi15 Mayıs 2022 , https://www.tesk.org.tr/resimler/sicil/4.pdf.

YILDIZ, A. (2020). Kriz dönemlerinde tüketici davranışlarının incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(3), 377-390.

Covid-19 salgını, arz ve talebi aynı zamanda uluslararası tedarik zincirini etkileyerek ekonomi üzerinde olumsuz bir sonuç doğurmuştur. Gümrük alanında İdareler, salgın ile mücadele kapsamında kritik eşyaların ithalatının kolaylaştırılması, gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve iş sürekliliğinin geliştirilmesi gibi açılardan bir dizi önlemler almışlardır. Bu çalışmada, salgının etkilerini azaltmak amacıyla 30 farklı ülkede gümrük alanında alınan vergisel tedbirler üzerinde durulmuştur.

Anahtar  Kelimeler: Covid-19, Gümrük, Ticaret, Vergisel Önlemler

JEL Sınıflandırma Kodları: H12, H20, H53, H56, H84

ABSTRACT

The Covid-19 outbreak has resulted in a negative impact on the economy affecting supply and demand in also international supply chain. In the field of customs, administrations have taken a number of measures in terms of facilitating the importation of critical goods, simplifying customs procedures, and improving business continuity in the fight against the epidemic. In this study, in order to reduce the effects of the epidemic, the tax measures taken in the customs area in 30 different countries are emphasized.

Key Words: Covid-19, customs, trade, tax measures

JEL Classification Codes: H12, H20, H53, H56, H84

GİRİŞ

Aralık 2019’da Çin’de ortaya çıkan Covid-19, aylardır dünyayı etkisi altına almış bulunmaktadır. Covid-19’un yayılmasıyla dünya bir ekonomi ve sağlık kriziyle karşı karşıya kalmıştır. Birçok küresel lider ve ekonomist Covid-19’u “II. Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük zorluk” olarak değerlendirmektedir.

Dünya Covid-19 krizine karşı savaşırken hükümetler salgının eşi görülmemiş sağlık, sosyal ve ekonomik etkilerini ele almak üzere önlemler almaktadırlar. Bu çerçevede, ülkeler ekonomilerini desteklemek amacıyla acil vergi önlemleri de dahil olmak üzere ekonomik ve mali politika uyaranları uygulamışlardır.

Diğer taraftan Covid-19, tedarik zincirlerini ve uluslararası ticareti  hızlı ve ciddi bir şekilde etkilemiştir. Öyle ki, salgın ilerledikçe devletlerin yardım malzemelerinin ve diğer temel ürünlerin sınırlar arasında serbestçe dolaşımının sağlamaları önem arz etmiştir. Bu yönüyle Gümrük İdareleri, uluslararası tedarik zincirlerini özellikle de Covid-19 ile ilgili kalemler olmak üzere temel malların ithalatını sağlayarak insanların hayatlarını sürdürmelerine hizmet etme ve vergi geliri ile ekonomiyi koruma açısından önem taşımışlardır. Bu çerçevede, Gümrük İdareleri Covid-19 ile mücadele kapsamında yardım veya gerekli malzemelerin sınırlararası dolaşımını hızlandırma, ekonomiyi destekleme ve tedarik zincirinin sürekliliğini sağlama ile toplum sağlığını koruma gibi alanlarda bir dizi önlemler almışlardır.

Bu çalışma ile, dünya genelinde 30 farklı ülkedeki Gümrük İdarelerinin referans tarihleri itibarıyla Covid-19 krizi ile mücadele amacıyla gümrük alanında ortaya koydukları vergisel önlemlerden bahsedilmeye çalışılmıştır.

1-Almanya

Covid-19’dan olumsuz etkilenecek risk gruplarının (Örn. hastaneler ve yaşlı evleri) tıbbi bakımından sorumlu kurumlara yapılacak bağışlar ithalat vergilerinden muaf tutulmuştur.^[1]

Covid-19 pandemik krizinin afet kurbanları için eşya ithalatı ile ilgili olarak örneğin acil tedaviler için tıbbi, cerrahi ve laboratuvar ekipmanı ithalatını hızlandırmak için Gümrük İdareleri hızlı bir yol izlemiştir.^[2]

Gümrük İdareleri tarafından toplanan vergilerin (Örn. ithalatta alınan katma değer vergisi, enerji vergisi ve hava trafik vergisi) 31 Aralık 2020’ye kadar ödeme sürelerinin ertelenmesi mümkün hale getirilmiştir.^[3]

2-Amerika Birleşik Devletleri

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump tarafından Covid-19 salgın hastalığı esnasında ABD üreticiler için kritik tedarik zincirleri de dahil olmak üzere ABD’li işletmelere ek ekonomik destek sağlamak amacıyla 18 Nisan 2020 tarihinde bir kararname imzalanmıştır.^[4]

Kararname, İdareye Covid-19 salgın hastalığı nedeniyle önemli bir finansal zorluk ile karşılaşan ithalatçılar için belirli ödemelerde 90 günlük erteleme süresine izin verme esnekliği sağlamaktadır. Bu izin uyarınca, Hazine Bakanlığı ve ABD Gümrük ve Sınır Koruması ortak bir Geçici Nihai Kural yayımlamıştır.^[5]

Bu ödeme esnekliği yalnızca önemli bir finansal zorluğa sahip ithalatçılar için mümkün olup Mart ve Nisan aylarında ithal edilen mallar için yapılan ödemeler için geçerli olmuştur. Anti-damping ve telafi edici vergilere (AD/CVD) tabi ithalatlar ile 201, 232 ve 301 Ticaret Çözümlerine tabi olan ithalatlar bu muafiyet kapsamına alınmamıştır.^[6]

Çin’den ithal edilecek 19 ürüne %25 olarak uygulanan ek vergi geçici olarak askıya alınmıştır.^[7]

3-Arjantin

Covid-19 olağanüstü hal süresince, 13 Haziran 2020 tarihine kadar aşağıda belirtilen 8 li tarife koduna sahip mallara hem gümrük vergisi hem de katma değer vergisi muafiyeti uygulanmıştır: 2207.10.10, 2207.10.90, 2905.12.10, 2905.12.20, 2207.20.19, 2934.99.34, 3808.94.19, 3808.94.29, 3926.90.40, 4015.11.00, 6307.90.10, 6505.00.22, 8413.19.00, 8413.60.19, 8421.39.30, 9004.90.20, 9004.90.90, 9018.11.00, 9018.12.10, 9018.12.90, 9018.13.00, 9018.14.10, 9018.14.20, 9018.14.90, 9018.19.10, 9018.19.20, 9018.19.80, 9018.19.90, 9018.39.22, 9018.39.23, 9018.39.24, 9018.39.91, 9018.90.10, 9018.90.92, 9018.90.96, 9018.90.99, 9019.20.10, 9019.20.20, 9019.20.30, 9019.20.40, 9020.00.10, 9020.00.90, 9021.90.11, 9021.90.19, 9025.11.10, 9025.19.90, 9027.10.00, 9402.90.20, 9403.20.00, 9403.60.00 and 9403.70.00.^[8]

4-Brezilya

Brezilya, COVID-19’la mücadele ile ilgili ürünlerin tedarikini sağlamak için ticaretle ilgili bazı önlemler yayınlamıştır.^[9]

Sırasıyla 18 Mart ve 26 Mart tarihlerinde yayınlanan GECEX 17/2020 ve 22/2020 sayılı kararlar ile, Brezilya’daki salgınla mücadele ile ilgili bir dizi ürün için ithalat vergisinde geçici olarak (% 0’a) bir düşüş sağlanmıştır. ^[10]

Bu indirime tabi ürünlerin listesini: % 70 alkol jeli, alkol, dezenfektanlar, maskeler, eldivenler, diğer personel koruyucu ekipman ve bazı hastane ekipmanları oluşturmaktadır.^[11]

Ayrıca CAMEX No. 23/2020 sayılı Karar ile şırıngaların ve vakumlu kan toplama tüplerinin belirli menşeli ülkelerden yapılan ithalatında uygulanan anti-damping vergisi askıya alınmıştır.^[12]

5-Çin

Yardım kuruluşlarına bağışlanmak amacıyla vergisiz ithal edilen malların kapsamı genişletilmiş ve Covid-19’un önlenmesi için bağışlanmak üzere ithal edilen mallar ithalat vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulmuştur. Muaf ithal edilebilecek eşyanın vergilendirilmesi durumunda gerekli şartları taşıması koşuluyla ödemeler iade edilecektir. Muaf eşyanın ABD menşeli olması durumunda ilave vergi uygulanmayacaktır.^[13]

Coronavirus’un önlenmesi için bağış amacıyla ithal edilen ABD menşeli mallara ek tarife uygulanmayacaktır. ABD menşeli diğer mallar için şirketlerin, ek tarifelerden hariç tutulması için başvurada bulunmaları imkanı getirilmiştir.^[14]

6-Danimarka

Danimarka Gümrük İdaresi, 16 Nisan 2020 tarihinde Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele kapsamında kamu yetkililerinin, bağış kuruluşlarının ve yardım kurumlarının vergisiz mal ithal edebileceğini duyurmuştur.^[15]

Avrupa Komisyonu, AB üye ülkelerinin koruyucu malzeme ve medikal ürün ithalatçılarının gümrük ve katma değer vergisinden afetlere maruz kalan ülkelerin kuralları çerçevesinde muaf tutulmaları gerektiğine karar vermiştir.^[16]

Böylelikle, 30 Haziran 2020 tarihinden 31 Temmuz 2020’ye kadar kamu yetkilileri, yardım organizasyonları ve bağış kurumlarının ilaç ve tıbbi malzemelerini gümrük ve katma değer vergisinden muaf ithal edebileceği belirtilmiştir.

7-Endenozya

17 Mart 2020 tarihinde Gümrükler ve Dolaylı Vergiler Genel Müdürlüğü aşağıdaki senaryolar kapsamında Covid-19’un önlenmesinde ilave önlem olarak etil alkol tüketiminden muafiyet talep etmek isteyen girişimciler için SE-04/BC/2020(“SE-04”) sayılı uygulama yönergesini yayımlamıştır.^[17]

1.     Sosyal amaçlar için kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması,

2.     Tüketimden muaf tutulan (“EPEE”) nihai ürünün üretiminde ara veya hammadde olarak kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması.

Diğer taraftan, COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi için gerekli malların ithalinde mali kolaylıkların düzenlenmesinde daha hızlı hizmet sağlamak amacıyla Maliye Bakanlığı 16 Nisan 2020’de 34 /PMK.04/2020 (“PMK-34) sayılı Tüzüğü yayınlamıştır. ^[18]

Kolaylıklar kapsamında yer alan mallar şunlardır:

1.     El dezenfektanları ve dezenfektan içeren ürünler,

2.     Test kiti ve laboratuvar reaktifleri,

3.     Virüs aktarım ortamı,

4.     İlaçlar ve vitaminler,

5.     Tıbbi cihazlar ve

6.     Kişisel koruma ekipmanları (APD).

COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi amacıyla için ithal edilen söz konusu mallara;

1.     İthalat vergisinden ve/veya tüketim vergisinden muafiyet,

2.     Lüks Eşyalardan katma değer vergisi veya satış vergisinin tahsil edilmemesi,

olanakları sağlanmıştır.

8-Finlandiya

Finlandiya Gümrük İdaresi, Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu istisnai durumlar nedeniyle, 2 Nisan 2020 tarihi itibarıyla gemi geçiş yolu aidatlarına ilişkin ödeme şartlarını kolaylaştırmıştır. Bu değişiklikler ile, İdare tarafından koronavirüs pandemisi nedeniyle finansal zorluklar içerisinde bulunan ve gemi geçiş yolu aidatı ödemek zorunda olanlara yardımcı olmak amaçlanmıştır.^[19]

9-Fransa

Fransız Gümrük İdaresi’nin 13 Nisan 2020 tarihli bildirisi ile, Avrupa Komisyonu kararının izin verdiği şekilde devlete veya yetkili makamca tanınan hayır kurumlarına bağışlanması amaçlanan sıhhi teçhizat için gümrük vergilerinden ve ithalatta alınan katma değer vergisinden muafiyet sağlanmıştır.^[20]

Ayrıca, ithalatçılara Fransız Gümrük İdaresi tarafından toplanan vergilerin ödeme süresinin ertelenmesine imkan veren istisnai bir prosedür oluşturulmuştur.  Bu kolaylıklar, finansal zorlukla karşılaşan firmalara tanınmıştır.^[21]

Aşağıdaki ürünlerin tedarik ve ithalatında %20 yerine % 5,5 indirimli katma değer vergisi uygulanmıştır.^[22]

-Maskeler ve koruyucu giysiler,

-Kişisel hijyen amaçlı ürünler.

Ayrıca, sıhhi teçhizatın temini ve ithalatı belirli koşullar altında rıhtım aidatlarından muaf tutulmuştur.^[23]

10-Güney Afrika

Güney Afrika Gelir Servisi (SARS), 27 Mart 2020’de COVID-19 salgını sırasında mali rahatlama sağlayan bir açıklama yapmıştır.^[24]

2002 Afet Yönetimi Kanunu uyarınca, COVID-19 salgını sırasında uygulanan tedbirler nedeniyle, “temel mallar” ın ithalatı katma değer vergisi ve gümrük vergisinden muaf tutulmuştur.  Bu muafiyet, kıtlık veya diğer ulusal afet durumlarından etkilenen kişilerin rahatlaması için ithal edilen mallarla ilgilidir. Temel ürünler genellikle gıda, temizlik ve hijyen ürünleri, tıbbi ürünler, yakıt (kömür ve gaz dahil) olarak tanımlanmaktadır. Muafiyet sadece temel ürünlerin Güney Afrika’ya ithalatı için geçerli olup temel malların yerel tedarikinde normal katma değer vergisi kurallarının uygulanmasına devam edilmektedir.^[25]

11-Güney Kore

Güney Kore Gümrük Servisi, yerli üretim için hammadde ithal eden şirketler için başvuru üzerine aynı günde vergilerin ödenme süresinin ertelenmesi, vergilerin taksitlendirilmesi ve vergilerin geri verilmesini içeren bir dizi vergi muafiyeti sağlayacak önlemleri hayata geçirmiştir.^[26]

12-Hindistan

İthalat vergileri; (i) suni solunum veya diğer terapötik solunum cihazları (vantilatörler) (HS 9018; 9019); (ii) yüz maskeleri ve cerrahi maskeler (HS Bölüm 63); (iii) kişisel koruma ekipmanı (HS Bölüm 62); (iv) COVID-19 test kitleri (HS Bölüm 30 ve 38); ve (v) ithalatçının, COVID-19 salgını nedeniyle 2012 tarihli Gümrük (İmtiyazlı Görev Oranında Mal İthalatı) Kurallarında belirtilen prosedürü izlemesi şartıyla (i ila iv) maddelerin üretimi için girdilerde geçici olarak ortadan kaldırılmıştır.^[27]

13-Hollanda

Hollanda Gümrük İdaresi, 26 Mart 2020 tarihinde koronavirüs salgını nedeniyle zorluklarla karşılaşan şirketleri desteklemek için resmi olarak bir tedbir paketi açıklamıştır. ^[28]

Salgından etkilenen firmalara vergilerini ödemeleri için daha fazla zaman verilmesi,  cezaların hafifletilmesi ve yasal şartlar ve lisanslarla ilgili özel çözümler sunulması mümkün kılınmıştır.

^[29]

Hollanda Gümrük İdaresi, firmaların ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemiştir. Bir firmanın, ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemek istemesi durumunda resmi bir talepte bulunması gerekmektedir. Erteleme, koronavirüs salgını ile mücadele etmek için alınan önlemlerin sona erdiği ayı takip eden ayın 15 inci gününe kadar uygulanacaktır.^[30]

Hollanda Gümrük İdaresi,  eğer Covid-19 salgınından kaynaklanıyorsa gümrük yükümlülüklerine uymayan şirketleri değerlendirirken esnek bir yaklaşımı benimsemeyi tercih edecektir. Herhangi bir ihlal veya cezai fiil ve/veya hiçbir niyet veya suçlama yoksa, herhangi bir ceza verilmeyecektir.^[31]

14-İngiltere

HMRC, Covid 19 salgın hastalığı ile mücadele etmek için AB üyesi olmayan ülkelerden ithal edilen tıbbi malzeme ve ekipman, koruyucu giysiler ve benzeri ürünlerin ithalatında bir destek açıklamıştır. Bu destek, Konsey Tüzüğü’nün (AT) 1186/2009 74-80 nci maddeleri, Konsey Direktifi’nin 2009/132/ EC 51-57 nci maddeleri kapsamında yapılarak uygulanmıştır.^[32]

Covid-19’un doğrudan bir sonucu olarak ciddi mali zorluklarla karşılaşan kayıtlı ithalatçıların, ithalat vergilerinin ödemesinin yapıldığı tarihte ödeme süresinin uzatılması talebinde bulunmak için İdare ile iletişime geçmeleri mümkün kılınmıştır. Bu doğrultuda HRMC, Covid-19’un işletme finansmanlarını nasıl etkilediğine dair kayıtlı ithalatçılardan bir açıklama yapmasını isteyecektir. HRMC, bu talebi dikkate alarak ek bir ödeme süresi kabul edip etmemeye karar verecektir. Karar münferit olarak alınacak ve reddedilebilecektir.^[33]

15-İspanya

İspanyol Hükümeti, Covid-19’un etkilerini hafifletmeye yönelik acil önlemleri onaylayan 31 Mart 2020 tarihli ve 11/2020 sayılı Kraliyet Kararnamesi’ni yayımlamıştır.^[34]

Bu Kraliyet Kararnamesi ile, 1 Nisan ile 30 Mayıs 2020 tarihleri ​​arasında ithalatta aşağıdaki koşulların karşılanması şartıyla gümrük borcunun (gümrük vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergileri) ödeme sürelerinin ertelenmesi gereksinimleri basitleştirilmiştir:^[35]

-Son mali yıl cirosu 6,010,121.04 EUR’yu aşmayan ekonomik operatörler için.

-100 avro veya üzerinde olan ve 30.000 avrodan az olan gümrük borcu.

-AB Gümrük Kodu’nun 112/3 üncü maddesine göre ödenecek gümrük vergilerinin ödenmesini garanti altına almak için teminat sağlanması.

Ayrıca, cirosu son mali yıl için 6, 010, 121.04 Euro’yu aşan ekonomik operatörlerin gümrük borcunun ertelenmesini Genel Vergi Kanununda belirlenen hükümler uyarınca istemeleri mümkün bulunmaktadır.^[36]

Bununla birlikte,  haklı bir ekonomik veya sosyal zorluk içerisinde bulunan herhangi bir ekonomik operatörün teminat verilmesi şartıyla ertelenmiş ödeme dışında ödeme olanakları istemesi mümkün bulunmaktadır.^[37]

Ayrıca, felaket mağdurlarına yönelik hayır amaçlı mal ithalatında katma değer vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/200’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. Katma değer vergisi muafiyeti, İspanya Vergi İdareleri’nin iznine tabi olup elektronik olarak talep edilebilecek ve verilebilecektir. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması da mümkün bulunmaktadır.^[38]

Afet mağdurlarına yönelik hayır amaçlı malların ithalatında gümrük vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/2009’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması mümkün bulunmaktadır.^[39]

16-İsviçre

İsviçre Federal Konseyi, 8 Nisan 2020’de kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında gümrük vergilerini geçici olarak askıya almaya karar vermiştir.^[40]

İlgili eşya kodları ise şu şekildedir: 2847.0000 3808.9480 3926.2010 3926.2090 3926.9000 4015.1100 4015.1900 4015.9000 4818.5000 4818.9000 6113.0000 6114.2000 6114.3000 6114.9010 6114.9090 6116.1000 6210.1000 6210.2000 6210.3010 6210.3090 6210.4000 6210.5010 6210.5090 6211.3200 6211.3300 6211.3910 6211.3990 6211.4210 6211.4290 6211.4300 6211.4910 6211.4920 6211.4990 6216.0010 6216.0090 6307.9099 6505.0010 6505.0080 6505.0090 9004.9000 9020.0000.^[41]

Ayrıca Federal Konsey, COVID-19 salgını çerçevesinde likiditenin yaklaşmakta olan ekonomik gerilemeyle başa çıkmak için bir öncelik haline gelmesi nedeniyle 20 Mart 2020 tarihinde bu kriz zamanında vergi mükelleflerini destekleyecek önlemler açıklamıştır. ^[42]

İsveç Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 90 uncu maddesi hükmünde yapılan düzenleme ile, vadesinde ödemenin vergi mükellefi için “önemli sıkıntı” ile sonuçlanabileceği durumlarda vergi mükelleflerine ödeme süresinin ertelenmesi için başvuru yapma seçeneği sunulmuştur.^[43]

Federal Konsey, kriz sırasında şirketlere likidite sağlamak için 20 Marttan başlamak üzere 2020 yılı sonuna kadar katma değer vergisi, gümrük vergisi ve diğer tüketim vergileri için gecikme zammını %0’a indirmeye karar vermiştir.^[44]

Yukarıda ifade edilen ödeme süresinin ertelenmesinin yanı sıra, İsveç Gümrükleri bazı ek önlemler almıştır. Buna göre, başvuru üzerine ZAZ hesapları aracılığıyla yapılan ödemeler fatura tarihinden itibaren 90 günden 180 güne kadar ertelenebilecektir.^[45]

17-İtalya

Aşağıdaki malların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[46]

-Araştırma, teşhis ve tıbbi tedavi için kullanılan ekipman,

-Devlet organlarına, onaylanmış yardım veya hayır kurumlarına ve kurtarma birimlerine bağışlanması amaçlanan mallar,

-Uluslararası ilişkiler çerçevesinde alınan mallar.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[47]

-Kamu hukuku ve diğer yardım veya hayırsever kuruluşlar tarafından yönetilen tüzel kişilikler veya kuruluşlar,

-İlk yardım birimleri.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipman ve vantilatör ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır :^[48]

-Bölgeler ve özerk iller,

-Yerel İdareler,

-Kamu İdareleri ve Kamu Kurumları,

-Devlet hastaneleri.

-Temel hizmetleri yerine getiren ve kamu yararı ve/veya kamu yararına olan kurumlar.

Operatörler, 23 Nisan 2020’den 7 Haziran 2020’ye kadar geçerli olmak üzere gümrük vergisinin ödenmesi için 30 günlük ek bir süreden yararlanabilecektir. Diğer taraftan, tahsilat işlemleri askıya alınmıştır. 8 Mart ile 31 Mayıs 2020 tarihleri arasında ödenecek vergilere ilişkin bildirim askıya alınmıştır. Bu ödemeler, uzatma olmaması halinde 30 Haziran 2020 tarihinden sonra tahsil edilecektir.^[49]

18-Japonya

Japonya Gümrük İdaresi tarafından, Covid-19 salgın hastalığına karşı alınacak önlemlerle ilgili yardım malzemeleri ile yaşam çizgisini korumak için acil çekilmesi gereken eşyaların gümrük prosedürlerine öncelik verilmiştir. Bu çerçevede, ithal edilen malların ücretsiz bağışlandığının kanıtlanması durumunda gümrük vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulabileceği duyurulmuştur.^[50]

19-Kanada

Kanada Sınır Hizmetleri Ajansı (CBSA) 16, 19 ve 27 Mart 2020 tarihlerinde aşağıdaki konularda üç önemli gümrük bildirimi yayımlamıştır.

· Devlet ve ilk müdahale ekipleri tarafından acil kullanım için ithal edilen mallara tarifesiz erişim,

· Sınırı geçen mallar için yanlış beyanda bulunulması nedeniyle ödenecek idari para cezaları için 45 günlük ödemesiz süre.^[51]

Kanada Hükümeti, acil durumlarda müdahale amacıyla ithal edilecek eşya için anında vergi muafiyeti sağlayan bir düzenleme kapsamında Covid-19’u acil bir durum olarak ilan etmiştir. Bu düzenleme; federal, taşra veya belediye birimleri ile polis, itfaiye veya yerel sağlık ekipleri gibi ilk müdahale sağlayanlar tarafından veya onlar adına Kanada’ya ithal edilen mallar için vergiyi azaltmaktadır.^[52]

Diğer taraftan, birçok ithalatçı ithalat sırasında tam muhasebeleştirme yapmaksızın malların serbest dolaşıma girmesine izin veren CBSA programlarından yararlanmaktadır. Bu kapsamda, tam muhasebeleştirme verisinin malların serbest dolaşıma girişini takip eden kısa bir süre sonra verilmesi gerekmektedir. CBSA, öngörülen süre içerisinde uygun belgeleri sunamayan ve vergileri ödemeyen ithalatçılara idari para cezası (AMPS) uygulamaktadır. Covid-19 nedeniyle CBSA, malları için tam muhasebeleştirme yapamayan ithalatçılar için AMPS üzerinden 53 günlük süre sağlanmıştır. Bu feragat, 11 Mart-26 Mayıs 2020 tarihleri​​arasında serbest dolaşıma sokulan mallar için uygulanmıştır.^[53]

Ayrıca Kanada Hükümeti, işletmelerin satışlarından tahsil edilen mal ve hizmet vergisi/ uyumlaştırılmış satış vergisi tutarlarının yanı sıra ithalattan kaynaklanan gümrük vergilerinin ödemelerini Haziran ayına kadar ertelemesine izin vermiştir. Bu nedenle gümrük vergilerinin ve para cezalarının ödenmesi 30 Haziran 2020’ye kadar uzatılmıştır.^[54]

20-Kolombiya

Kolombiya’da Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu acil durum çerçevesinde hükümet kriz sırasında vergi mükelleflerinin üzerindeki yükü hafifletmek için bazı vergi önlemleri almıştır.^[55]

Önlemler, aşağıdaki malların;

(i) bazı ilaçlar, tıbbi cihazlar ve cihazlar (örn. oksijen, sabunlar, antibakteriyel jel, özel maskeler, cerrahi eldivenler, vb.),

(ii) hava taşımacılığı endüstrisinde kullanılan belirli ürünler.

ithalatında gümrük vergisini %0’a düşürmüştür. Gümrük vergisi,  %0 olarak altı ay uygulanacaktır.^[56]

21-Nijerya

Nijerya’da Maliye, Bütçe ve Ulusal Planlama Bakanlığı tarafından Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele için gerekli tıbbi malzemelerin ithalatını kolaylaştırmayı amaçlayan yeni maliye politikası önlemlerinin uygulanmasına yönelik olarak 30 Nisan 2020 tarihinde bir Genelge yayımlanmıştır. Özellikle, genelge ile belirtilen tıbbi malzeme ithalatçıları 1 Mayıs 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere, ilk aşamada altı aylık bir süre için ithalat vergileri ve katma değer vergisinin ödenmesinden muaf tutulmuştur.^[57]

22-Norveç

Covid-19 salgını ve Norveç’teki mevcut durum nedeniyle ulusal acil durum sırasında gerekli tıbbi ve koruyucu ekipmanın yardım malzemesi olarak gümrük vergileri ödenmeden ithal edilmesi mümkün kılınmıştır.^[58]

İthalatçının geçici ithalat rejimini kullanması gerekmekte olup ancak yeniden ihracat yapılmamasına karşı herhangi bir garanti verilmesi gerekli olmayacaktır. Acil durum prosedürü, Gümrük İdarelerine yeniden ihracat sırasında malların acil durumlarda tüketilmiş veya imha edilmiş olması şartıyla Norveç’te kalan mallar için gümrük vergilerinden feragat etme izni vermektedir.^[59]

Bu ithalat prosedürü sadece beyan edilen acil durum süresi boyunca geçerli kılınmış olup süre dolduktan sonra ülkede kalan ve kullanılmayan malların yeniden ihraç edilmemesi durumunda gümrük vergilerine tabi tutulacaktır. Gümrük vergileri ödenmeden ekipmanın yeniden satılması mümkün bulunmamaktadır.^[60]

23-Polonya

7 Nisan 2020 tarihinde, Polonya Maliye Bakanlığı COVID-19 salgın hastalığı ile mücadelede kritik ilaç ve ekipmanların bağışını kolaylaştırmak için katma değer vergisinden muafiyet sağlayan düzenlemede bir değişiklik kabul etmiştir. Yeni kurallar çerçevesinde aşağıdaki malların ithalatı ve topluluklar arası alımı 31 Ağustos 2020’ye kadar yazılı bir bağış anlaşması temelinde COVID-19 ile mücadele amacıyla bağışlanması koşuluyla katma değer vergisinden muaf tutulmuştur :^[61]

• tıbbi cihazlar ve invitro diagnostik tıbbi cihazlar,

• Laboratuvar cam malzemeleri ve cihazları,

• tıbbi ürünler ve aktif maddeler,

• biyosidal ürünler (sadece dezenfektanlar),

• insan vücudu, su, hava ve topraktaki patojenik ajanların analizi ve tespiti için uzman teşhis testleri ve

• kişisel koruyucu ekipman – sadece maskeler, yüz siperleri, gözlükler, koruyucu gözlükler, tulumlar, ayakkabı koruyucuları, kapaklar ve eldivenler

Bağışın;

• Malzeme Yedekleri Kurumu,

• Sıhhi ve Salgın Karşıtı Rezervlerin Merkez Üssü veya

• sadece COVID-19 karşı önlemlerle bağlantılı hastane tedavisi sağlayan tıbbi tesislere yapılması mümkün kılınmıştır.^[62]

Malların ithalinin veya satın alımının 1 Şubat 2020’den sonra ancak 9 Nisan 2020’den önce yapılmış olması durumunda ise bağışın yazılı olarak teyit edilmesi durumunda muafiyetin  uygulanabileceğine karar verilmiştir.^[63]

24-Portekiz

Covid-19 salgını sürecinde devlet kurumlarına veya diğer hayırsever kuruluşlarına koruyucu ekipman ve ilgili tıbbi ekipmanın (afet mağdurlarına ücretsiz dağıtılan malzeme) 2009 Kasım tarihli ve 1186/2009 sayılı Konsey Tüzüğünün 74 ila 80 inci maddeleri uyarınca gümrük vergisinden ve 2009 Ekim tarihli 2009/132/EC sayılı Konsey Direktifinin 51 ila 57 nci maddelerine göre de katma değer vergisinden muaf olarak ithal etme izni verilmiştir.^[64]

25-Rusya

Rusya Federal Gümrük Servisi, COVID-19 salgın hastalığının yayılmasını önleyen eşyalar için gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[65]

İndirimli orana tabi eşyaların listesi, Avrasya Ekonomi Komisyonu (AET)’nun 16 Mart 2020 tarihli 21 sayılı Kararı ile belirlenmiş ve listeni kapsamını bireysel koruyucu giysiler, dezenfektanlar, tanı kitleri ve belirli tıbbi ekipman ve malzemeler oluşturmaktadır.^[66]

Söz konusu muafiyetin, iç piyasada kullanılmak üzere 16 Mart ila 30 Eylül 2020 tarihleri arasında Rusya’ya yapılan yukarıda belirtilen eşya listesine uygulanacağı belirtilmiştir.^[67]

26-Singapur

Singapur Gümrük İdaresi, Ticaret ve Endüstri Bakanlığı tarafından yayımlanan Covid-19 salgını ile mücadele için gerekli malların ticaretine ilişkin deklarasyon üzerine 15 Nisan 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 2208.90.10, 2208.90.20, 2208.90.30, 2208.90.40 HS Kodlarında sınıflanan eşyanın litre alkol başına 8 Dolar olarak uygulanan gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[68]

27-Tayvan

Tayvan Hükümeti, COVID-19 salgın hastalığına yanıt olarak geniş bir vergi indirimi sağlayan tedbirler açıklamıştır.^[69]

27 Şubat ile 26 Mayıs 2020 tarihleri arasında maske ve % 90’ın üzerindeki denatüre edilmemiş alkol konsantrasyonunun ithalatının geçici oranlara tabi tutulabileceği duyurulmuştur.

-2270.10.90.22-0 tarife kodu altındaki tıbbi alkolün hammaddesi için (hacimce % 90’ı aşan bir alkollü güce sahip diğer denatüretil alkol) malların tıbbi alkol üretimi için kullanılması ve Ekonomi Bakanlığı ile Sağlık ve Refah Bakanlığı tarafından verilen onayların ibraz edilmesi durumunda % 10’luk geçici orana tabi tutulacağı bununla birlikte mallar başka amaçlarla kullanılırsa (örneğin, şarap veya endüstriyel alkol üretimi için) % 20’lik orijinal oranının uygulanacağı belirtilmiştir.^[70]

-6307.90.50 tarife kodun altında yer alan esas olarak N95 maskesini, genel tıbbi ve cerrahi maskeleri içeren “tekstil malzemeleri üretim maskesi” nin ithalat vergisi oranı geçici olarak% 7.5’ten% 0’a düşürülmüştür.^[71]

28-Türkiye

25.03.2020 tarihli ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2284 sayılı Karar ile 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İthalat Rejimi Kararının ekinde yer alan nihai kullanım mevzuatı kapsamında indirimli gümrük vergisi uygulanacak tarım ürünleri listesine koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında kolonya ve dezenfektan üretiminde kullanılmak üzere “dökme etil alkol” eklenerek ithalatındaki gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[72]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2285 sayılı Karar ile 416 sayılı Karar ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda yer alan “9019.20.00.00.18” gümrük tarife istatistik pozisyonundaki “Cihazlar” isimli madde, koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında söz konusu tablo kapsamından çıkarılarak  oksijen terapi ve teneffüs cihazları ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[73]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2286 sayılı Karar ile 2016/9548 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda 6307.90 GTİP numarası ile yer alan maddenin ismi “Diğer Hazır Eşya” (6307.90.98.10.11 GTİP’inde yer alan bir kullanımlık maskeler hariç)” şeklinde değiştirilerek

“bir kullanımlık maske” ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır. ^[74]

18.04.2020 tarihli ve 31103 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar ile tarife kontenjanları kapsamında yapılacak ithalatta %0 oranında gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük, bunun dışında yapılacak ithalatta ise İthalat Rejimi Kararı çerçevesinde söz konusu maddeler için tespit edilen gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük oranları uygulanması düzenlenmiştir.^[75]

29-Vietnam

Maliye Bakanlığı tarafından, Covid-19 salgın hastalığının önlenmesi ve kontrolüne hizmet eden ithalat vergisi muafiyeti sağlayan malların listesini ilan eden 155/QD-BTC sayılı Karar imzalanmıştır.^[76]

Söz konusu Kararın, 7 Şubat 2020’den itibaren yetkililerin salgının sona erdiğini ilan ettiği tarihine kadar geçerli olduğu duyurulmuştur.^[77]

Covid-19 salgınının önlenmesine hizmet eden ve ithalat vergisi muafiyeti sağlanan malların listesi beş ürün grubuna ayrılmıştır.^[78]

-Yetkili  bir kurum tarafından verilen dolaşım belgesine sahip gazlı bez maskeleri,

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından verilen kayıt numarası verilen el dezenfektanı (jel veya sıvı),

-Gazlı bez maskelerinin üretimi için gerekli hammaddeler: Dokuma olmayan kumaşlar, antibakteriyel filtreler, gazlı bez maskeleri üretmek için elastik bantlar ve burun klipsleri.

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından kayıt numarası verilen antiseptik sıvı.

-Yetkili tıbbi kurum tarafından verilen dolaşım numaralarına sahip pantolon, gömlek, gözlük, gazlı bez maskeleri, koruyucu kasklar, eldivenler ve ayakkabılar gibi izolasyon kıyafetleri de dahil olmak üzere diğer gerekli malzeme ve ekipmanlar.

30-Yeni Zelanda

Covid-19’un etkisi nedeniyle gümrük vergisi ödeyemeyen ithalatçıların Gümrük İdaresi ile ödeme seçeneklerine durum bazında erişmeleri mümkün kılınmıştır.^[79]

Covid-19 salgını ile mücadele kapsamında tüm tıbbi ve hijyen ithalatlarındaki vergiler geçici olarak kaldırılmıştır. Bu durum, Covid-19 testi için kullanılan tüm teşhis reaktifleri ve test kitleri ile sabun ithalatı için geçerlidir.^[80]

Yeni Zelanda ve Singapur, diğer ülkelerin de katılabileceği tedarik zinciri sürekliliğini  sağlamak ve ilaç, tıbbi ve cerrahi ekipman içeren önemli ürünlerin ticaretindeki engelleri kaldırmak için girişimde bulunmuşlardır. Bu kapsamda, birkaç tarife derhal kaldırılarak 18 yeni tarife imtiyazı oluşturulmuştur.^[81]

SONUÇ

Covid-19’un kısa süre içerisinde kürsesel çapta yayılması üzerine, Dünya Sağlık Örgütü virüsü bir salgın olarak ilan etmiştir. Covid-19, sadece insanları ve halk sağlığını etkilemekle kalmamış aynı zamanda uluslararası ticareti de bozan ciddi bir küresel tehdit oluşturmuştur. Gümrük İdareleri, salgını önlemeye ve gerekli gümrük işlemleri ile uygunluk kontrollerini devam ettirmeye çalışırken  bağışlar ve acil yardım da dahil olmak üzere ithalatı hızlandırma zorluğu ile karşı karşıya kalmışlardır.

Bu doğrultuda, dünya genelinde Gümrük İdareleri Covid-19’un etkisini azaltmak için ilaç, ekipman ve temel malzeme ticaretini etkileyen lojistik darboğazları hafifletmek, tedarik zincirinin bozulmasını önlemek ve iş faaliyetlerinin yeniden başlamasını kolaylaştırmak amacıyla birtakım önlemler almışlardır.

Bu çalışmada, Covid-19’un ekonomik ve mali etkilerini azaltmak için çeşitli ülkelerde Gümrük İdareleri tarafından alınan vergisel önlemler üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Söz konusu İdaler tarafından vergisel alanda ortaya konulan başlıca önlemler aşağıda belirtilen maddeler kapsamında özetlenmiştir.

-Kişisel koruyucu ekipmanların ithalatı belirli koşullar altında gümrük vergilerinden muaf tutulmuştur.

-Covid-19  ile mücadelede gerekli tıbbi ilaç ve malzemelerin ithalatında doğrudan veya dolaylı vergiler geçici olarak kaldırılmış veya düşürülmüştür.

-Covid-19 nedeniyle ödeme yükümlülüklerini yerine getiremeyen girişimciler için ithalat vergilerinin ödemesini ertelemek veya taksitlendirmek gibi kolaylıklar getirilmiştir. Ayrıca, yine Covid-19 sebebiyle süresi içinde gümrük yükümlüklerini yerine getirmeyenler için suç, aldatma gibi durumlar olmamak kaydıyla ceza uygulanmasından vazgeçilmiştir.

Sonuç itibarıyla Covid-19 küresel salgının sonlarına yaklaşıldığı konusunda fikir birliğine varılmış olduğu anlaşılsa da günümüz dünyasında malların uluslararası ticaretinde ekonomik ve politik risklerin devam ettiği açıktır. Bu çerçevede, mevcut ve muhtemel risklerin ortadan kaldırılması veya önlenmesi aşamasında en doğru ve hızlı kararların alınabilmesi ve uygulanabilmesi için geçmiş risklerden elde edilen bilgi ve tecrübelerin kullanılmasının çok kıymetli olacağı değerlendirilmektedir.

KAYNAKÇA

BDO Tax News, ‘‘SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’,  Kaynak :https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures-and-reliefs, Erişim : 14 Haziran 2020.

Businessday, ‘‘Covid-19: FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  Kaynak: https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/, Erişim : 24 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, Kaynak  : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html, Erişim: 23 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’, Kaynak : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html.), Erişim: 23 Mayıs 2020.

CMS Tax Law, ‘‘COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’,  Kaynak: https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments, Erişim : 26 Nisan 2020.

CustomsNews, ‘‘Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’,  Kaynak: https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Deloitte, ‘‘Indonesia Tax Info April 2020’’,  Kaynak : www2.deloitte.com › Deloitte, Erişim : 26 Mayıs 2020.

EY, ‘‘Colombia issues COVID-19 tax measures’’, Kaynak : https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D, Erişim: 25 Haziran 2020.

ITC, ‘‘COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim: 25 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 31 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak : https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 18 Mayıs 2020.

Japan Customs, ‘‘Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, Kaynak: https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm), Erişim: 24 Nisan 2020.

Kore Customs Service, ‘‘Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, Kaynak: : https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422, Erişim : 24 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 14 Haziran 2020

KPGM, ‘‘Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 06 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, Kaynak : https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702, Erişim: 30 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 31 Mayıs 2020,

KPGM, ‘‘Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 16 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 18 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 1 Haziran 2020.

Lexology, ‘‘Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643, Erişim: 16 Mayıs 2020.

KPGM,  ‘‘Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 26 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’,  Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, Kaynak : https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

Mondaq, ‘‘Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, Kaynak: https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates, Erişim:23 Mayıs 2020.

NAZALI Tax & Legal Services, ‘‘COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, Kaynak: https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services, Erişim: 30 Mayıs 2020.

PWC, ‘‘COVID-19 Summary’’, Kaynak: https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary, Erişim : 27 Mayıs 2020.

Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘‘COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’, Kaynak:  https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Singapore Customs, ‘‘NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, Kaynak : https://www.customs.gov.sg/, Erişim: 23 Nisan 2020.

Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, Kaynak: https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/, Erişim :25 Nisan 2020.

TOLL Customs, ‘‘Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, Kaynak: https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/,  Erişim: 30 Mayıs 2020.

Tozzinifreire, ‘‘New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, Kaynak: https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade), Erişim: 17 Mayıs 2020.

Tulli Tull Customs, ‘‘The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, Kaynak: https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-, Erişim : 23 Nisan 2020.

U.S. Customs and Border Protection, ‘‘CBP COVID19 Updates and Announcements’’ , Kaynak: https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[1] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 06 Haziran 2020

^[2] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[3] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[4] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’, (https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[5] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[6] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[7] ITC, ‘’COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[8] Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘’COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’,(https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html). Erişim : 27 Nisan 2020.

^[9] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, (https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade). Erişim: 17 Mayıs 2020,

^[10] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[11] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[12] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[13] KPGM, ‘’China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html.). Erişim: 14 Haziran 2020

^[14] KPGM, ‘’ China Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[15] Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, (https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/). Erişim :25 Nisan 2020.

^[16] Told Styrelsen, ‘’Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’.

^[17] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’, (www2.deloitte.com › Deloitte.). Erişim : 26 Mayıs 2020.

^[18] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’.

^[19] Tulli Tull Customs, ‘’The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, (https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-). Erişim : 23 Nisan 2020.

^[20] KPGM, ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/france-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 12 Haziran 2020.

^[21] KPGM,  ‘ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[22] KPGM,  ‘’ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[23] KPGM, , ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[24] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’, (https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures and-reliefs). Erişim : 14 Haziran 2020.

^[25] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’.

^[26] Kore Customs Service, ‘’Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, (https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422). Erişim : 24 Nisan 2020.

^[27] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim : 31 Mayıs 2020.

^[28] PWC, ‘’COVID-19 Summary’’, (https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary), Erişim : 27 Mayıs 2020.

^[29] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[30] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[31] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[32]KPGM, ‘’United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 1 Haziran 2020.

^[33] KPGM, ‘’United KingdomG overnment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[34]Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’, (http://salinasandpartners.com/en/covid-19-deferral-of-customs-duties/). Erişim: 06 Haziran 2020.

^[35] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[36] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[37] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[38]KPGM, ‘’Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html).Erişim : 16 Haziran 2020.

^[39]  KPGM, ‘’SpainGovernment and institution measures in response to COVID-19.’’,

^[40] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19).Erişim: 18 Mayıs 2020.

^[41] KPGM, ‘’Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 18 Mayıs 2020.

^[42] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’, erişim: 18 Mayıs 2020, https://www.newrealityblog.com/2020/04/01/covid-19-stimulus-measures-regarding-swiss-vat-and-customs/

^[43] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[44] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[45] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[46]KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

^[47] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[48] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[49] ReedSmith, ‘’ COVID-19 EMERGENCY Customs, Trade and Excise Measures’’, erişim: 13 Haziran 2020, https://www.reedsmith.com/-/media/files/perspectives/2020/covid19-emergency-customs-trade-and-excise-measures.pdf

^[50] Japan Customs, ‘’Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, (https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm).Erişim: 24 Nisan 2020.

[51] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, (https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates). Erişim:23 Mayıs 2020.

[52] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’.

[53] Canada Border Services Agency, ‘’Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’,  (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[54] Canada Border Services Agency, ‘’Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[55] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’, (https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax-measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D). Erişim: 25 Haziran 2020.

^[56] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’.

^[57]Businessday,‘’Covid-19:FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  (https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/). Erişim :24 Mayıs 2020.

^[58] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, (https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[59] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[60] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[61]Lexology, ‘’Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, (https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643). Erişim: 16 Mayıs 2020.

^[62] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[63] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[64] KPGM, ‘’Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 26 Nisan 2020.

^[65] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’, (https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments). Erişim : 26 Nisan 2020.

^[66] CMS Tax Law, ‘‘ COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[67] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[68]Singapore Customs, ‘’NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, (https://www.customs.gov.sg/).Erişim: 23 Nisan 2020.

^[69] KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, (https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[70]KPGM,‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[71] KPGM, ‘’TaiwanGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[72]NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, (https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[73] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[74] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[75] KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, (https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[76] CustomsNews, ‘’Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’, (https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html), Erişim : 27 Nisan 2020.

^[77] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[78] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[79]KPGM, ‘’New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 31 Mayıs 2020.

^[80] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[81] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.