Ticarette Uzman Görüş Dergisi’nin 69. sayısında sizlerle bir araya gelmekten büyük mutluluk duyuyor ve bu sayımızda iç ticaret, gümrük, kaçakçılıkla mücadele, Avrupa Birliği ve yapay zekayı içerir güncel araştırma ve değerlendirmeleri sizlere sunuyoruz.

Bu sayımızda toplam dokuz makale beş farklı kategoride yayımlanmaktadır. Dergimizde yer alan makalelere öz biçimde içeriksel olarak değiniyoruz.

Gümrükler Başlığında, uluslararası yolcu hareketliliğinin artmasıyla birlikte gümrük idarelerinin rutin operasyonlarında yolcu beraberi eşyanın kontrolünün giderek artan bir öneme sahip olduğuna yer verilerek, yolcu beraberi eşyanın gümrük muafiyetleri ve vergilendirme usulleri; 4458 sayılı Gümrük Kanunu, 2009/15481 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, 492 sayılı Harçlar Kanunu ve çeşitli tebliğ ile genelgelerden oluşan çok katmanlı bir normatif yapı çerçevesinde düzenlendiği ve yolcu beraberi eşya rejimine ilişkin mevzuatın çerçevesi sistematik biçimde ortaya konulmuştur.

Kaçakçılık ile Mücadele Başlığında, Dijital dönüşümün en belirgin unsurlarından olan Biyometrik teknolojilerin, kimlik güvenlik politikalarından sınır yönetimine, kamu hizmetlerinden özel sektör uygulamalarına kadar geniş bir kullanım alanına yayıldığına yer verilerek, biyometrik teknolojilerin hukuki boyutu, güvenlik alanındaki kullanım biçimleri ve özellikle gümrük ile sınır yönetimi kapsamında sunduğu yenilikçi çözümler kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Bununla birlikte, Biyometrik veri kullanımının kişisel verilerin korunması hukuku açısından doğurduğu riskler ile Türkiye’de yürürlükte bulunan hukuki düzenlemeler ile Avrupa Birliği ve diğer uluslararası uygulamalar karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.

İç Ticaret Başlığında, anonim şirketlerde sermayenin azaltılması Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde bütüncül biçimde ele alınarak sermaye azaltımının nedenleri, türleri, yöntemleri ile azaltım sürecinde pay sahipleri ile alacaklıların korunmasına yönelik kuralları incelenmiştir. Öğreti görüşleri ve karşılaştırmalı hukuk yöntemi kullanılarak olağan ve basitleştirilmiş sermaye azaltımı, eş zamanlı azaltım ve artırım ile kayıtlı sermaye sistemindeki azaltım usulleri değerlendirilmiştir. Ayrıca genel kurul kararlarının geçersizliği ile pay sahipleri ve alacaklıların başvurabileceği davalar ele alınmıştır.

Ayrıca, çalışan buluşlarının; çalışanların teknik bilgi ve yaratıcılıklarını kullanarak geliştirdiği yeniliklerin hukuki statüsünü düzenleyen ve taraflar açısından önemli sonuçlar doğuran bir alan olduğu ifade edilerek, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile hizmet ve serbest buluş ayrımı yapılarak mülkiyet hakları, bedel talepleri ve uyuşmazlık çözümleri sistematik bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu kapsamda, SMK m.116 kapsamındaki tercih hakkının sınırları, çalışanın sadakat borcu, makul bedel hesaplaması ve sırrın ifşası hâlinde doğacak hukuki sonuçları incelenmiştir.

Avrupa Birliği başlığında, AB gümrük ve ticaret yasalarının sürekli ve önemli hukuki, mali sonuçlar doğuracak şekilde değiştiği, bazı değişikliklerin hemen yürürlüğe girdiği, bazılarının gelecekte daha büyük düzenlemelerin yapılacağını gösterdiğine yer verilmiştir.

Bununla birlikte, Avrupa Birliği Gümrük Reformu’nun önemli kısımlarından birisi olan Avrupa Gümrük Laboratuvarları Ağı (CLEN) ile ilgili gelişmeler, gıda ürünlerinde mineral yağ hidrokarbonlarının (MOH: MOSH/MOAH) tespiti ve kontrolüne yönelik AB’nin düzenleme yapmaya hazırlandığı ve ülkemizdeki teknik ve hukuki düzenlemeler incelenmiştir.

Ayrıca, Dünya için iklim değişikliği ve çevresel kirliliğin, varoluşsal bir tehdit olarak algılandığı, Avrupa Birliği’nin (AB), 11 Aralık 2019 tarihinde, Avrupa Yeşil Mutabakatını açıkladığı, AB’nin ithalat yaptığı ülkelerden Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (SKDM) kapsamında, demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler için bir geçiş süreci öngördüğü, SKDM Tüzüğü ekinde yer alan ithal ürünlerle ilişkili karbon emisyonları için oluşan mali yükümlülüklerin, SKDM sertifikalarının AB’ye verilmesiyle karşılanacağı belirtilerek, ihracatının yaklaşık yarısını AB’ye gerçekleştiren Türkiye’nin ihracatta rekabetçi olabilmesi için bu mutabakata uyumu büyük önem arz ettiği ve Ülkemizin SKDM ile uyumlu bir emisyon ticareti sistemi kurmasının yurt içinde uygulanan karbon fiyatlandırma tedbirlerinin ekonomik etkilerden korumaya yardımcı olabileceğini, düşük karbonlu bir ekonomik modelin hayata geçirilmesinin ticari rekabet gücünü̈ artırabileceği ve Sınırda Karbon Düzenlemesi Tüzüğüne değinilerek ve Türkiye ekonomisi üzerinde SKDM’nin etkileri değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Bununla birlikte dergimizde, Türkiye’de Dışişleri Bakanlığı dışındaki 16 bakanlığın tamamında Avrupa Birliği (AB) ve/veya dış ilişkiler alanını merkezî düzeyde izleyen bir yapının bulunduğu, bu birimlerin teşkilat düzeyi, kurumsal görev ve yetki kapsamı ve sektörel hizmet birimleriyle ilişkisinin belirgin biçimde farklılaştığına yer verilerek, 20 Ağustos 2026 itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuat ile güncel teşkilat ve görev belgeleri karşılaştırılarak ortak fonksiyonlar, doğrudan müzakere ve işlem sorumlulukları ile sektörel uluslararası kapasite birlikte incelenmiştir.

Yapay Zekâ (YZ) başlığında, Yapay zekânın gümrük alanında kullanımının önemli fırsatlar sunduğu ancak çeşitli yönetimsel sorunları da gündeme getirdiği ve Gümrük kontrol süreçlerine YZ entegrasyonundan azami faydanın sağlanabilmesi için, gümrük idarelerinin YZ hazırlık düzeylerini değerlendirmelerinin ve tespit edilen YZ yetkinlik boşluklarına yönelik uygun çözümler geliştirmelerinin gerektiği değerlendirilerek, yeni teknolojilerin klasik proje yönetimi anlayışlarını köklü biçimde dönüştürdüğünün kabul edilmesi ve yeni dinamiklere uyum sağlanmasının kritik önem taşıdığına esas inceleme yapılmıştır.

Zengin içeriklerle dolu olan 68. Sayımızın; ticaret ve uluslararası ilişkiler alanındaki gelişmelerin detaylı analiz edilmesine, Türkiye’nin stratejik yol haritasına yönelik öneriler getirilmesine ve Ticaret Bakanlığı ile diğer ilişkili kuruluşların mevzuatının daha net anlaşılmasına katkı sağlayacağını umuyoruz.

Keyifli okumalar dileriz.

Ticarette Uzman Görüş Dergisi Yayın Kurulu

Ticaret Uzmanları Derneği olarak, kuruluşumuzun 25. yılında daha önce olduğu gibi meslektaşlarımızın mesleki, sosyal ve kültürel gelişimlerine katkı sağlayarak dayanışmayı ve birlikteliği güçlendirmeye yönelik çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Bu çalışmaların bir parçası olarak yayımladığımız “Ticarette Uzman Görüş” E-dergimizin yeni sayısını sizlerle paylaşmanın mutluluğunu yaşıyoruz.

Derneğimiz, ticaret dünyasının tüm alanlarında çalışan profesyoneller için değerli bir bilgi kaynağı ve başvuru niteliği taşıyan bu yayını, artan destekle daha da güçlenerek sürdürmektedir.

Bugüne kadar Dergimizin gelişimine katkı sağlayan başta Yayın Kurulumuz ve Yazarlarımız olmak üzere bu süreçte emek veren meslektaşlarımıza şükranlarımızı sunarız.

Yeni sayımızda, çoğunlukla Ticaret Uzmanları tarafından kaleme alınan ve kamu ile özel sektörde faaliyet gösteren profesyonellerin bilgi ve deneyimlerini bir araya getiren makaleler yer almaktadır. Bu makalelerde, gümrük, iç ticaret, kaçakçılıkla mücadele, Avrupa Birliği, Yapay Zeka gibi alanlar ele alınmaktadır. Ayrıca, Bakanlığımız birimleri, e-ticaret şirketleri, uluslararası taşımacılık firmaları, gümrük müşavirliği şirketleri, ihracatçı birlikleri, meslek kuruluşları ve üniversiteler gibi birçok farklı paydaş tarafından ilgiyle takip edilen dergimiz, sektörün nabzını tutmaya devam etmektedir.

Yayın Kurulumuzun özenle hazırladığı bu sayının, mesleki dayanışmayı güçlendirmekle kalmayıp, bilgi ve deneyim paylaşımına da katkı sunacağına inanıyoruz.

Bu vesileyle, emeği geçen tüm meslektaşlarımıza ve katkı diğer yazarlarımıza teşekkür eder, yeni sayımızın siz değerli okuyucularımız için faydalı olmasını dileriz.

Dayanışma, Birliktelik ve Gelişim ilkeleriyle çıktığımız bu yolda, 2026 yılı boyunca birlikte büyüdük, güçlendik ve önemli başarılara imza attık. Her birinizin katkısı ve özverisi, Derneğimizi bugün bulunduğu güçlü konuma taşıdı.

“Seninle Daha Güçlüyüz” diyerek, 2027 yılında da dayanışmamızı daha da güçlendireceğimize, birlik ve beraberlik içinde hedeflerimize emin adımlarla ilerleyeceğimize olan inancımız tamdır. Hep birlikte, mesleğimizin ve Derneğimizin gelişimine katkı sunmaya devam edeceğiz.

Saygılarımızla,
Ticaret Uzmanları Derneği Yönetim Kurulu

ÖZET

Çalışan buluşları, iş ilişkisi çerçevesinde çalışanların teknik bilgi ve yaratıcılıklarını kullanarak geliştirdiği yeniliklerin hukuki statüsünü düzenleyen ve taraflar açısından önemli sonuçlar doğuran bir alandır. Türkiye’de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile hizmet ve serbest buluş ayrımı yapılarak mülkiyet hakları, bedel talepleri ve uyuşmazlık çözümleri sistematik bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu çalışma, söz konusu genel çerçeveyi kısaca özetledikten sonra ağırlıklı olarak işverenin buluşu patent yerine ticari sır olarak koruma tercihinin hukuki ve ekonomik sonuçlarına odaklanmaktadır. Ticari sırrın Türk Ticaret Kanunu’ndaki haksız rekabet hükümleri, TRIPS Anlaşması ve karşılaştırmalı hukuktaki unsurları esas alınarak, SMK m.116 kapsamındaki tercih hakkının sınırları, çalışanın sadakat borcu, makul bedel hesaplaması ve sırrın ifşası hâlinde doğacak hukuki sonuçlar incelenmiştir. Yöntem olarak ilgili mevzuat, doktrin tartışmaları, yargı içtihatları ve kanunun lafzi yorumu kullanılmıştır. Bulgular, ticari sır korumasının işveren için yasal bir hak olduğunu, ancak bu tercihin bedel hesaplamasında ve koruma süresinin sınırlandırılmasında önemli belirsizlikler yarattığını göstermektedir. Sonuç olarak, patent koruma süresinin (20 yıl) azami sınır olarak kıyasen uygulanması ve sözleşmesel mekanizmaların geliştirilmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Çalışan Buluşu, Ticari Sır, Haksız Rekabet, Sadakat Borcu, Makul Bedel.

THE PROTECTION OF EMPLOYEE INVENTIONS AS TRADE SECRETS: AN ANALYSIS WITHIN THE FRAMEWORK OF ARTICLE 116 OF THE IPL

ABSTRACT

Employee inventions represent a field that regulates the legal status of innovations developed by employees within an employment relationship, producing significant consequences for both parties. In Turkey, the Industrial Property Law No. 6769 (IPL) establishes a systematic framework by distinguishing between service and free inventions and by regulating ownership rights, remuneration claims, and dispute resolution. After briefly summarising this general framework, this study focuses mainly on the legal and economic consequences of an employer’s choice to protect an invention as a trade secret rather than through a patent. Building on the elements of trade secrets derived from the unfair competition provisions of the Turkish Commercial Code, the TRIPS Agreement, and comparative law, the study examines the limits of the employer’s option under Article 116 of the IPL, the employee’s duty of loyalty, the calculation of reasonable remuneration, and the legal consequences of disclosure of the secret. The methodology relies on relevant legislation, doctrinal discussions, case law, and a literal interpretation of the statute. The findings indicate that while trade secret protection is a legal right of the employer, this choice creates significant uncertainty regarding the calculation of remuneration and the limitation of the protection period. It is concluded that the 20-year patent protection period should be applied by analogy as a maximum limit, and that clearer contractual mechanisms are needed.

Keywords: Employee Invention, Trade Secret, Unfair Competition, Duty of Loyalty, Reasonable Remuneration.

GİRİŞ

Dünya genelinde ve Türkiye’de işletmeler, rekabet avantajı elde etmek amacıyla Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerine büyük önem vermektedir. Ar-Ge faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan buluşlar genellikle patent veya faydalı model gibi sınai mülkiyet haklarıyla korunmaktadır. Ancak bu buluşların gerçek kişiler, yani çalışanlar tarafından geliştirilmesi, mülkiyetin kime ait olacağı ve mali hakların nasıl paylaşılacağı sorularını beraberinde getirmektedir. Türkiye’de bu konu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ve Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik (ÇBY) ile düzenlenmiştir.

Kanun, kural olarak işverenin hizmet buluşu için patent başvurusu yapmasını öngörse de işletmeler stratejik nedenlerle buluşu kamuya açıklamak yerine “ticari sır” olarak saklamayı tercih edebilmektedir. İşverenin bu tercihi, bir yandan buluşun rakiplerden gizli tutulmasını sağlarken diğer yandan çalışanın buluş üzerindeki isim hakkını ve bedel alacağını doğrudan etkilemektedir. Bu çalışmada, çalışan buluşlarının genel hukuki rejimi kısaca özetlendikten sonra, çalışmanın asıl ağırlık noktasını oluşturan ticari sır olarak koruma meselesi; ticari sırrın hukuki niteliği, çalışanın sadakat borcu, bedel hesaplaması, koruma süresi ve sırrın ifşası ihtimalinde doğacak sonuçlar bakımından derinlemesine incelenecektir.

BİRİNCİ BÖLÜM

ÇALIŞAN BULUŞLARI KAVRAMI VE HUKUKİ ÇERÇEVE

I. Buluş ve Çalışan Kavramları

Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK), buluşu doğrudan tanımlamak yerine patent verilebilirlik şartları olan yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik (SMK m.82) kriterlerini belirlemiştir. Çalışan ise SMK m.2/d uyarınca, özel hukuk sözleşmesi ya da benzeri bir hukuki ilişki çerçevesinde işverenin belirlediği belirli bir işi ona karşı kişisel bir bağımlılık içinde yerine getirmekle yükümlü olan kişiler ile kamu görevlileri olarak tanımlanmıştır. Bu geniş tanım, stajyerleri, öğrencileri ve kamu görevlilerini de kapsamaktadır.

II. Hizmet Buluşları ve Serbest Buluşlar

SMK m.113/1 uyarınca hizmet buluşu, çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşlardır. Bu buluşlar, çalışanın iş görme borcu ile buluş arasında maddi bir bağ bulunduğunu gösterir. Serbest buluşlar ise, hizmet buluşu tanımının dışında kalan, çalışanın işverenin kaynaklarına veya görev tanımına bağlı kalmaksızın geliştirdiği bağımsız buluşlardır (SMK m.113/2).

Hizmet buluşlarında işverenin buluş üzerinde tam veya kısmi hak talep etme yetkisi bulunurken, çalışanın da bu buluş karşılığında makul bir bedel talep etme hakkı güvence altına alınmıştır. Buluşun niteliği ne olursa olsun, çalışanın yazılı bildirim yükümlülüğü (SMK m.114) sistemin işlemesi için temel şarttır.

İKİNCİ BÖLÜM

ÇALIŞAN BULUŞLARININ TİCARİ SIR OLARAK KORUNMASI

I. Ticari Sır Kavramının Hukuki Çerçevesi ve Unsurları

SMK, hizmet buluşunun ticari sır olarak korunmasına imkân tanısa da “ticari sır” kavramını bizzat tanımlamamaktadır. Bu boşluk, Türk hukukunda ticari sır korumasının temel dayanağı olan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) haksız rekabete ilişkin hükümleri ve Türkiye’nin taraf olduğu Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS) çerçevesinde doldurulmaktadır. TTK m.54, dürüstlük kuralına aykırı ve aldatıcı davranışları haksız rekabet olarak nitelendirirken, TTK m.55/1-d özel olarak üretim ve iş sırlarının hukuka aykırı yollarla ele geçirilmesini ve ifşasını haksız rekabet hâllerinden biri saymaktadır (BOZKURT YÜKSEL, 2018: s.148).

Doktrinde ve yargı kararlarında, TRIPS ölçütleri esas alınarak bir bilginin ticari sır sayılabilmesi için üç unsurun birlikte gerçekleşmesi aranmaktadır: (i) bilginin ilgili sektördeki uzmanlarca kolayca bilinir veya erişilir nitelikte olmaması, (ii) gizli kalması sebebiyle sahibine ekonomik bir üstünlük sağlaması ve (iii) sahibinin bu gizliliği korumak için somut ve makul önlemler almış olması (BOZKURT YÜKSEL, 2018: s.150). Bu üçlü test, hem yerleşik yargı içtihadında hem de yakın tarihte kamuoyu görüşüne açılan Ticari Sırların Korunması Hakkında Kanun Taslağı’nda da esas alınmıştır.

Çalışan buluşları bakımından bu tanımın önemi büyüktür. Zira bir hizmet buluşunun ticari sır sayılabilmesi için yalnızca işverenin onu gizli tutma iradesi yeterli olmayıp, buluşun objektif olarak gizli nitelikte olması ve işverenin bu gizliliği korumak için erişim kısıtlaması, gizlilik sözleşmeleri gibi somut tedbirler alması da gerekmektedir. Aksi hâlde buluş üzerinde hukuken korunabilir bir ticari sırdan söz edilemeyecek, dolayısıyla işverenin SMK m.116/2 kapsamında başvurudan kaçınma imkânından yararlanması da tartışmalı hâle gelecektir.

II. SMK M.116 Çerçevesi

SMK m.116/1, kural olarak tam hak talep eden işverene, hizmet buluşu için ulusal patent veya faydalı model başvurusu yapma yükümlülüğü yüklemektedir. Patent sistemi, buluşun tescili karşılığında sahibine 20 yıl süreyle inhisari bir kullanım hakkı tanımakta, ancak bunun karşılığında buluşun teknik içeriğinin tarifname yoluyla kamuya açıklanmasını şart koşmaktadır. Özellikle tersine mühendislikle çözülmesi güç üretim yöntemlerine ilişkin buluşlarda işverenler, açıklama yükümlülüğünden kaçınmak ve patentin sağladığı 20 yıllık sürenin ötesinde fiilî bir koruma elde etmek amacıyla başvurudan imtina ederek buluşu ticari sır olarak saklamayı tercih edebilmektedir.

Kanun koyucu, SMK m.116/2 hükmüyle bu yönelimi “işletme menfaatleri gerektiriyorsa başvurudan kaçınılabileceği” şeklinde açık bir istisna olarak düzenlemiştir. Öğretide isabetle vurgulandığı üzere, buradaki “işletme menfaati” kavramı, yukarıda I no’lu başlıkta açıklanan ticari sır unsurlarıyla örtüşmektedir. Zira işletmenin rakiplerinden gizlemek istediği ve ekonomik değer taşıyan bilgiler, tam olarak ticari sır tanımına giren bilgilerdir. Bu bakımdan SMK m.116/2, işverene tanınan bağımsız bir tercih hakkından ziyade, ticari sır niteliğindeki buluşlar bakımından zaten var olan fiilî durumun kanunla tanınmasından ibarettir.

III. Çalışanın Sadakat Borcu ve Sır Saklama Yükümlülüğü

İşverenin buluşu ticari sır olarak koruyabilmesi, yalnızca kendi tedbirleriyle değil, çalışanın da bu gizliliğe saygı göstermesiyle mümkündür. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.396 uyarınca işçi, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli özeni göstermek ve sadakatle davranmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, işverene ait üretim ve iş sırlarının üçüncü kişilere açıklanmamasını da kapsamaktadır. Sadakat borcunun kapsamı, hizmet buluşunu bizzat gerçekleştiren çalışan bakımından özel bir önem taşır; zira buluşun teknik detaylarına en yakın ve en fazla bilgiye sahip kişi genellikle buluşu yapan çalışanın kendisidir.

Sır saklama yükümlülüğünün iş ilişkisi sona erdikten sonra da devam edip etmeyeceği tartışmalıdır. Kural olarak, TBK’da düzenlenen sadakat borcu iş sözleşmesiyle birlikte sona erer ancak ticari sır niteliğindeki bilgiler bakımından işverenin menfaati, ilişki sona erdikten sonra da sürebilir. Bu ihtiyaç, uygulamada tarafların TBK m.444 vd. hükümlerinde düzenlenen rekabet yasağı sözleşmeleriyle birlikte, ayrıca ve açıkça gizlilik yükümlülüğü öngören sözleşme hükümleri kararlaştırmasını gerekli kılmaktadır. Çalışan buluşları özelinde, işverenin ticari sır tercihini işlevsel kılabilmesi için, buluşu gerçekleştiren çalışanla bu yönde yazılı ve kapsamı net bir gizlilik taahhüdü imzalanması önerilmektedir; aksi takdirde sırrın korunması, çalışanın iyi niyetine bağlı, hukuken zayıf bir zemine dayanmış olur.

IV. Ticari Sır Uygulamasının Çalışanın Haklarına Etkisi ve Bedel Sorunu

İşverenin buluşu ticari sır olarak tutması, çalışanın iki temel hakkını doğrudan etkiler: buluşçu olarak adının belirtilmesi (manevi hak) ve makul bedel alacağı (mali hak). Buluş patent siciline kaydedilmediğinden, çalışan mesleki itibar ve tanınırlık bakımından bir nevi gizli kalmaya mahkûm edilmektedir.

SMK m.116/1, ticari sır tercihinden doğabilecek mağduriyeti telafi etmek amacıyla, başvurudan kaçınılması hâlinde buluş için ödenecek bedelin hesaplanmasında, patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıpların göz önünde tutulacağını öngörmüştür. Bu düzenleme, çalışanın patentin tescil edilmemesi nedeniyle yaşayacağı itibar kaybını ve muhtemel lisans ya da devir gelirlerinden mahrumiyetini telafi etmeyi amaçlamaktadır. İşveren, buluşu ticari sır olarak kullanarak rekabet avantajı ve ekonomik fayda sağladığı sürece, çalışanına ÇBY m.7/1 uyarınca makul bedel ödemekle yükümlüdür.

Bununla birlikte, patent koruması 20 yılla sınırlıyken ticari sırrın süresi teorik olarak belirsizdir. ÇBY m.23/1, bedel hesaplamasında esas alınacak sürenin “patent hakkının koruma süresi” olduğunu belirtmekte ancak buluşun ticari sır olarak değerlendirildiği hâllere ilişkin açık bir hüküm içermemektedir. Bu mevzuat boşluğu, uygulamada iki farklı yorumu mümkün kılmaktadır: bedel yükümlülüğünün sırrın fiilen kullanıldığı süre boyunca, potansiyel olarak süresiz devam etmesi ya da patent koruma süresinin (20 yıl) kıyasen azami sınır olarak uygulanması. Hakkaniyet ilkesi ve işverenin sonsuz bir borç ilişkisi altında kalmaması gerekliliği dikkate alındığında, ikinci görüşün, yani 20 yıllık sürenin azami sınır olarak kıyasen uygulanmasının, SMK’nın sistematiğine daha uygun düştüğü değerlendirilmektedir ancak bu çözümün açık bir yasal düzenleme veya yerleşik içtihatla desteklenmesi gerekmektedir.

V. Karşılaştırmalı Hukuka Kısa Bir Bakış

Türk hukukundaki bu belirsizlik, karşılaştırmalı hukuktaki gelişmelerle birlikte değerlendirildiğinde daha iyi anlaşılmaktadır. Avrupa Birliği’nde 2016/943 sayılı Direktif, ticari sırrın gizlilik, ticari değer ve makul koruma tedbirleri unsurlarını içeren üçlü bir tanımını benimsemiş, ticari sırra ilişkin ihtiyati tedbir mekanizmaları ve zararın giderilmesine ilişkin standartları üye devletler için ortak bir çerçeveye bağlamıştır (SULU, 2026: s.120). Direktif, işçi-işveren ilişkisinde ticari sır korumasının, işçinin bilgi ve deneyimini serbestçe kullanma hakkını sınırlamaması gerektiğine de vurgu yapmaktadır. Bu husus, Türk hukukunda çalışanın sadakat borcu ile mesleki hareket serbestisi arasındaki dengenin kurulmasında yol gösterici olabilir.

Amerikan hukukunda ise federal düzeyde kabul edilen ticari sır mevzuatı, ticari sırrın izinsiz kullanımına karşı hem hukuki hem de cezai yaptırımlar öngörmekte ve işgücü hareketliliğinin yüksek olduğu teknoloji sektöründe çalışan buluşlarının ticari sır olarak korunmasına ilişkin zengin bir içtihat birikimi bulunmaktadır. Bu karşılaştırma, Türk hukukunda çalışan buluşlarının ticari sır olarak korunmasına ilişkin somut ve öngörülebilir standartların henüz yeterince gelişmediğini, buna karşılık bedel hesaplaması, süre sınırlaması ve sır saklama yükümlülüğünün kapsamı gibi konularda karşılaştırmalı hukuktan yararlanılabilecek zengin bir birikim bulunduğunu göstermektedir.

VI. Sırrın İfşası Durumunda Hukuki Durum

İşverenin ticari sır olarak koruduğu hizmet buluşu, üçüncü kişiler tarafından bağımsız olarak keşfedilip patentlenirse veya sır herhangi bir şekilde ifşa olursa, işverenin buluş üzerindeki fiilî tekel konumu sarsılır. Bu ihtimalde çalışanın bedel hakkının akıbeti tartışmalıdır. Sırrın ifşasında çalışanın kusuru bulunmuyorsa ve işveren sırrın korunduğu dönemde ekonomik bir menfaat elde etmişse, çalışanın ifşa tarihine kadar olan bedel alacağının korunması hakkaniyete uygun düşer. Buna karşılık, sırrın ifşasında çalışanın TBK m.396 kapsamındaki sadakat borcuna aykırı bir kusuru varsa, işverenin hem bedel ödeme yükümlülüğünün kapsamı hem de çalışana karşı tazminat talep etme hakkı ayrıca değerlendirilmelidir. Mahkeme veya Türk Patent ve Marka Kurumu, buluşun tescil edilebilirlik vasfının bulunmadığına karar vermedikçe, ticari sır statüsündeki buluşun fiilî kullanımı devam ettiği sürece işverenin bedel ödeme borcunun devam etmesi gerektiği kabul edilmelidir.

VII. Ticari Sırların Korunması Hakkında Kanun Taslağı

Çalışmanın önceki başlıklarında ortaya konan mevzuat boşluğu, Türk hukuk sisteminde son dönemde gündeme gelen bir gelişmeyle kısmen giderilme yolundadır. Ticaret Bakanlığı, 2026 yılının ilk yarısında, ticari sırların korunmasına ilişkin dağınık mevzuat yapısını TRIPS Anlaşması ve 2016/943 sayılı AB Direktifi ile uyumlu, müstakil bir çerçeveye kavuşturmayı amaçlayan bir kanun taslağını kamuoyu görüşüne açmıştır. Taslak, ticari sırrın gizlilik, ticari değer ve makul koruma tedbiri unsurlarından oluşan üçlü bir tanımını benimsemekte ve ihlal hâllerinde hem hukuki hem de cezai yaptırımlar öngörmektedir. Bu düzenlemenin yürürlüğe girmesi hâlinde, çalışan buluşlarının ticari sır olarak korunmasına ilişkin SMK m.116’daki genel ifadelerin, ticari sırra özgü müstakil bir kanunla desteklenerek daha somut bir zemine oturması beklenmektedir.

SONUÇ

Ar-Ge faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan çalışan buluşlarının hukuki statüsü hem işletmelerin yenilik kapasitesini hem de çalışanların emeklerinin karşılığını almasını doğrudan etkiler. SMK ve ÇBY, bu dengeyi sağlamak üzere hizmet buluşu ve serbest buluş ayrımını, bildirim yükümlülüklerini ve makul bedel mekanizmasını kurmuştur. Ancak işverenin buluşu patentlemek yerine ticari sır olarak korumayı tercih ettiği durumlarda sistemde önemli belirsizlikler ortaya çıkmaktadır.

Çalışmada ortaya konduğu üzere, ticari sır kavramının Türk hukukunda özerk bir tanımının bulunmaması, bu tercihin SMK m.116/2 kapsamındaki sınırlarının TTK’nın haksız rekabet hükümlerinden ve TRIPS ölçütlerinden hareketle belirlenmesini zorunlu kılmaktadır. Kanun koyucu işverene işletme menfaatleri doğrultusunda ticari sır koruması seçme hakkı tanımış, ancak bu tercihin çalışanın bedel alacağına yansımasını “muhtemel ekonomik kayıpların dikkate alınması” gibi genel ifadelerle geçiştirmiştir. Ticari sır durumunda, patent korumasındaki net 20 yıllık süre bulunmadığından, bedel ödeme yükümlülüğünün süresi ve sınırları uygulamada ihtilafa açıktır. Çalışanın sadakat borcunun iş ilişkisi sona erdikten sonraki kapsamı da benzer bir belirsizlik taşımaktadır.

Bu sorunların aşılması için, işletmelerin çalışan buluşu prosedürlerini belirlerken ticari sır ihtimalini de kapsayacak net iş sözleşmeleri ve gizlilik taahhütnameleri hazırlamaları, bedel hesaplama kıstaslarını somutlaştırmaları gerekmektedir. Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan Ticari Sırların Korunması Hakkında Kanun Taslağı, bu yöndeki eksiklikleri giderme potansiyeli taşımakla birlikte, çalışan buluşlarına özgü bedel ve süre sorunlarının SMK ve ÇBY’de ayrıca netleştirilmesi, Türkiye’nin Ar-Ge ekosisteminin hukuki güvenliğini ve küresel rekabet gücünü artıracaktır.

KAYNAKÇA

(BOZBEL, 2015) BOZBEL, Savaş. (2015). Fikri Mülkiyet Hukuku, (1. Baskı). İstanbul: On İki Levha Yayınları.

(BOZKURT YÜKSEL, 2018) BOZKURT YÜKSEL, Armağan Ebru. (2018), “Ticari Sırların Dijital Ortamda Korunması”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. Sayı 33, 143-192.

(CANBOLAT, 2007) CANBOLAT, Talat. (2007). İşçi Buluşları, (1. Baskı). İstanbul: Beta Yayınları.

(DEMİRCİOĞLU ve BALSEVER, Yıl Belirtilmemiş) DEMİRCİOĞLU, Murat ve BALSEVER, Sergül. (Yıl Belirtilmemiş), “Sınai Mülkiyet Kanunu Uyarınca Özel Hukuk İlişkisi İçinde Olan Çalışanların Buluşları”, Sicil İş Hukuku Dergisi. Sayı 40, 22-31.

(GÜLEŞÇİ, 2012) GÜLEŞÇİ, Yusuf. (2012), “551 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname Açısından İşçi Buluşları ve İşçi Buluşları Açısından Dikkate Alınacak İlkeler”, MÜHFD. Sayı 2, 153-176.

(KARASU vd., 2019) KARASU, Rauf, SULUK, Cahit ve NAL, Temel. (2019). Fikri Mülkiyet Hukuku, (3. Baskı). Ankara: Seçkin Yayınları.

(KOÇAK, Yıl Belirtilmemiş) KOÇAK, Hakan. (Yıl Belirtilmemiş), “Türk Patent Hukuku Açısından Çalışan Buluşlarında Hak Sahipliği ve Çalışanın Bedel Hakkı”, HHFD. Sayı 2, 489-532.

(KÜÇÜKALİ vd., 2019) KÜÇÜKALİ, Canan, HAVUTCU, Ayşe ve ÖZTÜRK, Bahri. (2019), “Çalışan Buluşları”, Terazi Hukuk Dergisi. Cilt 14, 759-774.

(ORTAN, 1987) ORTAN, Ali Necip. (1987). İşçi Buluşları Hukuku, (1. Baskı). İzmir: DEÜ Yayınları.

(ÖZDEMİR UZUN, 2023) ÖZDEMİR UZUN, Güleda. (2023). İşçi Buluşları, (1. Baskı). İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.

(ÖZSOY, 2020) ÖZSOY, Mehmet Akif. (2020). Özel Hukuk İlişkisine Dayalı Olarak Çalışanların Buluşları, (1. Baskı). İstanbul: On İki Levha Yayınları.

(SULU, 2026) SULU, Muhammed. (2026), “Ticari Sırların Korunmasına İlişkin Avrupa Birliği Direktifi Çevirisi”, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. Sayı 1, 117-141.

(SULUK, 2020) SULUK, Cahit. (2020). Çalışan Buluşları Hukuku, (2. Baskı). Ankara: Seçkin Yayınları.

(SÜZEK, 2019) SÜZEK, Sarper. (2019). İş Hukuku, (18. Baskı). İstanbul: Beta Yayınları.

(SÜZEK, 2014) SÜZEK, Sarper. (2014), “Yeni Türk Borçlar Kanunu Çerçevesinde İş Akdinin Geçersizliği”, MÜHAD. Sayı 1, 123-141.

(TEKİNALP vd., 2019) TEKİNALP, Ünal, POROY, Reha ve ÇAMOĞLU, Ersin. (2019). Ortaklıklar Hukuku I, (14. Baskı). İstanbul: Seçkin Yayınları.

(TEKİNALP, 2012) TEKİNALP, Ünal. (2012). Fikri Mülkiyet Hukuku, (4. Baskı). İstanbul: Vedat Kitapçılık.

(E-kaynak: https://icticaret.ticaret.gov.tr/duyurular/ticari-sirlarin-korunmasi-hakkinda-kanun-taslaginin-goruse-acilmasi Erişim Tarihi: 03/07/2026)

AB gümrük ve ticaret yasaları sürekli ve önemli hukuki, mali sonuçlar doğuracak şekilde değişmektedir. Bazı değişiklikler hemen yürürlüğe girmekte, diğerleri ise gelecekte daha büyük  düzenlemelerin yapılacağını göstermektedir. Bu düzenlemeler zamanında takip edildiğinde, uygulamada birlik ve ülke ekonomisine yarar sağlanacaktır.

 Ticarette Uzman Görüş Dergisi’nde yayımlamakta olduğumuz seri makalenin devamı olan bu çalışmamızda, ticaretin en önemli unsurlarından birisi olan ancak dış ticaret denince akla ilk gelmeyen laboratuvarlar konusu, Avrupa Birliği Gümrük Reformu’nun önemli kısımlarından birisi olan Avrupa Gümrük Laboratuvarları Ağı (CLEN) ile ilgili gelişmeler, bir çeşit vaka çalışması olarak gıda ürünlerinde mineral yağ hidrokarbonlarının (MOH: MOSH/MOAH) tespiti ve kontrolüne yönelik AB’nin düzenleme yapmaya hazırlandığı uygulamalar ile ülkemizdeki teknik ve hukuki düzenlemeler incelenecektir. 

Çalışmamızda ayrıca, ISO/IEC 17025 standardına göre akredite gümrük laboratuvarlarının tahlil yöntemleri, laboratuvar raporlarının hukuki geçerliliği ve uluslararası ticaretteki bağlayıcılığı açısından önemi ortaya konulmaktadır. Dijitalleşme kısmında ise, gümrük laboratuvarı raporlarının blokzincir tabanlı tokenizasyonu; veri bütünlüğü, izlenebilirlik ve sahteciliğin önlenmesi açısından teknik bir yenilik olarak değerlendirilmekte ve dijital gümrük uygulamalarına potansiyel faydası incelenmektedir.

Anahtar kelimeler: Avrupa Gümrük Laboratuvarları  Ağı (CLEN), mineral yağ hidrokarbonları (MOH), gıda güvenliği gümrük hukuku, idari yaptırımlar, laboratuvar raporu tokenizasyon 

ABSTRACT

EU customs and trade laws are constantly changing, with significant legal and financial consequences. Some changes come into effect immediately, while others indicate that larger regulations will be made in the future. When these regulations are followed in a timely manner, they will benefit both the Union and the national economy in practice. This study, a continuation of a series of articles we publish in the Journal of Expert Opinions on Trade, will examine the topic of laboratories, one of the most important elements of trade but not the first thing that comes to mind when discussing foreign trade. It will focus on developments related to the European Customs Laboratories Network (CLEN), a significant part of the European Union Customs Reform, and, as a case study, the EU’s planned regulations for the detection and control of mineral oil hydrocarbons (MOH: MOSH/MOAH) in food products, along with the technical and legal regulations in our country.

Our study also highlights the importance of the analysis methods of customs laboratories accredited according to the ISO/IEC 17025 standard, the legal validity of laboratory reports, and their binding nature in international trade. In the digitalization section, we will examine the blockchain-based tokenization of customs laboratory reports. It is considered a technical innovation in terms of data integrity, traceability, and fraud prevention, and its potential benefits for digital customs applications are being examined.

Keywords: The European Network of Customs Laboratories (CLEN), mineral oil hydrocarbons (MOH), food safety customs law, administrative sanctions, and laboratory report tokenization.

1. GİRİŞ

Uluslararası ticarette serbest dolaşıma giren ürünlerin çeşitliliği ve kimyasal bileşenlerinin giderek karmaşıklaşması, gümrük denetimlerinin geleneksel belge ve fiziki muayene yöntemleriyle yürütülmesini yetersiz hâle getirmektedir. Bu gelişme, gümrük laboratuvarlarını tarife sınıflandırması, mevzuata uygunluk, ürün güvenliği ve risk tahlilinde merkezi bir teknik karar üretim birimine dönüştürmüştür. Gümrük laboratuvarları tarafından gerçekleştirilen analitik testler, yalnızca eşyanın kimyasal veya fiziksel özelliklerini ortaya koymakla kalmamakta; aynı zamanda idari işlemlerin bilimsel doğruluk temelinde yürütülmesini de sağlamaktadır.

Avrupa Birliği’nde gümrük laboratuvarlarının karşı karşıya olduğu temel teknik sorunlardan biri, üye ülkeler laboratuvarlarında uygulanan yöntemlerin sonuçlar üzerinde yaratabileceği farklılıklardır. Bu sorunun giderilmesi amacıyla kurulan Avrupa Gümrük Laboratuvarları  Ağı, laboratuvarlar arası yöntem doğrulama çalışmaları, yeterlilik testleri ve ortak veri tabanları aracılığıyla analitik uyum sağlamayı hedeflemektedir. CLEN kapsamında geliştirilen ILIADe veri tabanı ve karşılaştırmalı tahlil programları, özellikle karmaşık matrislerde yapılan ölçümlerin güvenilirliğini ve tekrarlanabilirliğini artıran teknik bir referans sistemi sunmaktadır.

Gıda ürünlerinde mineral yağ hidrokarbonlarının (MOH) tespiti, analitik kimya açısından en yüksek hassasiyet gerektiren konulardan biridir. MOH grubunu oluşturan mineral yağ doymuş hidrokarbonlar (MOSH) ve mineral yağ aromatik hidrokarbonlar (MOAH), geniş karbon aralığına ve karmaşık kromatografik profillere sahiptir. Özellikle MOAH fraksiyonlarının endojen bileşenlerden ayrıştırılması, ileri düzey numune hazırlama teknikleri ve doğrulama tahlilleri gerektirmektedir. Bu nedenle, MOH tahlilinde sıvı ve gaz kromatografisinin birleştirildiği LC-GC-FID yöntemi ve gerekli hâllerde iki boyutlu gaz kromatografisi (GCxGC) gibi ileri teknikler kullanılmaktadır.

Avrupa Birliği’nin 2027 yılı itibarıyla MOAH için fiilen sıfır tolerans yaklaşımını benimsemesi, gümrük laboratuvarlarının ölçüm belirsizliği, nicelleştirme sınırları (LOQ) ve yöntem doğrulama performansları açısından yüksek teknik yeterlilik sergilemesini zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda ISO/IEC 17025 akreditasyonu, yalnızca kalite yönetim sistemi açısından değil; kullanılan analitik metotların doğruluğu, tekrarlanabilirliği ve karşılaştırılabilirliği açısından da kritik bir gereklilik hâline gelmiştir.

Bunun yanında, gümrük laboratuvarı raporlarının dijital ortamda güvenli şekilde paylaşılması ve doğrulanması ihtiyacı, blokzincir tabanlı tokenizasyon teknolojilerinin gündeme gelmesine yol açmıştır. Tokenizasyon, analitik sonuçların veri bütünlüğünü koruyarak değiştirilemez biçimde kaydedilmesini sağlamakta; bu sayede laboratuvar raporları, gümrük işlemlerinde gerçek zamanlı ve otomatik karar mekanizmalarına entegre edilebilmektedir. Bu çalışma; CLEN’in teknik koordinasyon rolünü, MOH tahlillerinde kullanılan ileri analitik yöntemleri ve gümrük laboratuvarı raporlarının tokenizasyonunu teknik bir bakış açısıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

2. MODERN GÜMRÜK LABORATUVARLARI VE MOBİL LABORATUVAR UYGULAMALARI^,

2.1 Gümrüğün Bilimsel Kolu

Avrupa Birliği’ndeki gümrük laboratuvarları, gümrük idarelerinin çalışmasını desteklemek için bilimsel uzmanlık sağlar, ilgili diğer idareler ile bilgi ve uzmanlık alışverişinde bulunur; böylece ulusal sınırlar ötesi işlemleri kolaylaştırır ve koordine etme imkanı sağlar. Her laboratuvarın ana amacı, aynı olsa da, yerel yasa ve uygulamalardaki farklılıklar ile bireysel Üye Ülkelere ithal ve ihraç edilen eşyaların miktarı ve cinsindeki önemli farklılıklar nedeniyle, istihdam ettikleri personel sayısı, ellerindeki ekipman çeşitliliği ve uzmanlaşıp akredite oldukları analitik yöntemler açısından farklılık göstermektedir.

2.2 Sayılar: Laboratuvarlar ve Personel

Avrupa Birliği’nin 27 ülkesinde 90 gümrük laboratuvarı ve 27 mobil laboratuvar bulunmaktadır. AB Üye Ülkelerinin çoğunda tek bir merkezi laboratuvar bulunmakta, bazılarının ek mobil birimleri ve birkaç ülkede de ülke çapına yayılmış laboratuvar ağı vardır. Bu laboratuvarlarda yaklaşık 2.000 personel görev yapmaktadır. Bunların çoğu kimyager, fizik, mühendislik, mikrobiyoloji gibi ilgili alanlardan uzmanlar, teknisyenler ve laboratuvar asistanlarıdır.

2.3 Güvenliğinizi Sağlamak ve Daha Fazlası: Laboratuvarların Görevleri

Vergi düzenlemeleri, tarife tesbitleri, ortak tarım politikası (common agricultural policy CAP) gibi gümrükle ilgili klasik görevler, gümrük laboratuvarlarının yaptığı çalışmaların üçte ikisini oluşturmaktadır. Ancak artan görev ise, uyuşturucu araştırmaları, ürün kalitesi, kaçakçılık, tüketici sağlığı ile çevrenin korunması ve diğer güvenlik konularına ilişkindir. 

2.4 Sadece Numuneler mi Tahlil Ediliyor?

İstisnasız, tüm laboratuvarlar öncelikle numunelerin tahlilini yapar. Bu, yapılan işin %75’ini oluşturur. Laboratuvarın büyüklüğüne ve ekipmanlarına bağlı olarak, tahlil edilen numune miktarı yılda birkaç yüz ile en büyük laboratuvarlarda yaklaşık 30.000 civarında değişmektedir. Gümrük laboratuvarına gönderilen numune türleri ülkeden ülkeye, laboratuvardan laboratuvara değişebilmektedir.

Numunelerin tahlilinden sonra ikinci en önemli görevi, uzmanlıklarını paylaşmaktır. Son olarak, çoğu laboratuvar düzenli olarak diğer gümrük memurlarına eğitim vermektedir.

2.5 Birlikte Çalışmak

Avrupa Birliği politikaları, ticaretin uluslararası yapısı gereği, Avrupa düzeyinde bilgi alışverişi, işlemleri birleştirmek, odak noktalarını belirlemek ve eylemleri koordine etmek, Üye Ülkeler arasında yakın iş birliğini gerektirir. Elbette, her gümrük laboratuvarı kendi gümrük idaresiyle de birlikte çalışır. Zaman zaman laboratuvarlar, eşyanın özelliklerine göre istenilen tahlili yapabilecek sırasıyla en yakın üniversite, ilgili bilimsel kuruluş, uzman ve uygulayıcı kurum laboratuvarları, özel laboratuvarlar ile de birlikte çalışır.

2.6 Numuneler, İzlenen Yol

Gümrük idaresi tarafından yapılan işlem genellikle yollarda, limanlarda, havaalanlarında veya antrepolarda numune alma ile başlar. Gümrük muayene memuru tahlile tabi bir eşyanın muayene ve tesbiti için eşya sahibi veya temsilcisinin huzurunda her zaman numune alabilir. Özellikle potansiyel tehlikeli maddeler veya kimyasallar söz konusu olduğunda, gümrük laboratuvarları numune alma konusunda daha geniş bir bilgi ve ekipmanlara ihtiyaç duyar.

Tahlil sonuçlarının doğru olması, büyük ölçüde laboratuvara getirilen numunelerin eşyayı gerçekten temsil etmesine bağlıdır. Bu nedenle numuneler laboratuvar çalışmalarında ilk ve kritik bir adımdır, gümrük laboratuvarları gümrük muayene memurlarına yoğun görevlerinde büyük ölçüde yardımcı olur. Tütün gibi heterojen malzemelerden numune alınırken veya karmaşık bir numune durumu ortaya çıktığında (örneğin, alt yüklemeli yol araçlarından yakıt numunesi) birçok soru ortaya çıkar. Numune, sevkiyat kapsamı eşyayı temsil ediyor mu? Ekipman, doğru numune almak için yeterli mi? Bir risk var mı ve tüm olası tehlikelerden nasıl kaçınabilir? Bu nedenle iyi bir numune kılavuzuna sahip olmak gerekiyor.

Gümrük laboratuvarları, canlı hayvanlar hariç, tatlılardan oyuncaklara, ilaçlara, yakıttan metal çubuklara kadar neredeyse her türlü eşyanın tahlilini yapar. Posta veya taşıt aracı ile (numune olarak biri hemen tahlil ve diğeri kontrol amacıyla) getirilen numune, sisteme kaydedilir ve laboratuvarın ilgili bölümüne atanır, izlenebilirlik amacıyla bir tanımlama işaretiyle birlikte kullanılır. Laboratuvar, tahlil talebini mümkün olan en kısa sürede ele alır, testleri, tahlili, yorumları yapar, önerilen gümrük sınıflandırması (veya başka bir konu) hakkında bir görüşe varır, tahlil raporlarını gümrük idaresine, ilgililerine, istenilmesi halinde mahkeme başkanlığına sunar. 

Tahlili yapılan numuneler, tahlil raporlarının yazılıp imzalanmasından sonra tahlili yapan kimyager tarafından mühürlenir ve gerektiğinde ikinci tahlil veya delil için laboratuvardaki numune odasında saklanır. Numunelerin depolanma şekli önemlidir, çünkü farklı ürünlerin farklı sıcaklıklarda, farklı nem seviyelerinde vb. depolanması gerekir.

Numunenin gelişini kaydetmekten bilimsel tahlili tamamlayıp gelecekte referans için saklamaya kadar her adımda gümrük laboratuvarları kalite, verimlilik ve güvenilirliğe dayalı sonuçlar üretmeye çalışır. Gümrük laboratuvarları modern kalite kontrol ve güvence ilkelerini uygulamaktadır. Tüm Avrupa ve ülkemiz gümrük laboratuvarları, akreditasyon idareleri tarafından tanınan ISO/IEC 17025 Test ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliğine İlişkin Genel Gereksinimler, ana standarda göre tahlil yapmaktadır.

Gümrük laboratuvarları, tahlil işlemi için bir başvuruya dayanan bilgi sisteminin parçasıdır; bu da gümrük memurlarının tarife sınıflandırması veya vergiyle ilgili konularda netleştirme isteğini talep etmek ve ilgili ürün sevkiyatının görüntülerini eklemek için elektronik bir form doldurmasına olanak tanır. Aynı sistem laboratuvar tarafından da görülebilir, bu da zaman kazandırır ve memuru hangi numunelerin yolda olduğunu fiziksel olarak laboratuvara gelmeden önce bilgilendirir. Laboratuvar tahlil raporlarını elektronik olarak yayımlanırken, gümrük memurları da raporu ekranda görebilirler.

2.7 Ticareti Kolaylaştırmak ve Gelirleri Sağlamak

İlk gümrük laboratuvarı 100 yıldan fazla bir süre önce kurulduğunda, amaçları, gümrük idarelerine gelir sağlamalarına yardımcı olmaktı. Ticaret kolaylaştırıldı ve bu nedenle gümrük vergileri bütçe gelirlerinin önemli bir parçası oldu. Gelir sağlama görevi, günümüz gümrük laboratuvarlarının çalışmalarına hâlâ hakimdir. Eşyaların tarife sınıflandırılması, gümrük vergilerinin temelini oluşturur; ayrıca örneğin anti damping işlemleri ve ticaret istatistikleri için de bir temeldir; doğru sınıflandırma, bilimsel tahlil olmadan imkansızdır.

Bu nedenle, gümrük laboratuvarları için çok önemli bir görev, eğitimli personel tarafından yapılan sınıflandırma, tahlile esas ve hatta mahkeme için önemli delildir. Kimyasal tahlil olmadan, beyaz tozun gerçekten bir vitamin mi olduğu (gümrük istisnası olup olmadığına) yoksa nispeten yüksek gümrük vergisi olan bir gıda ürünü olup olmadığına karar vermek mümkün değildir.

Laboratuvarların bir diğer görevi, bağlayıcı tarife bilgileri için uzman görüşleri sunarak ticareti kolaylaştırmaktır. Bu ‘BTB’ tüm yükümlüler için eşit vergilerin tesbitine ve ödenmesine yardımcı olur. Laboratuvar, kesin etkisinin farkında olmasa da, tahlili önemli -potansiyel olarak milyonlarca değerde- finansal sonuçlar doğurmaktadır.

2.8 Tüketicileri ve Sağlığı Korumak

Gümrük laboratuvarları, insan sağlığına yönelik çeşitli potansiyel tehditlerle mücadele etmektedir. Bunlar arasında uyuşturucu kaçakçılığı ve sahte eşyaların ticareti, örneğin sahte ilaç ürünleri ve psikoaktif maddeler yer alır. Laboratuvarlar, ithal gıda takviyelerini düzenli olarak içerip içermediğini inceleyerek yasadışı hormonlar, amfetaminler veya internetten alınan ilaçlar ile güvenli olmayan oyuncakları kontrol eder.

Laboratuvarlar tarafından araştırılan sorunlara örnek olarak, bisfenol A (çeşitli plastiklerin üretiminde kullanılan kimyasal bileşik) gibi tehlikeli kimyasallar (besleme şişelerinde) veya poliamid ve melamin plastik mutfak eşyalarından birincil aromatik aminlerin salınımı; yasadışı gıda katkı maddeleri (örneğin bazı koruyucular) veya AB ve ülkemiz mevzuatında tanımlanan limitleri aşan katkı maddeleri; bebek mamasında melamin; üç yaş altı çocuklar için yüksek ftalatlı plastik oyuncaklar; aşırı miktarda kurşun ve ftalatlar veya dimetil fumarat içeren ayakkabılar; kozmetik ürünlerinde hidrokinon gibi yetkisiz aktif prensipleri vb. göstermek ve bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. Bu nedenle kimyasal tahliller, istenmeyen yasak eşyaların ithalatlarını durdurmak için gümrük idareleri tarafından sıklıkla  kullanılan temel bir araçtır.

Laboratuvar tahlilleri, güvensiz ürünlerin mahrece iade veya imha edilmesini de sağlar. Laboratuvarlar tarafından tespit edilen veya doğrulanan tahliller, ayrıca Avrupa Birliği Komisyonu tarafından işletilen ve gıda dışı ürünler için kullanılan Hızlı Uyarı Sistemi (Rapid Alert System RAPEX) kullanılarak AB düzeyinde uyarılar yayımlanır ve önlemler alınır. 

 2.9 Çevrenin Korunması

Çevreyi korumak, gümrük laboratuvarlarının görevini giderek artırmaktadır. Dünya, ozon tabakasına zarar veren maddeler (örneğin köpüklerdeki kloroflorokarbonlar), karbon ayak izi, sınırda karbon düzenleme mekanizması (CBAM), tehlikeli maddeler ve kalıcı kirleticiler gibi çevresel konularla giderek daha fazla önemli hale gelmektedir. Aynı zamanda, artan küreselleşme nedeniyle, gümrük idarelerinin topluma hizmet sunması ve çevre koruma da dahil olmak üzere çeşitli diğer görevleri kapsayan ‘Tek Bir Pencere’ şeklinde hareket etmesi giderek daha fazla talep edilmektedir.

Nesli Tükenmekte Olan Yabani Hayvan ve Flora Türlerinin Uluslararası Ticareti Sözleşmesi’ne (CITES) destek vermek de gümrük laboratuvarlarının CITES kontrolündeki türleri belirlemede önemli rol oynadığı alanlardan bir diğeridir.

Her ağacın kendine özgü bir deseni olduğundan, farklı türleri tanımlamak için mikroskop kullanılabilir veya bir parça daha hassas bir kütle seçici dedektör cihazına yerleştirilebilir. Ayrıca, DNA/PCR (polimeraz zincir reaksiyonu), CITES veya tarife amaçlı balıkları kontrol etmek için kullanılabilen tekniklerdir. Zemin kaplamaları veya parfüm için tasarlanmış küçük parçalar için kullanılan birçok ahşap türü de CITES listesinde yer almaktadır.

2.10 Güvenliği Sağlamak ve Terörle Mücadele

Terörizm ve kitle imha silahlarından kaynaklanan potansiyel tehditler, silah olarak kullanılabilecek kimyasal veya biyolojik maddeler, nükleer ve radyoaktif maddeler, kısıtlı eşyalar, hem sivil hem de askeri uygulamaları olabilecek çift amaçlı ürünler gümrük idarelerinin bir başka önemli görev alanıdır. Gümrük laboratuvarları da, bu tür tehditleri önlemede ve onlarla mücadelede önemli bir görev yapar. Bu husus, sabit bir özellikle mobil ekipman ve mobil laboratuvarlar kullanarak laboratuvarı binadan sahaya çıkaracaktır. Bu görev, gümrük idarelerinin ulusal ve uluslararası düzeyde ilgili idarelerle daha yakın iş birliği içinde olmasını gerektiren bir zorunluluktur.

Bazı gümrük laboratuvarları ayrıca, uluslararası terörizmin finansmanında kullanılabilen elmas, değerli taşlar ve metaller gibi çok değerli eşyaların incelenmesinde de görev yapmaktadır. Gümrük laboratuvarları, bu tür ürünlerin gerçek değerini ve bir ölçüde menşeini, kökenini ortaya çıkarır. Bu durum, bu tür ürünlerin, örneğin ‘Kimberley süreci’nin uygulanması ve kontrolü gibi çatışma ve terörizmi finanse etmemesini sağlar; aynı zamanda bu, uluslararası bir elmas sertifikasyon programıdır.

2.11 Zamanla Uyum Sağlamak: Ekipman ve Yeni Teknolojiler

Gümrük laboratuvarları günlük işlerinde birçok türde ekipmana ihtiyaç duyar. Bunlar, basit eski bir Bunsen brülörü gibi nispeten düşük teknolojili ürünlerden, uzman kullanım ve hassas kullanım gerektiren çok daha yüksek teknolojili ekipmanlara kadar değişir. Üretim yöntemleri gelişir, yeni sağlık riskleri ortaya çıkar ve sistem için kullanılan yöntemler de değişir. Bu, gümrük laboratuvarlarının son teknoloji hizmeti sürdürmesini gerektirir.

3. MOBİL GÜMRÜK LABORATUVARI

Laboratuvar tahliline tabi tutulacak eşyalar, gümrük sahasında anında kontrol ve ölçümler gerektirebilir. Çoğu AB ülkesinde, sahada kontrol yapmak için kullanılabilen taşınabilir ekipmanlar (çanta veya araba arkası için küçük ekipmanlar) mevcuttur.

Bazı ülkelerde havaalanında ilaç kontrolü için mobil analitik cihazlar (iyon hareketlilik spektrometrisi, FTIR ve Raman spektrometrisi) kullanılır. Örnek olarak taşınabilir tahlil XRF ekipmanları, mineral yağ kaçakçılığıyla mücadele için mineral yağdaki kükürt içeriğinin belirlenmesinde önemli bir araçtır.

Tekerlekli Tahliller — Size Gelen Laboratuvar: Teknolojik gelişmeler nedeniyle yerinde tahlil amacıyla üretilen araçların kullanılması, gümrük laboratuvarlarının temel hizmetlerini geliştirmesi için yeni bir imkan sunmaktadır.

AB Üye Ülkelerinin bazılarında, eşyaların ‘yerinde’ tahlil yapmak için ‘mobil laboratuvarlar’ bulunmaktadır. Mobil laboratuvarlar statik laboratuvarların yerini alamasa da, önemli görevler yaparlar ve aynı zamanda potansiyel risklerin hızlı taramasını sağlayabilirler.

Mobil laboratuvar, yurtdışından getirilen sahte ilaçların havaalanları ve özellikle mineral yağ ürünleri ve alkollü içecekler gibi özel tüketim ürünlerinin anında ve yerinde denetimi, tahlili için kullanılmaktır. Mineral yağ kontrolü durumunda, mobil ekip anında tarife sınıflandırması için gerekli tüm analitik parametreleri ölçer. Bu sonuçlar, daha yüksek kükürt içeriğine sahip AB dışı ülkelerden ithal edilen ucuz mineral yağ ürünleri veya yine ‘baz’ yağın kötüye kullanılmasına karşı etkili bir araçtır. Alkollü içeceklerin sürekli kontrolü, tehlikeli alkollerin (alkollerdeki metanol içeriği) tespit edilmesi için piyasa gözetimi sağlar.

4. AVRUPA BİRLİĞİNDE GIDA ÜRÜNLERİNDEKİ MİNERAL YAĞ HİDROKARBONLARIN (MOH) TESBİTİ, ZARARLARI, ALINACAK ÖNLEMLERE İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER ^{,,, , ,,,,}

Mineral yağ hidrokarbonları (Mineral oil hydrocarbons MOH), esas olarak petrol damıtma ve rafinasyonundan elde edilen çok çeşitli kimyasal bileşiklerden oluşur. Mineral yağ hidrokarbonları (MOH: MOSH+MOAH), Mineral Yağ Doymuş Hidrokarbonlar (MOSH) ve Mineral Yağ Aromatik Hidrokarbonları (MOAH) oluşturur. 

Mineral yağ doymuş hidrokarbonlar (MOSH) ve mineral yağ aromatik hidrokarbonlardan (MOAH) oluşan mineral yağlar (parafinum liquidum veya beyaz yağ gibi), ilaç ve kozmetik gibi çeşitli tüketici ürünlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. 

Gıdaların mineral yağ ile kirlenmesi, üretimi ve işlenmesi veya mineral yağ içeren ürünlerin ambalaj malzemelerinden, çevreden ya da hasat, taşıma yahut işleme sırasında gıda tedarik zincirinden olabilir. Gıdalardaki MOAH’lar vücutta birikebilir ve DNA’ya zarar vererek kansere neden olabilir. Bazı MOSH’ların karaciğerde ve lenfoid sistemde biriktiği belirtilmektedir.

Mineral yağlar insan vücudundaki en büyük kirletici ve zarar vericidir. “Aromatik mineral yağlar” Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (European Food Safety Authority, EFSA) tarafından potansiyel kanserojen ve mutajenik olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle bu tür kalıntılar, gıdalarda en küçük miktarlarda bile bulunmamalıdır. Paketleme, genellikle mineral yağ kontaminasyonunun nedenidir. Örneğin, atık kağıttan yapılan ambalajlar, genellikle gıdaya aktarılabilen baskı mürekkeplerinden elde edilen mineral yağlar içerir. 2015 yılı gibi bir zamanda, insanlar için güvenli, sağlıklı ve uygun fiyatlı gıda için mücadele eden bir kampanya kuruluşu Foodwatch, uluslararası bir laboratuvar testinde makarna, pirinç veya mısır gevreği gibi 120 gıda ürünlerinin yüzde 43’ü aromatik mineral yağlar içerdiğini tesbit etmiştir.

En önemli kirlenme kaynakları şunlardır:

Tarımsal kirlenme: Tarım makinelerinden yakıt veya yağlayıcılar sızabilir; pestisitler parafin yağı veya mineral yağlar içerebilir.

Çevresel kirlilik: Santrallerden, motorlardan ve ısıtma ocaklarından çıkan egzoz gazları ham maddelerle doğrudan temas edebilir veya toprakta birikerek bitkiler tarafından emilebilir. 

Lastiklerden yol yüzeylerine döküntüler.

Yem kontaminasyonu (sütte bulunmasının açıklaması)

Deniz/tatlı su ekosistemlerinin (balıkların) kirlenmesi

Ham maddelerin paketlenmesi: Hammaddeler paketlenmesi veya taşınması sırasında mineral yağlarla temas edebilir. Özellikle jüt torbaları, üretiminde mineral yağlar kullanıldığı için potansiyel bir mineral yağ kaynağı olarak bilinmektedir.

Gıda işleme, Yağlayıcılar: Gıda işleme makinelerinde kullanılmak üzere tasarlanmış “gıda sınıfı” yağlayıcılar, işlem sırasında gıdalar ile temas ederek geçer. 

Makine bakımında kullanılan yağlar

Gıdaların ambalajlanması, kaplanması (meyve ve sebzelerin korunması ve görünümünün iyileştirilmesi için kullanılan balmumu)

Kutu üretim sürecinde kullanılan yağlayıcı yağlar

Poşetlerde, kutularda ve etiketlerde kullanılan yapıştırıcılar

Köpük önleyici maddeler (kağıt hamuru üretiminde, patates dilimlerinin yıkanmasında kullanılır)

Gıda katkı maddeleri: Un tozu veya peynir kaplamalarını önlemek için bazı mumlar, emülgatörler ve teknik yardımcılar mineral yağlar içerebilir.

Gıdaların ambalajlanması: Mineral yağlar, gıda paketleme malzemelerinin (yapışkanlar, plastikler, metal kutular, kağıt ve karton gıda temas malzemeleri) üretiminde kullanılan katkı maddelerinde bulunabilir. Mineral yağlar da geri dönüştürülmüş ambalaj malzemelerinde bulunabilir. Bunlar geri dönüşüm sırasında her zaman çıkarılamaz ve ambalajla temas ettiğinde gıdalara girebilir.

Kartonun suya dayanıklılığını artırmak için kullanılan balmumları

Plastiklerden (örneğin poliolefinlerden) geçiş

Jüt çuvallar (iplik eğirme özelliklerini iyileştirmek için yağla kaplanmış lifler)

Baskı mürekkepleri (genellikle %20-30 oranında mineral yağ çözücü içerir)

Geri dönüştürülmüş kağıt ve karton

Taşıma kutuları

Pestisitler: tarımsal ürünlerde zararlıları kontrol etmek amacıyla kullanılan kimyasal maddeler

Veteriner ürünleri : Örneğin aşılarda, merhemlerde ve ilaçlı mamalarda

4.1. Mineral Yağ Hidrokarbonlarının Yasal Sınırı Yoktur

Gıdalardaki mineral yağ oranlarından kaynaklanan sağlık tehlikeleri yıllardır bilinmesine rağmen, hala yasal bir sınır yoktur. Özellikle kritik aromatik mineral yağlar (MOAH) için sıfır tolerans ilkesi uygulanmalıdır.

4.2 Yasal Düzenleme

Tüketiciler için riskleri azaltmak ve sağlığı korumak amacıyla Avrupa Birliği, 2027 yılında gıdalarda MOH varlığını sınırlayacak kurallar getirmeyi planlamaktadır. Bu konuda tartışmaya açılan AB Yönetmeliği, dünya çapında MOH’u ele alan ilk yönetmeliklerden biri olduğundan, gıda zincirindeki tüm ilgililer ve AB üyesi olmayan ülkelerdeki yetkili idareler de bilgilendirilmeli ve takip etmelidir. Yeni kurallar, özellikle belirli sektörlerin dikkatli olmasını ve olası önlemler almasını gerektirecektir: tahıl ürünleri, pirinç, ağaç yemişleri, baklagiller, baharatlar, kurutulmuş otlar, kakao/çikolata, süt ve süt ürünleri, yağlı tohumlar ve yağlı meyveler, hayvansal/bitkisel yağlar. Bu sektörlerdeki tedarikçilerin şu anda ürünlerinde MOH varlığına ilişkin hiçbir veya sınırlı verisi olmayabilir. Gelecekteki ticaret aksamalarını önlemek için, bu ürünlerin üreticilerine, tedarikçilerine ivedilikle aşağıdaki hususları yapmaları önerilmektedir.

• MOH varlığını tespit etmek için tahliller yapmak, 

• Potansiyel kirlenme kaynaklarını tesbit etmek ve korunmak

• Kirlenme tehlikelerini azaltmak için yöntemler geliştirmek. 

Ham maddelerde bir kez bulunan MOH’lar, gıda işleme sırasında giderilemez. Ancak içerisinde MOH bulunup bulunmadığı tesbit edilebilir.

AB yasa koyucularının önceliği, hücrelerdeki DNA’ya zarar verebilen ve kansere neden olabilen genotoksik maddeler için güvenli bir seviye belirlenemediğinden, mineral yağ aromatik hidrokarbonları (MOAH) gıda zincirinden kaldırmaktır.

Bu, AB pazarında tedarik edilen gıdalarda tespit edilemez (ölçüm sınırının altında, limits of quantification LOQ) olmaları gerektiği anlamına gelir. Mineral yağ ile doymuş hidrokarbonlara (MOSH) mevcut maruziyet insan sağlığı için endişe yaratmaz, ancak uzun vadeli birikim konusunda belirsizlik vardır. MOSH seviyelerinin artması potansiyel olarak risk oluşturabileceğinden, gıda seviyelerinde düşük tutulmalıdır.

4.3. Mevcut Kurallar 

Şu anda AB mevzuatında mineral yağ aromatik hidrokarbonları (MOAH) için azami seviyeler bulunmamaktadır. Mineral yağ aromatik hidrokarbonları ile ilgili olarak, AB Üye Ülkeleri Nisan 2022’de, resmi gıda ürünlerini kontrol ederken, harekete geçilmesi gerekip gerekmediğini belirlemek için Tablo 1’de belirtilen nicelleştirme sınırlarını (LOQ) kullanacakları konusunda anlaşmışlar ve Avrupa Komisyonu, 2027 yılı itibarıyla bu limitlerin uygulanmasını öngören bir taslak yayınlamıştır. 

Tablo 1: Gıdanın yağ/yağ içeriğine göre MOAH’ın LOQ’ları

Gıda ürünlerindeki MOAH konsantrasyonu tespit limitlerini aştığında, yetkili idareler, ürünleri piyasadan çekmek veya toplatmak gibi daha ileri önlemler almayı kabul eder. Gıda işletmelerinin aynı LOQ’ları kullanarak, kendi iç kontrollerini yapmaları önerilmektedir.

4.4. AB’nin Gıdadaki Belirli Kirleticiler için Maksimum Seviyelere İlişkin Yönetmeliği

AB, gıdadaki belirli kirleticiler için maksimum seviyelere ilişkin 1881/2006 sayılı (EC) Yönetmeliğini yürürlükten kaldırıp, yerine 25 Nisan 2023 tarihli (AB) 2023/915 sayılı Komisyon Yönetmeliği ile belirli gıdalarda MOAH için yasal maksimum seviyeler belirlemeyi amaçlamaktadır. Maksimum seviyeleri aşan ürünler AB’ye ithal edilemez veya satılamaz. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) Gıda Zincirindeki Kirleticiler Bilimsel Paneli (CONTAM Paneli), 2012 yılında Gıda İçinde Mineral Yağ Hidrokarbonları Üzerine Bilimsel Görüşünde, MOH içindeki madde gruplarının potansiyel insan sağlığı etkisinin oldukça çeşitli olduğunu sonucuna varmıştır. MOAH genotoksik kanserojen olarak görev yaparken, bazı mineral yağ doymuş hidrokarbonlar (MOSH) insan dokusunda birikebilir ve karaciğerde olumsuz etkilere yol açabilir.

Bazı MOAH’lar mutajenik ve kanserojen olarak kabul edildiğinden, MOH ve MOAH’ın diyete maruz kalmaya büyük katkıda bulunan gıda ürünlerindeki göreceli varlığını daha iyi anlamak için MOH’nun izlenmesinin önemli olduğu belirtilmektedir.

Bebeklik ve sonraki mamada mineral yağ aromatik hidrokarbonlar

AB Komisyonu 23 Haziran 2020 tarihinde Bitkiler, Hayvanlar, Gıda ve Yem Daimi Komitesi’nin Yeni Gıda ve Toksikolojik Güvenlik Gıda Zinciri Güvenliği bölümü toplantısında, bebek maması, takip mama, bebek ve küçük çocuklar için özel tıbbi gıdalarda mineral yağ aromatik hidrokarbonlarının (MOAH) varlığı konusunda uyumlu bir risk yönetimi yaklaşımını kabul etmiştir.

1 Ocak 2027’den itibaren LOQ’da belirlenecek azami seviyelere sahip gıdalar 

Aşağıda belirtilen gıdalar için AB, Tablo 1’de belirtildiği gibi yağ/yağ içeriğine göre 1 Ocak 2027’den itibaren LOQ’da azami seviyeler belirlemeyi amaçlamaktadır (Bu seviyeler, 0,5 ila 2 mg/kg arasında değişmektedir):

Yağlı tohumlar ve yağlı meyveler

Hayvansal veya bitkisel yağlar (ancak bazıları için 2030’a kadar geçici azami seviyeler > LOQ – Tablo 2)

Ağaç yemişleri

Baklagiller

Pirinç ve tahıllardan elde edilen ürünler 

Süt ve süt ürünleri

Kakao çekirdekleri, kakao kütlesi, kakao tozu, kakao ve çikolata ürünleri ve diğer şekerlemeler

Bebek maması/bebek gıdaları/bebekler ve küçük çocuklar için tahıl bazlı gıdalar.

Hayvansal veya bitkisel yağlar/sıvı yağlar (belirli ürünler için geçici maksimum seviyeler >LOQ 2030’a kadar)

Belirli hayvansal veya bitkisel yağlar için, Tablo 1’de gösterilen LOQ’ların karşılanamayacağı gösterilmiştir. Bu ürün sektörüne ilişkin şu anda tartışılan maksimum seviyeler Tablo 2’de belirtilmiştir.

Tablo 2: Hayvansal ve bitkisel yağlar için tartışılan maksimum seviyeler

Daha Yüksek LOQ’lara Sahip Gıdalar

Bazı gıdalar için, Tablo 1’deki LOQ’larda doğru tahlil yapmanın günümüzde zorluklar yarattığı belirtilmektedir. Bu nedenle, Tablo 3’te listelenen gıdalar için daha yüksek maksimum seviyeler tartışılmaktadır.

Tablo 3: Daha yüksek LOQ gerektiren ürünler için tartışılan maksimum seviyeler

Maksimum Seviyesi Belirlenmemiş Gıdalar

MOAH’ın önemli kaynakları olarak kabul edilmediğinden, taze veya dondurulmuş meyve, sebze, et, sakatat, balık ve deniz ürünleri, kahve ve çay ile demleme amaçlı bitki çayları için azami seviye önerilmemektedir. İşlenmiş gıdalar (sebzeler, meyveler, yumurtalar, et, sakatat, balık ve deniz ürünleri) ve uçucu yağlar için azami seviyelere ihtiyaç olup olmadığını belirlemek için yeterli verilerin mevcut olmadığı belirtilmektedir. Yukarıdaki ürünlerin bazıları için, MOAH için gösterge seviyeleri (1,0–10,0 mg/kg) tartışılmaktadır.

Gösterge seviyelerinin aşılması durumunda, Üye Ülkelere ve gıda işletmecilerine aşağıdaki hususlar  önerilecektir:

Ürünlerden numune alıp tahlil etmeleri

Kirliliğin kaynağını araştırmaları ve kullanmamaları

İşletmeciler tarafından yapılan araştırmaların sonuçlarını raporlamaları.

Bunların yapılması halinde, sözü edilen gıdalar AB’ye ithal edilmeye devam edilebilecektir.

AB üye ülkeleri, özellikle daha yüksek düzeyde kirlilik içeren işlenmiş gıdalar olmak üzere, azami seviyeleri belirlenmemiş gıdaları daha yakından izleyecektir. Toplanan veriler bir ihtiyaç olduğunu gösterirse, AB gelecekte bu gıdalar için azami seviyeler belirleyebilecektir.

Maksimum Seviyeleri Belirleme

AB yasaları kapsamında tüm kirleticiler için maksimum seviyeler aşağıdaki şekilde belirlenecektir.

“İyi tarım, balıkçılık ve üretim uygulamalarına uyulup, gıdanın tüketimiyle ilgili riskler dikkate alınarak makul ölçüde ulaşılabilir katı bir seviyede belirlenecektir. Olası bir sağlık riski durumunda, kirleticiler için maksimum seviyeler, makul ölçüde ulaşılabilir en düşük seviyede belirlenmelidir. Bu yaklaşım, gıda işletmecilerinin halk sağlığını korumak için kirlenmeyi önlemek, mümkün olduğunca azaltmak ve önlemler almasını sağlayacaktır.” [Yönetmelik (AB) 2023/915, giriş gerekçesi (2)]

MOSH için tartışılan gösterge seviyeleri

Mineral yağ doymuş hidrokarbonlar (MOSH) ile ilgili olarak, AB’nin yasal olarak azami seviyeler belirlemeyi düşünmediği belirtilmektedir. Fakat, MOSH’a artan bir duruma maruz kalmanın sağlık sorunlarına yol açabileceği endişesi nedeniyle, “gösterge seviyeleri” önerilmesi konusunda tartışmalar yapılmaktadır. Bunların, AB üye ülkelerinin ve işletmecilerin kirliliğin kaynağını araştırmasını ve MOSH kirliliğini önlemek için mevcut sistemleri değerlendirmesini gerektirecek seviyeler olduğu belirtilmektedir. Belirtilen seviyeleri aşan ürünler, kontrol yetkilileri tarafından güvensiz olarak değerlendirilmedikçe piyasadan kaldırılmayacaktır.

Tartışılan MOSH için belirtilen seviyeler Tablo 4’te belirtilmiştir.

Tablo 4: MOSH için tartışılan gösterge seviyeleri

Testler

Mineral yağ hidrokarbonlarının tahlili, gıda ve ambalaj sterilliğinde en önemli, hassas konulardan biridir. Bu tahliller genellikle kromatografik tekniklerin kombinasyonu ile yapılmaktadır. Bu nedenle, sıvı ve gaz kromatografisinin ardından alev iyonizasyon dedektörü ile birleştirilmesi olan LC-GC-FID yönteminin kullanıldığı belirtilmektedir.

Buna bağlı olarak, belirli gıdalardan endojen girişimleri ortadan kaldırmak için belirli numune hazırlama adımlarının uygulanması gerekmektedir. Bazı özel hallerde, girişimler numune hazırlama adımlarıyla tamamen ortadan kaldırılamaz. Bu durumlarda, seviye aşılırsa, gerçek MOH’u endojen maddelerden ayırt etmek için iki boyutlu gaz kromatografisi (GCxGC) ile doğrulama tahlilinin yapılması gerekmekte olduğu ifade edilmektedir.

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi, MOAH’ın izlenmesi için örnekleme tahlili ve veri raporlaması konusunda kılavuz geliştirmiştir.

Test maliyetleri

MOH testi rutin olmadığı için, AB’de mineral yağ tahlilinin (MOAH ve MOSH) maliyeti şu anda karşılaştırılabilir çoklu pestisit tahlilinin maliyetinin yaklaşık dört ila beş katı olduğu belirtilmektedir. MOH ile ilgili özel mevzuatın getirilmesiyle, bu maliyetin zaman içinde önemli ölçüde azalması beklenmektedir.

4.5. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi’nin Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Uyumu Hakkındaki (AB) 2019/1020 Yönetmeliği, 

Yönetmelik 16 Temmuz 2021 tarihinde yürürlüğe girmiş ve İç Piyasa’nın işleyişini iyileştirmeyi, sağlık, güvenlik, tüketicilerin, çevrenin korunması, diğer kamu yararları gibi yüksek düzeyde korumaya sahip ürünlerin AB pazarında sunulmasını sağlamayı amaçlamaktadır. 

Gümrük idarelerinin uyumsuz veya tehlikeli ürünlerin AB pazarına girip tüketicilere ulaşmasını önlemek için ürünleri kontrol etmesini zorunlu kılmaktadır.

Cezai Yaptırımlar ve Uygulamalar

Bu değerlerin aşılması durumunda uygulanacak yaptırımlar şunlardır:

Ürün Toplatma : Piyasaya sürülmüş olan ürünlerin geri toplatılması. Bu husus, üretici için en maliyetli, itibar ve güven kaybına yol açan yaptırımdır. Firmalar ne satar? Ürün mü, güven mi?

İmha ve Satış Yasağı: Gümrüklerde veya antrepolarda tespit edilen ürünlerin ithal veya ihracatının engellenmesi ve imha edilmesidir.

RASFF Bildirimi: Ürün RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed), Avrupa Birliği üye ülkeleri için gıda güvenliği ile ilgili bilgileri toplamak amacıyla geliştirilmiş merkezi bir veri tabanı üzerinden tüm AB ülkelerine rapor edilir. Bu da, markanın tüm Avrupa pazarında “riskli” olarak belirlenmesine neden olur ve ürünlerinin satışı engellenir.

Para Cezaları: Üye ülkelerin yerel kanunlarına göre, gıda güvenliğini ihlal eden işletmelere satış tutarıyla orantılı veya maktu ağır para cezaları uygulanır.

5. TÜRKİYE’DE (ÜLKEMİZDE) GIDA ÜRÜNLERİNDEKİ MİNERAL YAĞ HİDROKARBONLARINA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER

Türkiye’de mineral yağ hidrokarbonları (MOH: MOSH+MOAH), mevzuatta, gıdalarda bulunması istenmeyen kirleticiler, gıda güvenliği, bulaşan, gıda ile temas eden maddeler, akıllı madde ve malzeme (gıda ile temas eden akıllı madde ve malzeme), aktif madde ve malzeme (gıda ile temas eden aktif madde ve malzeme) olarak tanımlanmakta ve denetlenmektedir. 

Türkiye’de ilgili temel mevzuat

a) 5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu

Sularla ilgili hükümler

Herhangi bir katkı, aroma veya zenginleştirme amaçlı madde ilave edilen kaynak suları, içme suları, doğal mineralli sular ve yapay sodaların üretimi, ambalajlanması, satışı, ithalat ve ihracatına ilişkin esaslar Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle, ancak; kaynak suları, içme suları, doğal mineralli sular ve tıbbi amaçlı suların üretimi, uygun şekilde ambalajlanması, satışı, ithalat ve ihracatına ilişkin usul ve esaslar ile içme-kullanma sularının teknik ve hijyenik şartlara uygunluğu, kalite standartlarının sağlanması, kalite standartlarının izlenmesi ve denetimi ile ilgili usul ve esaslar Sağlık Bakanlığınca belirlenmektedir. Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığının birliklerince talep edilen içme ve kullanma sularına ilişkin tahliller ilgili mevzuatına göre Sağlık Bakanlığına bağlı laboratuvarlarda ücretsiz olarak yapılmaktadır (mad. 27).

Takviye edici gıdalar ve özel tıbbî amaçlı diyet gıdalar

Takviye edici gıdaların üretim, ithalat, ihracat ve kontrolüne ilişkin usul ve esaslar Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından, özel tıbbî amaçlı diyet gıdaların üretim, ithalat, ihracat ve kontrolüne ilişkin usul ve esaslar Sağlık Bakanlığınca belirlenmektedir (mad. 28). Burada esas amaç, suların ve gıdaların insan sağlığına zararlı madde içermemesidir.

b) Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından 5 Kasım 2023 tarihli 32360 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği

 Yönetmeliğin amacı, gıdalarda bulunabilen belirli bulaşanların maksimum limitlerini ve bulaşanlar açısından risk kaynağının belirlenmesi, önlenmesi, azaltılması veya ortadan kaldırılması için gıda işletmecisinin sorumluluklarını belirlemektir (mad. 1). Gıdalarda bulunabilen mikotoksinleri, bitki toksinlerini, metaller ve diğer elementleri, halojenli kalıcı organik kirleticilerini, işleme bulaşanlarını ve diğer bulaşanları kapsamaktadır (mad. 2).

Bulaşan: Gıdaya kasten ilave edilmeyen ancak, gıdanın birincil üretim aşaması dâhil üretimi, imalatı, işlenmesi, hazırlanması, işleme tâbi tutulması, ambalajlanması, paketlenmesi, nakliyesi veya muhafazası ya da çevresel bulaşma sonucu gıdada bulunan, hayvan tüyü, böcek parçası gibi yabancı maddeler hariç olmak üzere, her tür maddeyi ifade eder (mad 4/1-b).

Gıdalardaki belirli bulaşanlar (mikotoksinler), kurutulmuş, seyreltilmiş, işlenmiş ve birden fazla bileşen içeren gıdalar, detoksifikasyon ile ilgili yasaklar için maksimum limitler yönetmeliğin Ek-1’de yer alan tabloda belirtilmiştir (mad 5, 6, 7).

Sorumluluklar ve izleme: Gıda işletmecileri; Ek-1’de maksimum limit belirlenen gıdaların yanı sıra, ulusal ve uluslararası risk değerlendirme otoriteleri tarafından insan sağlığı açısından risk oluşturabileceği değerlendirilmiş olan ve Ek-1’de maksimum limit belirlenmemiş gıdalar veya Ek-1’de yer almayan bulaşanlar için bu riskin kaynağının belirlenmesi, önlenmesi, azaltılması veya ortadan kaldırılması çalışmalarını yapacak ve gerekli düzeltici tedbirleri alacaktır (mad. 10/1).

MOAH (özellikle aromatik olanlar) potansiyel kanserojen kabul edildiği için bu kapsama girmektedir.

c) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından 5 Nisan 2018 tarihli 30382 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelere Dair Yönetmelik

Yönetmeliğin amacı, “gıda ile doğrudan ya da dolaylı olarak temas eden veya temas etmesi muhtemel madde ve malzemelerin; insan sağlığının yüksek seviyede korunmasının sağlanması ve tüketici yararının korunması da dikkate alınarak, üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarındaki özelliklerini belirlemektir (mad. 1). Yönetmelik, peynirleri, hazırlanmış et ürünlerini veya meyveleri muhafaza eden malzemeler gibi kaplama veya muhafaza olarak kullanılan, gıdanın bir bölümünü oluşturan ve gıda ile birlikte tüketilebilen madde ve malzemeleri, topluma veya bireye su tedarik etmek için projelendirilmiş sabit su sağlama ünitelerini ve antika olarak tedarik edilen madde ve malzemeleri kapsamamaktadır (mad. 2/3).

Avrupa Birliği mevzuatına uyum: Bu Yönetmeliğin, 27/10/2004 tarihli ve (AT) 1935/2004 sayılı Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Hakkında Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Tüzüğü dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlandığı belirtilmektedir (mad. 22).

Türkiye-AB arasında Gümrük Birliğini Düzenleyen 1/95 Sayılı Ortaklık Konseyi Kararının 39’ncu maddesinde yer alan “mevzuatın yakınlaştırılması” hükmü uyarınca, ülkemiz mevzuatını uyumlu yürütmek zorundadır. Bu nedenle AB’de doğrudan, ülkemizde dolaylı olarak MOAH için limitler belirlenmiş, ülkemizde “ kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdaları üreten, ithal eden, kendi adı veya ticari unvanı altında piyasaya arz eden gıda işletmecisinin beş yıldan on yıla kadar gıda sektörü faaliyetinden men edileceği, para cezaları gibi” müeyyideler belirlenmiştir.

İdari yaptırım: Bu mevzuat hükümlerine aykırı davrananlar hakkında, hukuk literatüründe “suçta ve cezada kanunilik ilkesi, yani cezaların kanunla konulacağı” ilkesi uyarınca 5996 sayılı Kanunun ilgili maddelerine göre idari yaptırımların uygulanacağı hükümleri yer almıştır (mad. 23).

5996 sayılı Kanununa göre yaptırımlar 

Gıda ve yem ile ilgili yaptırımlar

Gıda ve yem ile ilgili yaptırımlar aşağıda belirtilmiştir:

Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdalar, masrafları sorumlusuna ait olmak üzere piyasadan toplatılır ve mülkiyeti kamuya geçirilerek imha edilir. Bu gıdaları üreten, ithal eden, kendi adı veya ticari unvanı altında piyasaya arz eden gıda işletmecilerine, bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden beş bin güne kadar adli para cezası verilir. Fiilin üç yıl içinde tekrarlanması durumunda ayrıca, gıdayı üreten, ithal eden, kendi adı veya ticari unvanı altında piyasaya arz eden gıda işletmecisi beş yıldan on yıla kadar gıda sektörü faaliyetinden men edilir (mad. 40/1-a)

 Hayvan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan yemler, masrafları sorumlusuna ait olmak üzere piyasadan toplatılır ve mülkiyetinin kamuya geçirilmesine karar verilir. Bu ürünleri üreten veya piyasaya arz edenlere beşbin Türk Lirası idarî para cezası verilir (mad. 40/1-b).

21 inci maddenin üçüncü fıkrası gereğince Bakanlık tarafından belirlenen esaslara aykırı hareket edenlere, beşbin Türk Lirası idarî para cezası verilir. Ürünlere el konarak mülkiyetinin kamuya geçirilmesine karar verilir (mad. 40/1-c).

Bu düzenlemede MOH açısından önemli olan husus, ambalaj ve malzemelerden sağlığı tehlikeye atacak gıdaya madde geçişinin (migrasyon) yasaklanmasıdır. Ayrıca, gıda ile temas eden plastiklerde kullanılan boyar maddeler gıdaya geçmeyecek ve toksik madde içermeyecek şekilde, genel migrasyon limiti de 10 mg/dm² olacaktır.

 Bunun anlamı, MOH özelinde limit yok ama, ambalajdan gıdaya MOH geçerse, mevzuata aykırı sayılabilir. Bu nedenle gıda üretiminde, Yağlayıcılar, Makine yağları, Ambalaj kaynaklı bulaşma kontrol altında tutulmak zorundadır. 

6. GÜMRÜK LABORATUVARI AVRUPA AĞI (CUSTOMS LABORATORİES EUROPEAN NETWORK CLEN),

Bugün, Avrupa Birliği’nin 27 üye ülkesinde 90 gümrük laboratuvarı ve 27 mobil laboratuvar bulunduğu ve çoğunun Maliye Bakanlıklarına bağlı olduğu, ülkelerin çoğunluğunda genellikle başkentte veya yakınlarda bulunan tek bir merkezi laboratuvar bulunurken, diğerleri de ülke genelinde ve stratejik noktalarda (örneğin deniz limanları, havaalanları, sınırlar vb.) bulunan bir laboratuvar ağına sahip olduğu görülmektedir.

Üye Ülkeler gümrük laboratuvarlarının farklı şekilde teşkilatlandıkları dikkate alındığında, gümrük laboratuvarlarının koordine edilmesi için CLEN (Avrupa Gümrük Laboratuvarları  Ağı) (eski adıyla Avrupa gümrük laboratuvarları grubu GCL), 1999 yılında kurulmuş ve 2020 yılında Dünya Gümrük Örgütü (WCO) tarafından Bölgesel Gümrük Laboratuvarı olarak tanınmıştır.

CLEN’in amacı, Avrupa gümrük birliğinin işleyişini ve modernleşmesini destekleme genel amacı kapsamında, üye ülkeler gümrük laboratuvarları arasında tahlil ve sınıflandırma konularında uyumlu çalışmak, uygulamada birliği, koordinasyonu sağlamak, gümrük mevzuatındaki değişiklikleri takip etmek, gümrük laboratuvarlarının hazır olmasını sağlamak, gümrük laboratuvarları arasında ağ kurma ve yüz yüze temaslar sayesinde, uyuşturucu, kaçakçılık, terörizm ve organize suçlarla mücadelede, tüketici güvenliğini, insan sağlığını ve çevreyi korumada CLEN deneyim, bilgi alışverişini ve uygulamayı kolaylaştırarak değer katmaktır. CLEN yeni çalışma yöntemleri, yeni iş birliği yolları başlatma ve teknolojideki en son gelişmeleri, laboratuvarda, sahada mobil laboratuvarlar ve taşınabilir cihazlarla teşvik etme imkanlarını sağlamaktadır.

CLEN, Laboratuvarların Koordinasyonunu Altı Entegre Eylemle Gerçekleştirmektedir

CLEN yöntemi, başka resmi bir yöntem bulunmadığında veya bilinen performansa sahip bir yöntem gerektiğinde, laboratuvarlar tarafından gümrük vergisinin tesbiti amacıyla oluşturulan, kullanılan analitik bir işlemdir. Yöntemin kapsamı, tanımı ve performans özellikleri ilk olarak CLEN Eylemleri çerçevesiyle tanımlanmaktadır. Bu yöntem daha sonra CLEN tarafından Genel Kurul toplantısında kabul edilmekte ve üye ülkelere bildirilmektedir.

CLEN’in Altı Eylemi birbirine bağlıdır: örneğin, Eylem 2 faaliyetleri (Karşılaştırmalar ve yöntem doğrulama çalışmaları) genellikle ILIADe veri tabanına (Eylem 1) dahil edilecek doğrulanmış yöntemlerle sonuçlanır.

Eylem 1 – Analitik Belirlemenin Laboratuvarlar Arası Envanteri (ILIADe)

Eylem 2 – Karşılaştırmalar ve Yöntem Doğrulamaları

Eylem 3 – Kalite Üzerine Ağ Kurma

Eylem 4 – İletişim ve Strateji

Eylem 5 – Bilimsel Uzmanlık

Eylem 6 – Avrupa Gümrük Kimyasal Maddeler Envanteri

Eylem 1 — Analitik Belirlemelerin Laboratuvarlar Arası Envanteri

ILIADe, başlangıçta İtalyan Gümrük Ajansı tarafından paylaşılan ve şu anda Avrupa Komisyonu tarafından kullanılan analitik yöntemler ortak bir veri tabanıdır. Ana amacı, tüm AB gümrük laboratuvarlarına gümrük işlemleri, kalite kontrolleri, tüketici sağlığı koruma ve çevre kontrolleri için kullanılan analitik yöntemlerin kolayca erişilebilir güncel halini sağlamaktır. 

Veri tabanı 500’den fazla yöntemi, resmi analitik yöntemleri, uluslararası standartları ve kendi içinde geliştirilen yöntemleri içermektedir. ILIADe veri tabanı içeriği, proje grubu tarafından tartışılıp doğrulanır. Yöntemler ve temas listesi AB dışı ülkeler için de mevcuttur.

Eylem 2 — Karşılaştırmalar ve Yöntem Doğrulamaları 

CLEN Eylem 2’nin ana amacı, gümrük laboratuvarları tarafından kullanılan yöntemlerin uyumlaştırılması ve doğrulanması yoluyla Avrupa Birliği gümrük bölgesinde eşyaların tahlilinin, kontrolünün aynı şekilde yapılmasını sağlamaktır. Avrupa gümrük laboratuvarları, kendi performanslarını ve verimliliklerini değerlendirmek, elde ettikleri sonuçların diğer laboratuvarlarınki ile benzer olup olmadığını doğrulamak için Yeterlilik Test Programlarına katılmaktadır. Yeterlilik test programlarına katılım, her laboratuvarın kendi performansını ve çalışma biçimlerini değerlendirmesi, sonuçların diğerleriyle karşılaştırılabilir olduğunu doğrulaması için önemli bir araçtır. Katılım ayrıca, laboratuvarların kalite garantisi olan akreditasyon elde etmek için de gereklidir. Örneğin, laboratuvarlar, laboratuvarların test yetkinliğini garanti eden uluslararası bir standart olan ISO 17025’e göre akredite edilebilir.

Bu çalışmalar özel olarak hazırlanmış, şeker, kuruyemiş ve tohum, ek bir kod belirlemesi gereken ürünler (Meursing tablosu), hayvan yemi ve evcil hayvan maması, tütün, alkol ürünleri, mineral yağlar, tekstil ve seramik gibi tüm ticaret ürünü türlerini kapsar.

Eylem 3 — Kalite Üzerine Ağ Kurma

Eylem 3’ün amacı, tüm gümrük laboratuvarları için ortak bir kalite proğramı geliştirmek, yeni standartların eşit şekilde uygulanmasını sağlamak, test verilerinin uluslararası ticarette karşılıklı kabul edilebilirliğinin temelini oluşturmaktır.

Numunelerin kalitesi laboratuvar uzmanlığı için çok önemli olduğundan, Üçüncü Eylem ayrıca numune metodolojisiyle de ilgilenir. Tüm Üye Ülkelerin gümrük laboratuvarlarının kalite gereksinimleri aynı olsa da, uygulanması belirli kalite sistemlerine bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Bu nedenle, tüm gümrük laboratuvarların analitik sonuçları yorumlamasına yardımcı olmak, hassas verilerin işlemesi, istatistikler ve yeterlilik testlerinde elde edilen diğer performans özellikleri kullanılarak kılavuzların geliştirilmesi için çalışmak amaçlanmaktadır.

Gümrük İdareleri İçin Numune Kılavuzu (Samancta)

Numune kılavuzu, laboratuvar testleri için numunelerin nasıl alınacağı ve işlenileceğine dair bilgi ve talimatlar içeren, gümrük memurlarının numune alırken dikkat etmelerine dair hazırlanmış bir internet uygulaması, numune alma kılavuzudur. 

Uygulama, genel bölüm ve belirli ürünlerin numune kartları olmak üzere iki çapraz bağlantılı bölümden oluşur. Ayrıca, bu uygulama, eşyaların tarife sınıflandırması ve eğitime odaklanan bir bölüm içeren yabancı ülkeler ile ilgili isimler sözlüğü içerir. Belirli eşyaların numunesiyle ilgili ayrıntılı bilgiler, sözde numune işlem kartlarında bulunur. 

Samancta, numune işlemlerini AB genelinde uyumlaştırmayı amaçlamaktadır. Ancak, sağlanan bilgiler yasal olarak bağlayıcı değildir. Bunlar yalnızca yönergelerdir ve ulusal yasalar öncelikli olabilir. 

Eylem 4 — İletişim ve Strateji

CLEN Eylem 4, gümrük laboratuvarları ile CLEN, Avrupa Komisyonu hizmetleri, gümrük idareleri ve AB dışı ülkelerin gümrük laboratuvarları gibi diğer kurumsal idareler arasında bilimsel ve teknik iletişim alışverişlerine ilişkin çoklu bir eylemdir. Gümrük laboratuvarları, “Sinapse” Avrupa bilimsel platformu altında düzenlenen elektronik bir topluluk aracılığıyla belgeleri ve tartışmaları paylaşmaktadır.

Ana etkinlik, her 3 yılda bir düzenlenen Avrupa Gümrük Kimyagerleri Semineri’dir. Bu eylem ayrıca iş birliğini geliştirmek amacıyla stratejik tartışmaları da kapsar. Proje, beklenmedik durumlara hızlı yanıt vermenin, iş yükünü paylaşmanın, Avrupa gümrük laboratuvarlarının bir ağ olarak tüm kapasitesi ve uzmanlığından, özellikle son derece gelişmiş teknikler ile uzmanlık alanlarında tam anlamıyla faydalanmanın sanal ve fiziksel yeni yollarını araştırır.

Eylem 5 — Bilimsel Uzmanlık

Bu CLEN eylemi, gümrük laboratuvarlarının karşılaştığı zorlukları incelemeye ve çözmeye, ayrıca bilimsel destek gerektiren her alanda gümrük memurlarına yardımcı olmayı amaçlar.

Eylem 6 — Avrupa Gümrük Kimyasal Maddeler Envanteri

Avrupa Gümrük Kimyasal Maddeler Envanteri (ECICS), gümrük memurları ve gümrük beyanlarını yapan ekonomik operatörler için özel olarak tasarlanmış kimyasallar hakkında bir bilgi aracıdır. Avrupa Komisyonu ile AB Üyesi Ülkeleri arasında gümrük alanındaki iş birliğinin ilk somut sonuçlarından biridir (ilk yayımı 1974’te yapılmıştır). ECICS, kimyasallar için gümrük tarifelerinde güvenilir sınıflandırmalar sağlayan dünyada tek veri tabanıdır. İnternette mevcuttur ve şu anda 43.000’den fazla onaylanmış sınıflandırma içermektedir. Başlangıçta tarife sınıflandırmasına ayrılmış olsa da, şimdi gümrük memurlarına, kimyasalların hızlı ve verimli kontrolü ile güvenli şekilde ele alınması için gerekli tüm bilgileri sağlamaktadır. Tasarım ilaçları (yasal kontrolün dışında kalarak farmakolojik etkileri koruyan veya artıran, iyi bilinen kötüye kullanım ilaçlarının gizli değişikliklerinden türetilen yeni maddeleri), kimyasal silah öncülleri, sağlık veya çevre için tehlikeli kimyasallar, REACH gibi tüm kimyasal düzenlemelerin gümrük idaresi tarafından uygulanmasının temeli olmuştur.

Gümrük laboratuvarlarının karşılaştığı sorunları çözmek için kullanılan yeni teknolojiler arasında NMR (‘bilinmeyenler’in tanımlanması) ve sıvı sintillasyon sayımı (LSC) (ürünlerdeki biyo-bazlı içeriğin belirlenmesi) yer alır. Ayrıca, AB ülkeleri sınırında gümrük laboratuvarlarında elde taşınan ekipmanların test edilmesi ve uygulanması, Raman, XRF, kızılötesi teknolojisi için uyuşturucu, yeni psikoaktif maddeler, öncüller ile tehlikeli kimyasallar arayışında giderek daha önemli ve başarılı bir performans sergilemektedir.

İlgili laboratuvarların elinde bulundurduğu ekipman listesi geniş kapsamlıdır ve sürekli güncellenmektedir. Sıvı veya gaz kromatografileri, yoğunluk ve polarimetreler, kütle spektrometreleri, kütle seçici dedektörler gibi enstrümantasyonları, FTIR (Fourier dönüşümü kızılötesi spektrometrisi), UV/Vis (ultraviyole görünür spektrotometri), XRF ve LSC gibi birçok kısaltmayı içerir.

7. ULUSLARARASI ISO/IEC 17025 STANDARDI ve AKREDİTASYON

7.1 Uluslararası ISO/IEC 17025 standardı: test ve kalibrasyon laboratuvarları için uluslararası bir standarttır. Laboratuvarların yetkinliği, tarafsızlığı ve tutarlı çalışması için gereklilikleri belirler, test ve kalibrasyon sonuçlarının doğruluğunu, güvenilirliğini sağlar. Bu standart, test ve kalibrasyon çalışmalarının güvenilirliği, ekonomik operatörler ve düzenleyen memurlar arasında güven oluşturur. ISO/IEC 17025’e uyum, bir laboratuvarın kaliteye, teknik yeterliliği ile bilimsel titizliğe olan bağlılığını gösterir.

ISO/IEC 17025’in Faydaları: Laboratuvar kalitesi ve güvenilirliği için küresel bir ölçüt oluşturur. Hem yurt içinde hem de yurt dışında test ve kalibrasyon sonuçlarına olan güveni artırır. Sonuçların daha geniş kabul görmesini sağlayarak laboratuvarlar ve diğer idareler arasındaki işbirliğini kolaylaştırır. Yeniden test etme ihtiyacını azaltarak gümrük işlemlerinin hızlandırılmasını ve giderlerin azalmasını sağlar.

7.2 Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon İşbirliği (ILAC, International Laboratory Accreditation Cooperation) akredite test ve kalibrasyon sonuçlarının kabulünü teşvik ederek uluslararası ticareti kolaylaştırmak, işbirliğini geliştirmek amacıyla 24-28 Ekim 1977 tarihlerinde Danimarka’nın Kopenhag kentinde düzenlenen bir konferans olarak başladı. 1996 yılında, akreditasyon kuruluşları arasında karşılıklı tanıma anlaşmaları ağı kurmak amacıyla bir tüzükle resmi bir işbirliği haline geldi. 2000 yılında, dünya genelinde, laboratuvar akreditasyon kuruluşlarından oluşan 36 ILAC tam üyesi, ihraç edilen mallar için teknik test ve kalibrasyon verilerinin kabulünü teşvik etmek amacıyla Washington DC’de ILAC Karşılıklı Tanıma Anlaşması’nı (ILAC MRA) imzaladı. Kalibrasyon ve test laboratuvarları için ILAC MRA, 31 Ocak 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

7.3 Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK), Türkiye’de akreditasyon çalışmalarını yapan yetkili kurumdur. 4 Kasım 1999’da 4457 sayılı Türk Akreditasyon Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunla Başbakanlığa bağlı olarak kurulmuş, halen Dışişleri Bakanlığı ile ilgili, özel hukuk hükümlerine tabi, tüzel kişiliği olan, idari ve mali özerkliğe sahip, özel bütçeli bir kamu kurumudur. 

TÜRKAK, Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon Birliği (ILAC) ile karşılıklı tanınma anlaşması yapmıştır, bu da Türkiye’de akredite olan bir laboratuvarın verdiği raporların Avrupa ülkelerinde geçerli olmasını sağlar.

7.4 Ülkemizde İstanbul Laboratuvar Müdürlüğü, Ankara, Bursa, İzmir, Mersin Gümrük Laboratuvarı, Gümrükler Muhafaza Kriminal Laboratuvarı; 2022 yılında kokain ve metamfetamin, 2023 yılında ise eroin ve MDMA maddelerinde akredite olmuştur. Tüm laboratuvar müdürlüklerinin akredite metot sayılarının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. ^{, , ,}

7.5 Akreditasyon; Bir ürünün ya da hizmetin, piyasanın talep ettiği şartlara, standartlara, yönetmeliklere uygunluğunu göstermek üzere o ürün veya hizmet için yapılan deney, tahlil, muayene ve belgelendirme işlemlerini yapan kuruluşların (Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları) resmi bir otorite tarafından uluslararası kriterlere göre denetlenerek teknik ve idari yeterliliklerinin onaylanması ve belli aralıklarla denetlenmesi işlemidir.

Bir başka deyişle akreditasyon; yapılan tahlillerin ve kalibrasyonların geçerlilik ve güven kazanması için laboratuvarın teknik yeterliliğinin uluslararası kriterlere göre değerlendirilmesi, onaylanması ve denetlenmesi işlemidir.

8. GÜMRÜK LABORATUVARI RAPORLARINDA TOKENİZASYON ve DİJİTALLEŞME: TÜRKİYE VE AVRUPA BİRLİĞİ UYGULAMALARI

Tokenizasyon (blokzincir), fiziksel veya dijital bir varlığın, varlığa ilişkin hakların, blokzincir üzerinden tokenlerle temsil edilmesini ifade eder. Varlıkları tokenizasyon ile dijital formata dönüştürürken, sahiplik hakları genellikle bir blokzincire kaydedilir. Bu şekilde, veriler daha güvenli bir şekilde korunabilir, muhafaza edilebilir ve yönetilebilir.

8.1. Ülkemizde tokenizasyona ilişkin düzenleme

Gümrük mevzuatında tokenizasyon düzenlenmemiştir. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 3/z-aa maddesinde “Kripto varlık: Dağıtık defter teknolojisi veya benzer bir teknoloji kullanılarak elektronik olarak oluşturulup saklanabilen, dijital ağlar üzerinden dağıtımı yapılan ve değer veya hak ifade edebilen gayri maddi varlıklar” şeklinde tanımlanarak hukuk sistemimize girmiştir. Tokenizasyon için esas yasal dayanak burasıdır. Yine Merkez Bankası tarafından 16 Nisan 2021 tarihli 31456 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmeliğin 3’ncü maddesinde de “kripto varlık, dağıtık defter teknolojisi veya benzer bir teknoloji kullanılarak sanal olarak oluşturulup dijital ağlar üzerinden dağıtımı yapılan, ancak itibari para, kaydi para, elektronik para, ödeme aracı, menkul kıymet veya diğer sermaye piyasası aracı olarak nitelendirilmeyen gayri maddi varlıklar olarak tanımlanmış, Kripto varlıkların, ödemelerde doğrudan veya dolaylı şekilde kullanılamayacağı belirtilmiştir.

Gümrük laboratuvarı raporları, uluslararası ticarette “Dijital Gümrük” ve “Güvenli Tedarik Zinciri” vizyonunun çok önemli bir belgesidir. Gümrük işlemlerinde bir ürünün kimyasal tahlili veya içerik tahliline ilişkin laboratuvar raporu, ürünün/eşyanın GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) ve buna bağlı olarak ödenecek/tahsil edilecek gümrük vergilerinin tesbiti gibi bir çok hususu sağlar.

Tokenizasyon üç şekilde kullanılır

1. Raporun Değiştirilemezliği ve Güvenliği (Veri Tokenizasyonu): Gümrük laboratuvarı tarafından düzenlenen tahlil raporu, dijital bir varlığa (token) dönüştürülerek blokzincir üzerine kaydedilir.

Sahteciliğin Önlenmesi: Rapor tokenize edildiğinde, üzerinde tek bir virgül değiştirilse dahi, tokenin “hash” değeri (Hash fonksiyonu temel olarak verinin bütünlüğünü sağlamak için kullanılan yöntem) bozulur. Gümrük muayene memuru, kendisine gelen dijital raporun laboratuvar tarafından düzenlenen orijinal rapor olup olmadığını bu token sayesinde çok kısa sürede tesbit eder.

Hassas Veri Gizliliği: Raporun tamamını herkesin görebilmesi yerine, örneğin “bu ürün X maddesini içeriyor mu?” sorusuna yanıt veren bir token oluşturulabilir ve sadece ilgili ve yetkilileri görebilir. Böylece ticari sırlar korunurken, gümrük işlemleri uyumluluğu da sağlanır.

2. Akıllı Sözleşmelerle Otomatik Gümrükleme

Tokenizasyon, laboratuvar raporunu “konuşan bir veri” haline getirir.

İşlem: Laboratuvar tahlil sonucunun sisteme token olarak yüklendiği anda, bu veri bir “Akıllı Sözleşme” (Smart Contract) haline getirilir, taraflar sözleşmeden doğan yükümlülükler altına girerler.

Otomatik Onay: Eğer tahlil sonucu beyannamedeki bilgilerle eşleşiyorsa, uyumluysa, sistem, gümrük işlemi onayını memur müdahalesine gerek kalmadan otomatik olarak verebilir. Bu onay işlemi, eşyanın antrepoda, limanlar ve hava limanlarındaki bekleme sürelerini, günlerden saatlere indirir. Aynı zamanda hem gümrük işlemlerinin hızlanması hem de masrafların azalmasını sağlar.

3. Ürün Kimliklendirme (Ürün Tokenizasyonu)

Laboratuvar raporu, ürünün dijital ikiziyle (Digital Twin) eşleştirilir. İkizler, fiziksel ürünün özelliklerini, işlevini test ederek, tahlil, tahmin ve optimizasyon sağlar.

İzlenebilirlik: Özellikle kimyasal maddeler, gıda ürünleri veya tehlikeli maddelerde; laboratuvar raporu o ürün partisinin “dijital pasaportu” gibi işlev görür. Ürün/eşyanın gümrük işlemleri yapılıp, fiilen ithal edildikten sonra, son tüketiciye ulaşıncaya kadar, bu rapor (token) ürüne eşlik eder.

Sonuç olarak Gümrük laboratuvar raporlarında tokenizasyon; evrakta sahteciliği bitiren, onay işlemlerini hızlandıran, kağıtsız gümrük hedefine ulaşmayı sağlayan bir “dijital mühür” görevi görür. Özellikle ihracatçıların yurtdışında ürün/eşyalarına ilişkin akredite laboratuvar raporlarının aynen kabul görmesi, yeniden tahlile tabi tutulmaması, işlemlerin uzamaması, mahrece iadelerinin önlenmesiyle önemli sigorta ve navlun giderlerinin yapılmaması, uluslararası ticarette rekabet gücünün artması gibi faydalar sağlar.

8.2. AB’de tokenizasyona ilişkin düzenleme

AB üyesi ülkeleri için tokenizasyon,  Avrupa Birliği nezdinde kripto varlıklara ilişkin tektip kuralların oluşturulması amacıyla, 2020 dijital finans stratejisine uygun olarak 2023/1114 sayılı Kripto Varlık Piyasaları Yönetmeliği (Markets in Crypto Assets Regulation) (“MiCA”) kabul edilmiş ve düzenlenme yapılmıştır. Yönetmelik, kripto varlıkları ihraç edenler ve ticaretini yapanlar için temel hükümler (varlık referans belirteçleri ve e-para belirteçleri dahil) işlemlerin şeffaflığını, açıklamasını, yetkilendirmesini ve denetimini kapsamaktadır. 

AB gümrük mevzuatında “tokenizasyon”,  doğrudan bir kanun maddesi olarak yer almasa da, 2026 yılı itibarıyla AB Gümrük Reformu ve Dijitalleşme Stratejisi kapsamında bu teknolojinin uygulama alanları yasal zemin kazanmaya başlamıştır.

AB’nin gümrük işlemlerinde tokenizasyon hususu üç şekilde incelenmektedir 

1. Verilerin Tokenizasyonu: EU Customs Data Hub

AB gümrük reformu kapsamında yeni “AB Gümrük Veri Merkezi” (EU Customs Data Hub), tüm gümrük işlemlerinin tek bir dijital platform üzerinden yürütüleceği bu sistemin kullanımı, kademeli olarak başlayacaktır. Ekonomik operatörler gümrük işlemlerini yapmak için her ülkede  gümrük idarelerine ayrı ayrı firma kaydı yaptırmak ve bilgilerini kaydetmek yerine,  tek bir merkezi sisteme girecekler. Kuruluş ülkesine bakılmaksızın AB üyesi ülkede ithalat, ihracat vb. gümrük işlemlerini yapabileceklerdir. Fiziki gümrük beyannamelerini aşamalı olarak kaldırma hedeflenmektedir. Kesintisiz, gerçek zamanlı ve kağıtsız bilgi ve bağlantı akışlarını sağlayacak uluslararası bir “e-Gümrük” ağının oluşturulmasını öngörülmektedir. 

Dijital İkizler: Gümrük mevzuatında “tokenizasyon”, fiziksel eşyaların dijital birer temsilcisinin (token/dijital ikiz) oluşturulması işlemi olarak görülmektedir. Bu bir ürünün menşei, lojistik rotası ve vergi durumu blokzincir veya DLT (Dağıtık Defter Teknolojisi) üzerinde tokenize edilerek gümrük idaresine anlık sunulur.

Trust & Check (Güven ve Kontrol) Tüccarları: 2007 yılında Dünya Gümrük Örgütü tarafından başlatılan ve daha sonra dünya çapında uygulanmaya başlanan (Authorized Economic Operator) Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü, yeni AB gümrük mevzuatıyla biraz daha teşvikler sağlanarak Güven ve Kontrol Tüccarları statüsü haline getirilmektedir. Bu statüdeki ekonomik operatörler, verilerini gümrük sistemine tokenize edilmiş ve doğrulanmış şekilde kayıt ederek “şeffaf tedarik zinciri” sağladıkları için gümrük idaresinin denetimlerinden muaf tutulabilecekler ve yine yerinde gümrükleme gibi bir çok teşviklerden yararlanacaklar.

2. Gümrük Teminatlarının (Guarantees) Tokenizasyonu

Gümrük işlemleri sırasında teminat alınmasına gerek görülen hâllerde kabul edilecek teminat mektupları ve nakit depozitoların yönetimi (GUM – Guarantee Management System) ile dijitalleşmektedir.

Akıllı Kontroller: 2026’daki yeni uygulamalarla, gümrük teminatlarının tokenize edilmesi ve akıllı sözleşmelerle (Smart Contracts) bağlanması tartışılmaktadır. Bu husus, eşyanın serbest dolaşıma girmesi veya ayniyatına uygun olarak yurt dışı edilesi halinde teminatın iade edilmesini veya vergi borcu doğduğunda otomatik tahsilini yasal olarak mümkün kılacaktır.

3. Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) ve Sertifikalar

Tokenizasyonun en somut yasal karşılıklarından biri de CBAM (Sınırda Karbon Vergisi) sertifikalarıdır. 2026 yılında mali yükümlülüklerin tam olarak başlamasıyla beraber, ithalatçıların karbon emisyon haklarını temsil eden “sertifikalar” birer dijital varlık gibi işlem görecektir. Bu sertifikaların takibi ve doğrulanması, tokenizasyon uygulamasıyla (benzersiz ve devredilebilir dijital kayıtlar) yürütülmektedir.

AB gümrük mevzuatı, tokenizasyonu bir “finansal spekülasyon aracı” olarak değil, “eşyanın dijital pasaportu” ve “tedarik zinciri şeffaflığı” için bir teknolojik altyapı olarak kabul etmektedir. 2026 itibarıyla yürürlüğe giren DAC8 Yönergesi (DAC8 Directive on Administrative Cooperation; İdari İşbirliği Yönergesi) de bu tokenize varlıkların vergi şeffaflığını gümrük ve maliye idareleri arasında zorunlu kılmaktadır.

6. SONUÇ

Bu çalışmada, Avrupa Birliği gümrük reformu kapsamında faaliyet gösteren Avrupa Gümrük Laboratuvarları Ağı (CLEN) çerçevesinde gümrük laboratuvarlarının görevi, önemi, AB ve ülkemizde gıda ürünlerinde mineral yağ hidrokarbonlarının (MOH: MOSH ve MOAH) tespiti ve kontrolüne ilişkin teknik ve hukuki düzenlemeler, gümrük laboratuvarı raporlarının dijitalleşmesi ve tokenizasyonu incelenmiştir.

Uluslararası ticarette ürünlerin kimyasal bileşimlerinin karmaşıklaşması, gümrük denetimlerinde laboratuvar tahlillerini vazgeçilmez hâle getirmiştir. Bu nedenle CLEN; ortak analitik yöntemler, laboratuvarlar arası karşılaştırmalar ve kalite ağları aracılığıyla, üye ülkeler arasında yöntemsel uyumun sağlanmasında ve tahlil sonuçlarının karşılıklı tanınmasında kilit bir rol üstlenmektedir. ISO/IEC 17025 standardına göre akredite gümrük laboratuvarları tarafından düzenlenen raporlar, hem hukuki geçerlilik hem de uluslararası ticarette bağlayıcılık açısından temel bir güven unsuru oluşturmaktadır.

Gıda ürünlerinde mineral yağ hidrokarbonları, özellikle genotoksik ve potansiyel kanserojen etkileri nedeniyle MOAH fonksiyonu bakımından ciddi bir insan sağlığı riski teşkil etmektedir. Avrupa Birliği’nin 2027 yılı itibarıyla MOAH için fiilen sıfır tolerans yaklaşımını benimsemesi, gümrük laboratuvarlarının yüksek hassasiyetli analitik yöntemler kullanmasını ve ölçüm belirsizliği, LOQ değerleri ile yöntem doğrulaması konularında ileri düzey teknik yeterlilik sergilemesini zorunlu kılmıştır. Türkiye’de MOH için açıkça ve bağlayıcı sınır değerlerin henüz tanımlanmamış olması, AB mevzuatıyla uyumda, gümrük ve gıda denetimlerinde laboratuvar tahlillerinin fiilî önemini artırmaktadır.

Ayrıca Aflatoksinler konusu nasıl tarımsal ürün ihracatımızı uzun yıllar boyunca meşgul etmekteyse, benzer bir durumun da tarım ürünlerinde hidrokarbonlar için de geçerli olması beklenmelidir. Zira aromatik mineral yağ hidrokarbonlarının (MOAH) genotoksik ve potansiyel kanserojen özellikleri nedeniyle Avrupa Birliği, 2027 yılı itibarıyla gıdalarda MOAH varlığına ilişkin fiilen sıfır tolerans yaklaşımını benimsemesi halinde, bu ürünlerin nasıl ve hangi yöntemlerle analiz edileceği konusu da önümüzdeki yıllarca sıcak bir konu başlığı olarak ortaya çıkacaktır. Bu nedenle, CLEN kapsamında geliştirilen ortak analitik yöntemler, laboratuvarlar arası karşılaştırmalar ve kalite ağları, üye ülkeler arasında yöntemsel uyum ve sonuçların karşılıklı kabulünü sağlayacak olup, CLEN kapsamında olmayan önemli ihracatçılar açısından bazı olumsuz sonuçların ortaya çıkması beklenebilir.

Laboratuvarlar ve dijitalleşme bilinen konularsa da, gıdalarda hidrokarbonlar ile ilgili AB tarafından uygulamaya konulması planlanan düzenlemelerin, tarımsal ürün ihracatımız üzerinde orta ve uzun vadede bazı zorlayıcı etkilerinin olması beklenmesi ve bu konudaki çalışmaların devam ettirilmesi önem arz etmektedir. 

Çalışmada ele alınan tokenizasyon yaklaşımı, gümrük işlemlerinde dijital dönüşümün bir sonraki aşamasını anlatmaktadır. Gümrük laboratuvarı raporlarının blokzincir tabanlı olarak tokenize edilmesi; sahteciliğin önlenmesi, gümrük ve diğer idari işlemlerin hızlandırılması, güvenli tedarik zincirinin oluşturulması bakımından düzenleme yapan idarelere güçlü bir araç sunmaktadır. Özellikle akıllı sözleşmeler aracılığıyla laboratuvar sonuçlarının otomatik olarak gümrük işlemlerinde kullanılması, işlemlerde gecikmeleri azaltarak öngörülebilir ve şeffaf bir yapı oluşturacaktır. Bu alanın henüz mevzuatla açıkça düzenlenmemiş olması, yasa düzenleyiciler için bir eksiklikten daha çok, yön verilebilir bir fırsat alanı olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, Gümrük laboratuvarları yalnızca teknik tahlil yapan idareler olmaktan çıkmış; gıda güvenliği, tüketici sağlığı, çevrenin korunması ve ticaretin kolaylaştırılması hedefleri doğrultusunda stratejik karar üretim merkezlerine dönüşmüştür. CLEN’in koordinasyon rolü, MOH kontrollerinin bilimsel temele dayandırılması ve laboratuvar raporlarının dijitalleşmesi, tokenizasyonu birlikte değerlendirildiğinde, hem Avrupa Birliği hem de Türkiye açısından modern, şeffaf ve güvenilir bir gümrük denetim sisteminin uygulanması için gümrük laboratuvarlarının merkezi önemi daha da ortaya çıkmaktadır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Dünya için iklim değişikliği ve çevresel kirlilik, varoluşsal bir tehdit olarak algılanmaktadır. Bu konuda Avrupa Birliği (AB), bu sorunların üstesinden gelebilmek ve sürdürülebilir bir kalkınma için 11 Aralık 2019 tarihinde, Avrupa Yeşil Mutabakatını açıklamıştır.

Açıklanan Mutabakat sonrası AB, Türkiye’nin de içlerinde olduğu, ithalat yaptığı ülkelerden Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (SKDM) kapsamında, demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler için bir geçiş süreci öngörmüş ve bu geçiş sürecinin tamamlanmasının ardından mali yükümlülüklerin devreye gireceği 1 Ocak 2026 itibariyle asıl uygulama başlayacaktır. 

Bu tarihten itibaren, SKDM Tüzüğü ekinde yer alan ithal ürünlerle ilişkili karbon emisyonları için oluşan mali yükümlülük, SKDM sertifikalarının AB’ye verilmesiyle karşılanacaktır. Bu kapsamda, ürüne gömülü her 1 ton CO2 eşdeğeri sera gazı emisyonu için 1 SKDM sertifikasının AB’ye teslim edilmesi gerekmektedir, uluslararası ticareti etkileyecek en önemli hususlardan birisi olarak İhracatının yaklaşık yarısını AB’ye gerçekleştiren Türkiye’nin ihracatta rekabetçi olabilmesi için bu mutabakata uyumu büyük önem arz etmektedir. 

Türkiye, SKDM ve benzeri uygulamalar ışığında kendi sınırda karbon düzenlenmesi mekanizmasını oluşturmak için önemli adımlar atmış ve İklim Kanunu hazırlıklarına başlamıştır. 

Türkiye’nin SKDM ile uyumlu bir emisyon ticareti sistemi kurması yurt içinde uygulanan karbon fiyatlandırma tedbirlerinin ekonomik etkilerden korumaya yardımcı olabileceğini yansıtırken düşük karbonlu bir ekonomik modeli hayata geçirilmesinin ticari rekabet gücünü̈ artırabilir ve dönüşümü bir fırsata çevirebileceğini de ortaya koymaktadır.

Çalışmamız genel hatları ile Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizmasını tanımlamaya çalışırken, Sınırda Karbon Düzenlemesi Tüzüğüne değinilmeye ve Türkiye ekonomisi üzerinde SKDM’nin etkileri değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler: Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması, SKDM, Avrupa Yeşil Mutabakatı (AYM)

ABSTRACT:

Climate change and environmental pollution are perceived as existential threats to the world. To address these challenges and promote sustainable development, the European Union (EU) announced the European Green Deal on 11 December 2019.

Following the announcement of the Green Deal, the EU established a transitional period under the Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) for companies operating in the iron and steel, aluminium, cement, fertiliser, electricity and hydrogen sectors in countries from which it imports, including Türkiye. Following the completion of this transitional period, the definitive phase, in which financial obligations will take effect, will begin on 1 January 2026.

From that date onward, financial obligations arising from the carbon emissions associated with imported products listed in the annexes to the CBAM Regulation will be fulfilled by surrendering CBAM certificates to the EU. In this context, one CBAM certificate must be surrendered for each tonne of carbon dioxide equivalent (CO₂e) emissions embedded in a product. As one of the most significant developments affecting international trade, compliance with the European Green Deal is critically important for Türkiye to maintain its export competitiveness, given that approximately half of its exports are destined for the EU.

In light of CBAM and similar initiatives, Türkiye has taken significant steps towards establishing its own carbon border adjustment mechanism and has begun preparations for a Climate Law.

The establishment of an emissions trading system compatible with CBAM could help protect Türkiye from the economic effects of carbon-pricing measures implemented domestically. At the same time, adopting a low-carbon economic model could strengthen the country’s trade competitiveness and turn the transition into an opportunity.

This study provides a general overview of the Carbon Border Adjustment Mechanism, examines the CBAM Regulation and evaluates the potential effects of CBAM on the Turkish economy.

Keywords: Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM, European Green Deal (EGD)

1. GİRİŞ:

Avrupa Birliği (AB) Aralık 2019’da Avrupa Yeşil Düzeni (European Green Deal, AYD) isimli programını duyurdu. AB AYD ile birlikte, 2050’de iklim açısından nötr olmayı, başka bir açıdan net sera gazı salımlarını sıfırlamayı ve küresel sera gazlarının azaltılmasında etkili bir oyuncu haline gelmeyi hedeflerken doğal yaşamda iklimle uyumlu teknolojilerin geliştirilmesi için inovasyona ve rekabetçik açısından “tarladan çatala” stratejisiyle sağlıklı bir gıda sistemine ulaşmayı hedeflemektedir.

11 Aralık 2019’da yayımlanan bildirimin içeriği analiz edildiğinde AYD’nin sadece AB’yi ilgilendiren bir konu olmadığı, AB ile ticari, finansal ve siyasi ilişki içinde olan tüm ülkelerin ekonomik-siyasi ilişkilerin derinliği ile orantılı olarak bağlantılı olduğunu söylemek yerinde olacaktır.

Avrupa Yeşil Düzeni programında kullanılacak iki araç bulunmaktadır. Bunlar, Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (SKDM) ve Döngüsel Ekonomi Düzenlemeleridir.

SKDM, AB sınırından içeri giren ithal ürünlerin içerdiği karbon yoğunluğuna bağlı olarak vergilendirilmesini tanımlarken, Döngüsel Ekonomi düzenlemeleri de yine ithal edilen ürünlerin dayanıklılık, satış-sonrası yükümlükler gibi kıstaslar üzerinden yeniden tasarlanmasını ifade etmektedir.

Bu çalışmada sadece SKDM’nin işleyişi ve Türkiye ekonomisi üzerine olası etkileri konu edilip değerlendirilmeye çalışılacaktır.

2. SINIRDA KARBON DÜZENLEMESİ MEKANIZMASI 

Yakın tarihte sınırda karbon düzenlemesi ilk defa, 2003 yılında Londra’da faaliyet gösteren bir düşünce kuruluşu olan Yeni Ekonomi Vakfı (New Economics Foundation, NEF) tarafından dile getirildi. Rapor, Dünya Ticaret Örgütü̈ (DTÖ) kuralları çerçevesinde Kyoto Protokolü’ne taraf olmayan ülkelerin kaçındığı üretim maliyetlerini, ticareti baltalamaya teşvik eden uygulamalarla eşdeğer görürken, ülkelerin Kyoto Protokolü’nü̈ onaylamasını sağlamak üzere çoğunlukla ‘bir tehdit unsuru’ olarak değerlendiriliyordu.

Avrupa Birliği (AB), 11 Aralık 2019 tarihinde Paris Anlaşması’nın bir uzantısı olarak iklim değişikliği ve çevre konularının tüm politika alanlarında merkezileştirildiği Avrupa Yeşil Mutabakatı (AYM) çerçevesinde dönüşüm hedeflerini belirlemiştir. AYM, AB’yi 2050 yılına kadar verimli, rekabetçi bir ekonomi ve net sıfır sera gazı emisyonu ile adil bir refah toplumuna dönüştürmeyi amaçlayan yeni bir büyüme stratejisi ile birlikte bir iklim politikasından daha fazlası olan aynı zamanda, yeni bir uluslararası ticaret sistemi ve iş bölümü inşa eden ekonomik dönüşüm programını ortaya koymuştur.

AYM’nin 2050 yılına kadar AB’nin ilk iklim nötr kıta olma hedefi, 29 Temmuz 2021’de yürürlüğe giren Avrupa İklim Yasası ile yasal olarak bağlayıcı bir yükümlülük haline gelmesi ile birlikte, 2050 yılına kadar iklim nötr olma hedefine uyumu sağlamak için AB Komisyonu, sera gazı emisyonlarını 2030 yılına kadar 1990 yılına kıyasla en az %55 azaltmayı hedeflemesi ile birlikte İklim değişikliğine neden olan sera gazı emisyonlarını azaltmak için piyasaya dayalı yaklaşımların araçlarından en etkili olan karbon fiyatlandırma mekanizmalarının uygulanmasıyla birlikte Küresel iklim değişikliği hedefleri doğrultusunda, giderek daha fazla sayıda ülke, ulusal karbon fiyatlandırma mekanizmalarının bir parçası olarak karbon vergileri ve emisyon ticareti uygulanırken ortaya çıkan tanımlama Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kavramını ortaya çıkarmıştır.

SKDM, en basit tanımlamayla, AB içi bir sistem olan Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)’in AB dışına genişletilmesi olarak anlaşılabilir.  

SKDM karbon fiyatlama sistemini ticaret ortaklarına yaygınlaştırırken böylelikle karbon düzenlemesi kaynaklı maliyet dezavantajını AB-içi üreticiler lehine dengelemeyi ve küresel sera gazı emisyonlarında gereken azaltımı sağlamayı hedeflemektedir.

Belirli sektörlerden karbon kaçağını önlemeye yönelik mevcut tedbirlerin yerini alması ana amaçları arasında yer alırken Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM)’inın “Karbon kaçağı riski olan” ürünlerin AB’ye ihraç edilmesi sırasında sahip olduğu karbon yoğunluğuna göre vergilendirilmesini sayesinde Avrupa Birliği’nde mevcut durumda Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ile karbon fiyatlandırması uygulaması ile birlikte Avrupa Birliği iklim değişikliği ile mücadele kapsamında ETS kapsamında sağlanan ücretsiz tahsisatları azaltarak sıfırlaması ön görülmektedir.

Bu haliyle mekanizma, AB’de yetkilendirilmiş ithalatçıların AB’ye ithal edilen çeşitli karbon yoğun ürünlerdeki (çimento, demir ve çelik, alüminyum, gübre ve elektrik) gömülü emisyonların karbon fiyatını yansıtan “SKDM sertifikalarını” ile birlikte 2026’dan itibaren, AB Emisyon Ticaret Sistemindeki ücretsiz tahsisatların sonlandırılması takvimi ile uyumlu şekilde, aşamalı olarak uygulanacaktır.

3. SINIRDA KARBON DÜZENLEME MEKANİZMASI’NA (SKDM) İLİŞKİN TÜZÜK İNCELEMESİ

SKDM Tüzük Metni, Avrupa Parlamentosu (AP) ve Konsey tarafından 10 Mayıs 2023 tarihinde imzalanmış ve 16 Mayıs 2023 tarihli ve L 130/52 AB Resmi Gazetesi’nde yayımlanmış olup 17 Mayıs 2023 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir.

SKDM Tüzüğü, AB’nin emisyon azaltma politikalarını olumsuz etkileyecek şekilde AB üretiminin iklim değişikliği politikaları daha az sıkı olan ülkelere kayması sonucunda oluşabilecek karbon kaçağı riskini önlemeyi amaçlamaktadır.

AB, SKDM ile üretim esnasında salınan karbon emisyonları için AB Emisyon Ticareti Sistemi’ni (ETS) yansıtacak şekilde ithal ürünler için ilave ücret getirmekte, böylelikle diğer ülkelerde daha temiz üretim yapılmasını sağlamayı ve AB üreticilerinin rekabetçiliğini korumayı hedeflemektedir. 

SKDM’nin kapsamında ilk aşamada, yüksek karbon kaçağı riski taşıyan 6 sektör bulunmaktadır: çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik.

SKDM Tüzüğünün geçiş dönemi 1 Ekim 2023 tarihi itibariyle başlayacaktır. 2025 yılının sonuna kadar sürecek olan geçiş döneminde AB ithalatçıları herhangi bir mali yükümlülük altına girmeyecek, SKDM mekanizmasına tabi ithal ürünlerde gömülü emisyonları raporlayacaktır. Emisyonların raporlanmasına ilişkin kurallar ve gereklilikler uygulama tasarrufları aracılığıyla AB Komisyonu tarafından detaylandırılacaktır.

SKDM, 2026 yılında tam olarak uygulamaya geçtiğinde, AB ithalatçıları, SKDM dâhilindeki ithal malları için SKDM sertifikası satın alacaktır. Sertifika fiyatları AB ETS sistemindeki fiyatları yansıtacak şekilde hesaplanacaktır. AB ithalatçıları bir yıl önce ithal ettikleri mal miktarını ve toplam gömülü emisyon miktarlarını her yıl 31 Mayıs tarihinde beyan edecek ve bu miktarlara tekabül eden SKDM sertifikalarını teslim edeceklerdir.

İthalatçılar, üçüncü ülke üreticilerinden alınan doğrulanmış bilgilere dayanarak, ithal edilen ürünlerin üretimi esnasında hâlihazırda bir karbon fiyatı ödendiğini ispat etmeleri durumunda bu bedeli nihai ödemelerinden düşürebileceklerdir.

Ticaret Bakanlığımızca yapılan çalışmalar ve bilgi paylaşımlarında SKDM Tüzüğü 1 Ekim 2023 tarihinde raporlama yükümlülüğü ile sınırlı olarak uygulamaya girmiş olduğu kapsamda, 1 Ekim 2023-31 Aralık 2025 tarihleri arasında, mali yükümlülük doğmayacak bir geçiş dönemi söz konusu olduğu ve geçiş dönemi, uygulama esaslarının oturtulması, veri toplanması ve uygulamanın iyileştirilmesine yönelik aksayan noktaların tespit edilmesi gibi amaçlara hizmet edecek, bu dönemdeki deneyim çerçevesinde gerekli iyileştirmeler ve ikincil mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirileceği belirtilmiştir.

2025 sonuna kadar olan geçiş döneminde, ithal edilen ürünlere gömülü emisyonlar (embedded emissions) için herhangi bir ücretlendirme yapılmayacak olup mali yükümlülüklerin devreye girdiği asıl uygulama dönemi 1 Ocak 2026 itibariyle başlayacak olduğu belirtilmiştir.

SKDM, demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerini kapsamaktadır. SKDM’ye tabi ürünler ve ilgili ürünlerle ilişkili sera gazları mevzuat metninin “Ek I (Annex I)” başlıklı ekinde listelenmektedir. Ürünlerin tanımlanmasında gümrük tarife istatistik pozisyonu (GTİP/CN) kodları esas alınmıştır.

  Öte yandan ilgili tüzükte Sınırda karbon düzenleme mekanizması girişimi artan iklim hedefinden kaynaklanan karbon kaçağı riskini ele alarak, Paris Anlaşması doğrultusunda en geç 2050’ye kadar iklim nötr bir Birlik hedefine ulaşmak için Birlik ’in araç setinin temel bir unsuru olarak işlev görecektir. SKDM’nin üçüncü ülkelerde karbonsuzlaştırmanın teşvik edilmesine de katkıda bulunması beklenmekte olduğu ve SKDM tüzüğünün amacının karbon kaçağı riskini önlemek olmasına rağmen, bu Tüzük aynı zamanda üçüncü ülkelerdeki üreticileri daha az emisyon oluşması için sera gazlarını azaltmada daha verimli teknolojileri kullanmaya teşvik edecektir. Bu nedenle SKDM’nin, üçüncü ülkelerde sera gazı emisyonlarının azaltımını etkin bir şekilde desteklemesi beklenmekte olduğu belirtilmektedir.

Tüzüğün üçüncü ülkelerden Birlik’in gümrük bölgesine ithal edilen mallara, üretimlerinin, AB ETS’nin üçüncü ülkelere veya bölgelere uygulanması yoluyla zaten AB ETS’ye veya AB ETS ile tamamen bağlantılı bir karbon fiyatlandırma sistemine tabi olduğu durumlar haricinde ilk kriterin kullanılması, kümülatif emisyonlar açısından aşağıdaki endüstriyel sektörlerin listelenmesini mümkün kılacaktır: demir ve çelik, rafineriler, çimento, alüminyum, organik temel kimyasallar, hidrojen ve gübre olmasının yanında özellikle organik kimyasallar, bu Tüzük’ün kabul edildiği tarihte bu tür ithal malların gömülü emisyonlarının net bir şekilde tanımlanmasına izin vermeyen teknik sınırlamalar nedeniyle, bu Tüzük kapsamına alınmaması yanında söz konusu mallar için, AB ETS kapsamındaki uygulanabilir ölçüt değer, münferit ithal mallara gömülü emisyonların net bir şekilde tahsis edilmesine izin vermeyen temel bir parametre olduğu organik kimyasallara yönelik tahsisatın hedefe daha fazla yönelik olması için daha fazla veri ve analiz gerekmekte olduğu belirtilmiştir.

SKDM, daha temiz üretimi teşvik etmeyi amaçladığından, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın dış boyutunun bir parçası olarak ve Paris Anlaşması doğrultusunda, üretim endüstrilerinin karbonsuzlaştırılması için düşük ve orta gelirli üçüncü ülkelerle birlikte çalışmaya ve onları desteklemeye kararlı ve karbon kaçağı riskinin önlenmesi ve böylece küresel karbon emisyonlarının azaltılarak Paris Anlaşması’nın hedeflerinin desteklenmesi amacıyla üçüncü ülkelerdeki operatörler tarafından emisyonların azaltılması için teşvikler de oluşturulması suretiyle, Birlik gümrük bölgesine ithalatlarında Tüzük kapsamında listelenen mallardaki gömülü sera gazı emisyonlarını ele almak üzere bir sınırda karbon düzenleme mekanizması tesis etmektedir.

Tüzük kapsamında üçüncü ülke menşeli mallara, söz konusu mallar veya (AB) 952/2013 sayılı Tüzük’ün 256. maddesinde atıfta bulunulan dâhilde işleme usulü ile söz konusu mallardan elde edilen işlenmiş ürünler Birlik’in gümrük bölgesine ithal edildiğinde uygulanacağı da ayrıca belirtilmiştir.

4. SINIRDA KARBON DÜZENLEMESİ MEKANİZMASININ TÜRKİYE’YE OLASI ETKİLERİ

Türkiye, 2013-2020 yılları arasında Dünya Bankası’nın Piyasaya Hazırlık Ortaklığı kapsamındaki programı çerçevesinde karbon fiyatlandırmasını uygulamak için bir dizi güçlü temel inşa etmiştir. Bunlar arasında kilit sanayi sektörlerinde operasyonel hale getirilmiş İzleme, Raporlama ve Doğrulama sistemleri ve taslak bir AB Emisyon Ticareti Sistemi’ni (ETS) Yönetmeliği yer almaktadır.

İklim değişikliği ile ilgili son dönemde hızlanan gelişmelerin ülkemizin AB ile ticari ilişkilerinim etkilemesi beklentisi ile, Ticaret Bakanlığı önderliğinde, çeşitli bakanlıklar ve kamu kuruluşları toplanarak, bir çalışma grubu oluşturmuştur. Bu çalışma grubu “Yeşil Mutabakat Eylem Planı”nı 15 Temmuz 2021’de kamuoyuna duyurmuştur.

Bu eylem planı, iklim değişikliği ve küresel ısınmayla ilgili farkındalık yaratma, Avrupa Yeşil Mutabakatı ve SKDM’nin genel hatlarıyla ne olduğunun anlaşılması ve konu ile ilgili Türkiye’nin yol haritası oluşturulması açısından önemli bir başlangıç adımıdır.

Türkiye’nin Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2021) Türkiye’nin sürdürülebilir ve kaynak etkin bir ekonomiye geçişine katkı sağlanmasını ve Türkiye’nin başta Avrupa Yeşil Mutabakatı ile öngörülen kapsamlı değişikliklere, Türkiye-AB Gümrük Birliği kapsamında sağlanan bütünleşmeyi koruyacak ve daha da ileriye taşıyacak şekilde uyum sağlamasını teminen, Eylem Planında, (1) sınırda karbon düzenlemeleri, (2) yeşil ve döngüsel bir ekonomi, (3) yeşil finansman, (4) temiz, ekonomik ve güvenli enerji arzı, (5) sürdürülebilir tarım, (6) sürdürülebilir akıllı ulaşım, (7) iklim değişikliği ile mücadele, (8) diplomasi ve (9) Avrupa Yeşil Mutabakatı bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri başlıkları altında belirlenen hedeflere ulaşılması amacıyla hayata geçirilecek eylemlere yer verilmiştir. Bu çerçevede, Eylem Planı 9 ana başlık altında toplam 32 hedef ve 81 eylemi içermektedir.

AB’nin sınırda karbon düzenlemesine ilişkin gelişmelerin yakından takip edilmesi; SKDM’nin ihracatımıza olası olumsuz etkilerinin azaltılmasını sağlayacak tedbirlerin tespiti ve düzenlemenin Gümrük Birliği ile AB’ye sağlanan bütünleşmeye halel getirmemesini teminen AB politikalarıyla uyumlu bir şekilde atılabilecek ilave adımların değerlendirilmesi amacıyla kurulmuş olan AB SKDM İhtisas Çalışma Grubu, 16 Ocak ve 21 Haziran 2023 tarihlerinde toplanmıştır. Buna ilaveten, AB SKDM İhtisas Çalışma Grubu faaliyetleri kapsamında, geçiş dönemi raporlama yükümlülüklerine yönelik olarak 31 Temmuz 2023 tarihinde demir-çelik, 2 Ağustos 2023 tarihinde alüminyum ve 3 Ağustos 2023 tarihinde çimento sektörlerine yönelik toplantılar gerçekleştirilmiştir.

Mekanizmanın uygulanmasının AB’nin altıncı büyük ticaret ortağı olan Türkiye’yi yükselen maliyetlerle karşı karşıya bırakması ve potansiyel olarak Türkiye’nin rekabet gücünü etkilemesi ve GSYH’nin büyümesi ve istihdam üzerinde kısa vadeli etkilere yol açması beklenmektedir. Bu nedenle, SKDM Türkiye ekonomisine önemli riskler getirmektedir ve hem hükûmetin hem de sektörün bu riski uygun şekilde yönetmek için yeterli önlemleri alması gerekmektedir. 

SKDM’nin genel olarak Türkiye ekonomisi ve belirli sektörler üzerindeki etkilerini öngören üç tamamlayıcı modelleme stratejisinin kullanılması ve mekanizmanın getirdiği maliyetleri yönetmek için Türkiye’nin kullanabileceği potansiyel politika tepkilerinin belirlenmesi yoluyla gerçekleştirilmektedir.

SKDM kapsamına giren ürünlerde AB ülkelerine 2023 yılı ihracatımız yaklaşık 9,7 milyar ABD Doları olurken, söz konusu ürünlerde Dünya’ya ihracatımız 23,3 milyar ABD Doları tutarında gerçekleşmiştir. Bu kapsamda, 2023 yılında anılan ürünlerde AB’ye ihracatımız Dünya’ya ihracatımız içerisinde %42 paya sahip olmasının AB’nin ihracatımızdaki payının yüksekliği ve özellikle demir-çelik, çimento ve alüminyum için AB’nin önemli tedarikçileri arasında yer almamız nedeniyle düzenlemeden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer almamız öngörülmektedir.

Sera gazlarında ağırlık karbondioksittedir. Sera gazlarında Türkiye’de karbondioksitin payı 2020 yılında yüzde 79 olmuş, bunu yüzde 12 ile metan, yüzde 8 ile nitroz oksit ve yüzde 1 ile F-gazları izlemiştir. 2020 yılında Türkiye’nin karbondioksit eşdeğeri olarak toplam sera gazı salınımı 524 milyon tondur. 2020 yılında toplam sera gazı salınımında yüzde 70’in üzerindeki katkısıyla enerji sektörü öne çıkmakta; ikinci sırada yüzde 12 civarında katkı ile gelen tarımın gelmektedir. 1990 yılından 2020 yılına gelindiğinde ise toplam sera gazı salınımda yüzde 138 oranında artış olduğu görülmektedir.

Türkiye çimento sektöründe güçlü, demir-çelik sektöründe orta, alüminyum sektöründe zayıf rekabet gücüne sahip görünmekte olup elektrik ve gübre sektörlerinde ise rekabette dezavantajlı olduğu ortaya konmaktadır. Trade Map 2022 yılı verilerine göre ihracatının %41’40’nı AB-27’ye yapan Türkiye’nin, seçili sektörlerde dünyaya yaptığı ihracatta AB-27’in payı elektrik sektöründe %76,94, gübre sektöründe %48,76, demir-çelik sektöründe %38.26, çimento sektöründe %17,50 ve alüminyum sektöründe %9,23’tür. Türkiye’nin söz konusu sektörlerde SKDM’na hızlı uyumu, AB-27 pazarında rekabet gücü kaybını önleyici olacaktır. Ayrıca 2021 yılı itibariyle 191 üyesinin Paris anlaşmasına taraf olması Türkiye’nin SKDM’na uyumu, küresel ticarete entegrasyonu ve uluslararası yatırımların yönelmesi açısından kritik önem taşımaktadır. Bu nedenle Türkiye, ETS kurulmasına yönelik devam etmekte olan hazırlık sürecini hızlandırmalı ve ekonomik dönüşümü başlatmalıdır.

SONUÇ

Avrupa ve Dünya için iklim değişikliği ve çevresel kirlilik, varoluşsal bir tehdit olarak algılanmaktadır. Avrupa Birliği (AB), bu sorunların üstesinden gelebilmek ve sürdürülebilir bir kalkınma için 11 Aralık 2019 tarihinde, Avrupa Yeşil Mutabakatını açıklamıştır. Bu düzenlemeler ile AB, Türkiye’nin de içlerinde olduğu, ithalat yaptığı ülkelerden sürdürülebilirlik koşullarına uyumu aramaktadır. Mutabakat kapsamında sınırda karbon düzenlemesi, uluslararası ticareti etkileyecek en önemli hususlardan birisidir. İhracatının yaklaşık yarısını AB’ye gerçekleştiren Türkiye’nin ihracatta rekabetçi olabilmesi için bu mutabakata uyumu büyük önem arz etmektedir

Yeşil teknolojilere yatırım yapan ve sürdürülebilirliğe önem veren firmalar, tüketici tercihlerini karşılayarak ve yüksek kaliteli ürünler sunarak bir avantaj elde edebilirler ve daha yüksek fiyat dışı rekabet gücüne sahip olabilirler. 

Dolayısıyla, iklim değişikliği politikaları bir ülkenin fiyat rekabetçiliğine zarar verebilirken, firmaları gelecekteki piyasalarda talep edilecek değerlere uyum sağlamaya teşvik ederek ekonominin ekolojik dönüşümüne katkı sağlayabileceği gibi ekonomiyi uzun vadede daha rekabetçi hale getirebilir.

Türkiye’nin aktif bir iklim politikasına geçişi, AB-27’ın iklim finansmanı fırsatlarına erişmesine yardımcı olacak ve seçilmiş sektörlerde Türkiye’nin iklim dostu dönüşümünü kolaylaştıracaktır

Firmaların seçilmiş sektörlerde inovasyon ve teknolojiye yatırımlarının desteklenmesi önemlidir. Bu gelişmelerde başarılı olunursa ekonomik kayıplar azalacaktır.

SKDM’nin tümüyle uygulanmaya başlaması üretim, üretimde yenilikler ve çalışma koşullarında belirgin biçimde değişiklik olacağını işaret etmektedir.

SKDM uygulamasına geçilmeden, öncelikli ürün gruplarının belirlenmesi ve bunların izlenmesi, bu ürün gruplarının mevcut dönüşüm ile uyumlu bir şekilde sürdürülebilir ve kaynak etkin geçişinin desteklenmesi, politika yapıcıların gündeminde üst sıralarda yer almalıdır.

Bu bağlamda, kısa ve orta vadede dış ticarette ek idari yükler gibi ulusal düzenlemelerin gündeme geleceğini söylemek mümkündür. Bu süreçte, hedeflenen üretim ve ticaret süreçlerinin ve değişimin yakından takip edilmesi, üretici ve ihracatçı firmaların bu konuda bilgi sahibi olması büyük önem taşımaktadır. 

Türkiye, AB ile olan ticaret ilişkilerini sürdürürken aynı zamanda çevresel sürdürülebilirliğe katkı sağlayabilecek ve uluslararası pazarlarda rekabet gücünü artırabilecektir.

Ticaret Bakanlığımızca SKDM’ye yönelik çalışmaların devamlılığının Türkiye’nin yeşil dönüşüm ve sürdürülebilirlik politikasına ivme kazandıracağı açıktır. Bu nedenle şirketlerin bu kavramları benimsemesi ve entegre raporlama olarak bilinen daha bütünsel bir raporlama sistemine doğru ilerlemesi gerekmektedir.

KAYNAKÇA

Aktaş Çimen, Z. (2024). Sınırda Karbon Düzenlemesi ve Seçilmiş Sektörlerde Türkiye’nin Küresel Rekabet Gücü. Politik Ekonomik Kuram, 8(1), 1-17. https://doi.org/10.30586/pek.1378742

İmer-ertunga, E., & Seyhun, Ö. K. (2022). Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Ve Türkıye’nin İhracatına Olası Etkileri. Ege Stratejik AraştırmalarDergisi,13(1), 1-13. https://doi.org/10.18354/esam.1119230

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Uyarlaması Mekanizması ve Türkiye Ekonomisi 16 s.; 3 (İstanbul Politikalar Merkezi–Sabancı Üniversitesi–Stiftung Mercator Girişimi)

T.C. Ticaret Bakanlığı (2021), Yeşil Mutabakat Eylem Planı, https://ticaret.gov.tr/data/60f1200013b876eb28421b23/MUTABAKAT%20YE%C5%9E%C4%B0L., Erişim Tarihi: 05.01.2026.

Özet

Yapay zekânın (YZ) gümrük alanında kullanımı önemli fırsatlar sunmakla birlikte, çeşitli yönetimsel sorunları da gündeme getirmektedir. Gümrük kontrol süreçlerine YZ entegrasyonundan azami faydanın sağlanabilmesi için, gümrük idarelerinin YZ hazırlık düzeylerini değerlendirmeleri ve tespit edilen YZ yetkinlik boşluklarına yönelik uygun çözümler geliştirmeleri gerekmektedir. Bu bağlamda, YZ başta olmak üzere yeni teknolojilerin klasik proje yönetimi anlayışlarını köklü biçimde dönüştürdüğünün kabul edilmesi ve yeni dinamiklere uyum sağlanması kritik önem taşımaktadır. Bu çalışma, gümrük muhafaza alanında YZ’nin entegrasyon potansiyelinin yüksek olduğu üç temel alan olan kaçakçılık risk analizi, fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri ve fiziki kontrol süreçlerinde ortaya çıkabilecek YZ kapasite sorunlarını incelemekte, bu sorunların aşılabilmesi için proje yönetiminin insan kaynakları yönetimi, paydaş yönetimi ve mali yönetim boyutlarında yapılması gereken dönüşümleri ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Yapay Zekâ, Gümrük Muhafaza, Yapay Zekâ Hazırlığı, Proje Yönetimi, Risk Analizi, Fiziki Müdahalesiz Kontrol, Kurumsal Kapasite

Abstract

The use of artificial intelligence (AI) in the customs domain offers significant opportunities while also introducing a range of institutional and administrative challenges. To fully benefit from the integration of AI into customs control processes, customs administrations are required to assess their level of AI readiness and develop appropriate responses to identified AI capability gaps. In this context, it is critical to acknowledge that AI and other disruptive technologies fundamentally transform traditional project management practices, necessitating adaptation to new operational dynamics. This study examines AI capacity challenges observed in customs enforcement functions where AI integration potential is particularly high, including smuggling risk analysis, non-intrusive inspection technologies, and physical inspection processes. It further explores how project management approaches must evolve across human resource management, stakeholder management, and financial management dimensions to effectively address these challenges.

Keywords: Artificial Intelligence, Customs Enforcement, AI Readiness, Project Management, Risk Analysis, Non-Intrusive Inspection, Institutional Capacity

1. Giriş

Gümrük ve sınır kontrollerinde YZ’nin kullanımı; veri analizi, örüntü tanıma ve risk tahmini gibi alanlarda hızlı ve yüksek doğrulukta sonuçlar üretebilmektedir. Bu kapsamda son yıllarda YZ, gümrüklerde risk yönetiminin iyileştirilmesi, profil oluşturma, denetim süreçlerinin desteklenmesi, anomali tespiti, geleceğe yönelik eğilimlerin öngörülmesi ve X-Ray görüntülerinde kaçak eşya tespiti gibi alanlarda etkin biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Gümrük idareleri, YZ’nin, gümrük kontrollerinde verimliliği artırma, denetimleri güçlendirme ve daha isabetli karar almaya yardımcı olarak ticaretin kolaylaştırılmasında dönüştürücü bir potansiyel sunduğunu yaygın biçimde kabul etmektedir (WCO ve WTO, 2022).

Öte yandan, YZ’nin görece yeni bir alan olması ve etkilerinin kısa sürede net biçimde görülememesi, kamu kurumlarının YZ’ye yaklaşımı ve bu teknolojiyi uygulama istekliliğinde farklılıklara yol açmaktadır. Yıkıcı Teknolojiler Raporu’na göre (WCO ve WTO, 2022), YZ projelerinin hayata geçirilmesinde; uzmanlık yetersizliği, iyi uygulama örneklerinin sınırlı olması, mevcut sistemlerle entegrasyon güçlükleri, diğer kurumlarca kullanılan çözümlerin yeterince izlenmemesi, YZ’yi destekleyen kamu stratejileri ve hukuki çerçevenin eksikliği ile yüksek maliyetler temel zorluklar olarak öne çıkmaktadır. YZ’den etkin biçimde yararlanabilmek, yalnızca sunduğu fırsatların değil, beraberinde getirdiği risk ve belirsizliklerin de bütüncül şekilde analiz edilmesini ve YZ’nin zorunlu kıldığı kurumsal dönüşümün ve geleneksel proje yönetimi yaklaşımlarındaki değişimin hayata geçirilmesini gerektirmektedir.

2. Yapay Zekâ Hazırlık Çerçevesi (AI Readiness Framework) Kavramı

Kamu kurumlarınca YZ’nin adapte edilmeye başlaması, proje uygulama süreçlerinde birçok değişikliği beraberinde getirmektedir. Her ne kadar YZ’nin günün sonunda; insan hatasının minimize edilmesi, iş süreçlerinin kısaltılması, daha kapsamlı ve doğru analizlerin yapılması gibi birçok fayda sağlaması beklense de, kurumun söz konusu teknolojiyi çok boyutlu ele alarak adaptasyon kapasitesini yüksek tutması, YZ tabanlı projelerin uzun soluklu başarısı bakımından önem taşımaktadır. 

Son yıllarda kurumların YZ’ye uyum ve YZ uygulama kapasitesini ölçmeye yönelik çeşitli çerçeveler geliştirilmiştir. Ulusal ve BM ile AB başta olmak üzere uluslararası düzeyde farklı kuruluşlar tarafından oluşturulan çok sayıda YZ Hazırlık Çerçevesi/Değerlendirme Aracı bulunmakla birlikte, bu yaklaşımların ortak amacı, kurumların dijital dönüşümü destekleyecek YZ teknolojilerini hayata geçirme yetkinliğinin, yani kurumsal YZ hazırlık düzeyinin, değerlendirilmesidir. Söz konusu çerçeveler, bir kurumun mevcut sosyo-teknik YZ durumunun analiz edilmesine ve YZ’nin daha yüksek katma değer üretecek şekilde bütüncül ve sürdürülebilir biçimde uygulanabilme potansiyelinin ortaya konulmasına imkân sağlamaktadır (Holmström, 2022). Bu kavram, kurumların teknolojinin kendisinin ötesinde, onu destekleyen ve tamamlayan kurumsal, beşerî ve örgütsel kaynakları da geliştirmesi gerektiğini vurgulamaktadır (Mikalef & Gupta, 2021). DGÖ de, Smart Customs Projesi kapsamında, YZ ve ML Hazırlık Değerlendirme Aracı’nı geçtiğimiz yıl yayınlamıştır.

3. Gümrük Muhafaza için Yapay Zekâ Hazırlık Çerçevesi

1. Fırsatlar ve Zorluklar

Gümrük muhafaza alanında YZ temelde; (i) risk analizi, (ii) fiziki müdahalesiz (non-intrusive) kontrol ile (iii) fiziki muayene süreçlerinde kullanılmaktadır. Pan-Avrupa Gümrük Uygulayıcıları Ağı’nın (Pan European Network of Customs Practitioners-PEN-CP) yıllık çalışmalarından biri olan, “AI-Ready Customs Enforcement-Building Capabilities for the Future” makalesinde Männistö (2025), gümrük muhafaza özelinde YZ’nin daha etkin bir gümrük kontrolü için oluşturduğu fırsatları ve zorlukları şöyle özetlemiştir: 

1. Risk analizi: YZ; makine öğrenmesi, akıllı otomasyon ve doğal dil işleme yoluyla veri erişimi ve veri analizi kapasitesini artırarak, sınır ötesi hareketlere ilişkin daha isabetli risk profillerinin oluşturulmasına katkı sağlayabilmektedir. Öte yandan, YZ tabanlı analizlerin benimsenmesi; algoritmaların açıklanabilirliğinin (explainable AI) sınırlı olması, algoritmik önyargılar, istenmeyen veya ters etki yaratabilecek sonuçlar ile birbiriyle bağlantılı olmayan veri setlerinin ilişkilendirilmesindeki güçlükler gibi çeşitli engellerle karşı karşıyadır. 
2. Fiziki müdahalesiz kontrol: Makine öğrenmesindeki gelişmeler, X-ray ve benzeri tarama teknolojilerinde YZ destekli otomatik tehdit ve anomali tespitini mümkün kılmaktadır. Bununla birlikte, güvenilir tespit modellerinin geliştirilebilmesi için gerekli olan nitelikli, etiketlenmiş ve yüksek kaliteli veri setlerinin eksikliği (referans veri açığı), bu alandaki ilerlemeyi sınırlandırmaktadır.
3. Fiziki muayene: Sahada görev yapan gümrük personelinin yürüttüğü manuel kontrol faaliyetleri, YZ’nin entegrasyonu açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Fiziki muayene sırasında elde edilen kontrol sonuçları, denetimli makine öğrenmesi için değerli eğitim setleri oluşturarak, risk analizine yönelik daha doğru risk profillerinin geliştirilmesine ve müdahalesiz kontrolde kullanılacak otomatik tehdit ve anomali tespit modellerinin iyileştirilmesine katkı sağlayabilmektedir. Öte yandan, bu potansiyelin tam anlamıyla kullanılabilmesi için; fiziki muayene sonuç belgelerinin ayrıntılı düzenlenmesi, veri setlerindeki anomali içeren ve temiz kontrol sonuçlarının dengeli olması (veri temsiliyet sorununun minimum olması) ile verilerin toplanması ve makine öğrenmesi modellerine entegrasyonundaki gecikmelerin tolere edilebilir seviyede olması gerekmektedir.

2. Proje Yönetiminde Yeni Yaklaşımlar

Yıkıcı teknolojiler (disruptive technologies), gümrük idarelerinde proje uygulama yaklaşımlarını köklü biçimde yeniden şekillendirmektedir. Rafta hazır çözümlerin temin edilmesine dayalı anlayıştan ürün geliştirme odaklı modellere geçiş; yalnızca teknolojik bir değişimi değil, aynı zamanda projenin teknik olmayan zorluklarına (non-technical challenges) yoğunlaşan kurumsal bir dönüşümü de gerekli kılmaktadır. Bu dönüşüm; 

• İnsan kaynakları yönetiminin yeniden tanımlanmasını, 
• Paydaş ilişkilerinin yönetilmesinde yeni yaklaşımların benimsenmesini, 
• Kamu alımları ve ihale mevzuatının uyarlanmasını,
• Veri yönetişimi ile siber güvenlik çerçevelerinin güçlendirilmesini gerekli kılmaktadır. 

Söz konusu dönüşüm; operasyonel verimlilik, esneklik ve yenilikçilik açısından önemli fırsatlar sunmakla birlikte, gümrük idarelerinin dikkatle yönetmesi gereken kayda değer bir karmaşıklık ve belirsizlik ortamını da beraberinde getirmektedir.

Bu kapsamda; gümrük muhafaza alanında risk analizi, fiziki müdahalesiz kontrol (X-ray tarama teknolojileri özelinde) ve fiziki kontrol süreçlerine etki edebilecek YZ projeleri hayata geçirilirken; YZ projelerinin insan kaynakları yönetimi, paydaş yönetimi ve mali yönetim boyutlarında değişime uğraması beklenen hususlar aşağıda üç başlık altında ele alınmış ve öneriler sunulmuştur. Öte yandan, bu başlıklar altında ele alınan pek çok konu birbiriyle yakından ilişkili olup aralarında kesin sınırlar çizmek mümkün değildir; ancak proje yönetiminin bu yönler itibarıyla sınıflandırılmasının, karşılaşılan sorunların ve geliştirilebilecek çözüm önerilerinin daha sistematik ve görünür biçimde ortaya konmasına katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.

1. İnsan Kaynağının Hazırlanması Boyutu

YZ ve büyük veri analitiği gibi yıkıcı teknolojilere uyum zorluklarının aşılmasında mevcut insan kaynağının dijital dönüşüme hazırlanması kritik bir öneme sahiptir. Teknik çözümlerin artık rafta hazır ürünler olarak sunulmasından ziyade, ürün geliştirme metodolojileri çerçevesinde tasarlanıp hayata geçirilmesi nedeniyle; tasarım, geri bildirim ve operasyonel aşamalarda insan-döngüde (human-in-the-loop) yaklaşımının benimsenmesi, hem ürünün başarısı hem de kullanan personel tarafından sahiplenilmesi açısından mühimdir. YZ bağlamında insan-döngüde yaklaşım; doğruluk, güvenlik, hesap verebilirlik veya etik karar alma süreçlerini güvence altına almak amacıyla, YZ iş akışının belirli aşamalarında insanların sürece dâhil edilmesini ifade etmektedir (Stryker, b.t.). Bu kapsamda, insan kaynağının YZ teknolojisi eğitimi ve yetkinliklerinin geliştirilmesine önem verilmesi gerekmektedir.

1. Yeni Dijital Yönetişim Dönemi

Büyük veri ve YZ’nin yaygınlaşmasıyla birlikte kamu yönetiminde “yeni dijital yönetişim dönemi”ne girilmiştir ve bu dönem, önceki dijital yönetişim anlayışından birçok açıdan farklılık göstermektedir. Önceki dönem ağırlıklı olarak iletişim ve bilgi paylaşımı işlevlerine odaklanırken, yeni dönemin merkezinde veri yer almaktadır. Bu dönüşüm, kamu kurumlarında yönetici ve insan kaynağı profillerinin de değişmesini gerekli kılmıştır. İlk dijital dönemde bilgi işlem personelinin rolü daha çok teknik destek ve sistem bakım hizmetleriyle sınırlı, karar alma süreçlerinden büyük ölçüde uzak ve merkezi yapılarda konumlanmıştı. Buna karşılık, yeni dijital yönetişim döneminde veri tüm örgüte yayılmış, teknik personelin rolü karar alma ve yönetsel süreçlere katkı sunacak şekilde genişlemiştir. Veri bilimcileri, veri analistleri, veri mimarları, veri kalite uzmanları ve veri koruma görevlileri gibi yeni uzmanlık alanları bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Bu süreç, yalnızca teknik becerilerin değil; veri okuryazarlığı, dijital araçları etkin kullanma, veriye dayalı eleştirel düşünme, dijital platformlar üzerinden iş birliği ve problem çözme gibi yeni yetkinliklerin edinilmesini de zorunlu kılmaktadır. Yönetim düzeyinde ise Baş Veri Sorumlusu (Chief Data Officer) gibi yeni pozisyonlar oluşmuş; yöneticiler veri stratejileri, veri yönetişimi ve YZ’nin kurumsal entegrasyonundan sorumlu hâle gelmiştir (Tan ve Crompvoets, 2022).

2. Yeni İnsan Kaynakları Yönetimi Stratejileri

Bu değişimle birlikte; gümrük muhafaza alanında saha personeli, uzmanlar ve yöneticilerin YZ projelerinin başarıyla uygulanmasındaki rolü kritik hale gelmiştir. Söz konusu grupların YZ adaptasyonundaki temel görevlerine aşağıdaki tabloda yer verilmektedir:

Tablo 1: YZ Yetkinlik Problemlerinin Aşılmasına Yönelik Personel Stratejileri

Kaynak: Männistö, 2025, s.31.

1. Saha Personeli

Saha personeli, YZ projelerine üç temel alanda önemli katkı sunmaktadır. İlk olarak, YZ risk analizi ve veri analitiği araçlarının sahada benimsenmesi ve kullanılması kritik bir önceliktir. Saha personelinin YZ’nin yüksek riskli gönderileri belirlemede nasıl destek sağladığını anlaması, YZ’nin kullanan personele açıklanabilir olması (explainable AI) ve personelin bu sistemlerin çıktıları hakkında eleştirel bir değerlendirme yapabilmesi gerekmektedir. Olası önyargılar veya hatalı kararlar konusunda geri bildirim verilmesi, sistemlerin iyileştirilmesine doğrudan katkı sağlayacaktır. Bu sürecin başarısı, farkındalık artırıcı faaliyetler ve hedefe yönelik eğitimlerle mümkündür.

İkinci olarak, X-ray görüntülerini yorumlama konusunda uzman saha personeli, YZ modellerinin geliştirilmesi için gerekli olan referans veri açığının kapatılmasında kilit rol oynamaktadır. Makine öğrenmesi uygulamaları için yüksek kaliteli ve doğru şekilde etiketlenmiş görüntü veri setlerinin oluşturulması, büyük ölçüde bu uzmanlığa dayanmaktadır.

Son olarak, kontrol sonuç formlarının doğru ve tutarlı biçimde doldurulması, YZ tabanlı risk değerlendirme modellerinin etkinliğini artırmaktadır. Saha personelinin kontrol sonuç verisi girişine gereken önemi göstermesi YZ sistemlerinin güvenilirliğini doğrudan etkilemektedir.

2. Uzmanlar

Gümrük idarelerinde YZ temelli dönüşümün itici gücünü, veri analizi, süreç tasarımı ve teknoloji entegrasyonu gibi alanlarda çalışan uzmanlar, veri bilimciler ve mühendisler oluşturmaktadır. Bu uzman kadro, hem yeni yeteneklerin istihdam edilmesi hem de mevcut personelin YZ odaklı teknik becerilerle güçlendirilmesi yoluyla YZ dönüşümüne hazırlanmalı ve YZ yetkinliğine sahip gümrük iş gücünün çekirdeğini meydana getirmelidirler.

YZ destekli veri analitiği önündeki engellerin aşılabilmesi için veri bilimciler, veri analistleri ve ilgili mühendislik ve uzmanlık disiplinlerinin kurum içinde güçlü bir teknik kapasite geliştirmesi gerekmektedir. Bu kapsamda, kurumun ihtiyacına uygun YZ yöntemlerinin seçilmesi, olası önyargı ve verimsizliklerin tespit edilip giderilmesi, verinin YZ uygulamalarına uygun şekilde hazırlanması ve etkin biçimde toplanmasını sağlayan süreçlerin tasarlanması büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda, değişen risk profillerine ve ticaret dinamiklerine hızlı uyum sağlama avantajı yakalanırken, hassas verilerin üçüncü taraflarla paylaşımı da sınırlandırılarak veri güvenliği güçlendirilmelidir. İkinci olarak, uzman personel, tarama teknolojileri için referans veri setinin genişletilmesine ve en iyi sonuçları verecek tespit modellerinin geliştirilmesine sektör paydaşlarıyla stratejik iş birlikleri geliştirerek katkı sunmaktadır. Son olarak bu gruplar, YZ’nin ihtiyaçlarına uygun, kullanıcı dostu ve standartlaştırılmış kontrol sonuç formlarının tasarlanmasında da kilit bir rol üstlenmektedir.

3. Yöneticiler

Gümrük idareleri, YZ inovasyonuna stratejik bir yaklaşımla yönelmeli; yöneticiler ise bu dönüşümün başarılı biçimde hayata geçirilmesinde kilit kolaylaştırıcılar olarak rol almalıdır. Bu yaklaşım, kritik yetkinlik boşluklarının giderilmesini ve YZ’nin benimsenmesini destekleyen elverişli bir kurumsal ortamın oluşturulmasını gerektirmektedir. Gümrük yöneticileri ayrıca, YZ çözümlerine ilişkin gerçekçi beklentiler geliştirmeli; başlangıç aşamasındaki aksaklıkların ve sınırlı erken çıktılarının, öğrenme sürecinin ve geleneksel gümrük iş akışlarında yaşanan dönüşümün doğal bir parçası olduğunu kabul etmelidir. Bu noktada, yeni teknolojilere yönelik beklentilerin yönetilmesi aşamasına rehberlik edebilecek Gartner Hype Döngüsü’ne değinmekte fayda görülmüştür.

Gelişen Teknolojilere Yönelik Gartner Hype Döngüsü

YZ gibi yeni teknolojilerin zaman içinde nasıl olgunlaştığını anlamak için yararlı modellerden biri Gartner Hype Döngüsü’dür. Bu model, yeni bir teknolojinin oluşturduğu yüksek beklentilerden istikrarlı ve üretken kullanıma kadar izlediği tipik süreci ortaya koymaktadır (Gartner, 2016). Model beş aşamadan oluşmaktadır.

Şekil 1: Gartner Hype Döngüsü

Kaynak: https://www.gartner.com/en/research/methodologies/gartner-hype-cycle

Yenilik Tetikleyicisi (Innovation Trigger): Yeni bir teknoloji genellikle araştırma laboratuvarlarında veya girişimlerde ortaya çıkar. Potansiyel yararlanıcılar konuyla ilgilenmeye başlar ve teknolojinin potansiyeline dair beklentiler yükselir; ancak bu aşamada gerçek hayattaki uygulamalar genellikle sınırlıdır.

Örnek: Bir araştırma laboratuvarının politika brifingi taslakları yazabilen yeni bir üretken yapay zekâ geliştirmesi.

Abartılmış Beklentilerin Zirvesi (Peak of Inflated Expectations): Teknoloji yoğun ilgi görür ve iddialı vaatler dile getirilir. Erken dönem başarılar büyük atılımlar olarak sunulur ve birçok kurum hızla bu teknolojiyi benimsemeye çalışır; ancak beklentiler çoğu zaman gerçekçi değildir ve teknoloji geniş çaplı kullanım için henüz hazır olmayabilir.

Örnek: Kamu kurumlarına bu YZ çözümünün tüm idari yükleri ortadan kaldıracağı ve politika yapımını kısa sürede kökten dönüştüreceği söylenir.

Hayal Kırıklığı Çukuru (Trough of Disillusionment): Zorluklar ve sınırlılıklar görünür hâle geldikçe ilgi azalır. Bazı projeler başarısız olur ya da teknoloji beklenen sonuçları vermez. Şüphecilik artar ve birçok kurum yatırımlarını azaltır. Bu aşama, abartı ile gerçek potansiyelin ayrışmasını sağlar.

Örnek: YZ tarafından üretilen taslakların genel geçer olduğu, hatalar (“halüsinasyonlar”) içerdiği ve halen yoğun insan uzmanlığı gerektirdiğinin fark edilmesi.

Aydınlanma Eğimi (Slope of Enlightenment): Zamanla daha gerçekçi ve uygulanabilir kullanım alanları ortaya çıkmaya başlar. Politika yapıcılar ve uygulayıcılar neyin işe yarayıp yaramadığını öğrenir. Teknolojinin faydaları daha iyi anlaşıldıkça iyi uygulamalar ve standartlar gelişir.

Örnek: Ekiplerin YZ’yi bağımsız bir yazar yerine, uzman yönlendirmeleriyle, ilk taslaklar için bir “düşünce ortağı” olarak kullanmayı öğrenmesi.

Verimlilik Platosu (Plateau of Productivity): Teknoloji artık olgunlaşmış ve belirli, iyi tanımlanmış görevler için yaygın biçimde kullanılmaktadır. Günlük operasyonların doğal bir parçası hâline gelir ve sürdürülebilir, ölçülebilir faydalar üretir.

Örnek: YZ’nin, politika ekipleri tarafından araştırma ve taslak hazırlama sürecinin ilk aşamalarını hızlandırmak için standart ve entegre bir araç olarak kullanılması (UNESCO ve Oxford Üniversitesi, 2025).

Teknolojiden beklentilerin yöneticiler tarafından iyi anlaşılması ve yönetilmesini takiben, yöneticilerin YZ proje hazırlık ve uygulama süreçlerinde bir kolaylaştırıcı rolü üstlenmesi elzemdir. İlk olarak, YZ tabanlı veri analitiği çalışmalarını güçlendirmek amacıyla, gümrük yöneticilerinin kaynakları stratejik biçimde tahsis etmeleri ve donanım ile yazılım alanındaki temel yatırımları önceliklendirmeleri gerekmektedir. YZ uygulamaları için özel yazılım araçları geliştirme ve yüksek kaynak gerektiren sunucuları işletmenin zorlukları göz önünde bulundurulduğunda, yönetimin bu kritik kaynaklara güvenilir dış sağlayıcılarla kurulan iş birlikleri aracılığıyla erişim sağlaması önemlidir. Yöneticiler aynı zamanda YZ’nin geliştirilmesi ve devreye alınması süreçlerinin gözetiminde merkezi bir rol üstlenmektedirler. Bu kapsamda, hukuki ve etik standartlara uyumun sağlanması, öngörülmeyen sonuçlardan kaynaklanan risklerin azaltılması ve YZ girişimlerinin verimli çıktılara yönlendirilmesi yöneticilerin sorumluluğundadır (Männistö, 2025).

YZ yeteneklerinin kuruma kazandırılması, geliştirilmesi ve elde tutulması da yöneticilerin bir diğer kritik sorumluluk alanıdır. WCO ve WTO (2022) tarafından vurgulandığı üzere, gümrük süreçlerine hâkim veri bilimcilerinin yetersizliği, gümrük denetimi alanında YZ’nin benimsenmesinin önündeki önemli engellerden biridir. Bu kapsamda, mevcut iş gücünün hizmet içi eğitimler yoluyla kapasitesinin geliştirilmesi de kritik önem taşımaktadır. Örneğin, Güney Kore Gümrük İdaresi, kurum içi veri analitiği kapasitesini geliştirmek amacıyla önemli yatırımlar yapmış ve 2023 yılında 300 personelini Büyük Veri Uzmanı olarak eğitmiştir. Mevcut personelin yetkinliklerinin artırılmasına öncelik verilmesinin yanı sıra, Güney Kore Gümrük İdaresi özel sektör ve akademiden uzmanlık transferi sağlayarak kurum dışından veri analitiği uzmanlarını da istihdam etmektedir (Kang, 2018; aktaran Männistö, 2025). 

Hollanda Gümrük İdaresi de İnovasyon Üçgeni Yaklaşımı’nı benimsemiş, “strateji” ve “teknik inovasyon”u “sosyal inovasyon”la birleştirerek, kurumun nitelikli personeliyle birlikte yeni teknolojilere yanıt verme konusunda kapasitesini geliştirmeyi ve esnekliğini artırmayı hedeflemiştir (PEN-CP, 2021).

Tespit teknolojilerinde referans veri açığının kapatılması da gümrük yöneticileri için öncelikli bir konu olmalıdır. Yöneticilerin, diğer gümrük idareleriyle referans verilerin bir araya getirilmesini sağlayacak iş birliklerini aktif biçimde teşvik etmeleri ve güvenilir sektör paydaşlarıyla veri paylaşımına dayalı ortaklıkları desteklemeleri, referans veri setindeki açığın kapatılması bakımından kritiktir. Buna ek olarak, mevcut X-ray görüntüleri gibi referans verilerin sistematik biçimde derlenmesi ve işlenmesi önceliklendirilmelidir. Bu süreç; veri etiketleme, bağlamsallaştırma ve anonimleştirme çalışmalarına kaynak ayrılmasını ve verinin makine öğrenmesi amaçları için hazır ve optimize edilmiş hâle getirilmesini gerektirmektedir.

Referans veri açığının kapatılması için izlenebilecek yollardan biri de veri kütüphanesinin kurumun öz kaynaklarıyla oluşturulmasıdır. Periyodik %100 kontrol kampanyalarının uygulanması veya belirli bir süre için rastgele seçilen gümrük kontrollerinin oranının artırılması yoluyla, daha temsil edici kontrol veri setlerinin üretilmesi stratejik biçimde organize edilebilir. Ayrıca yöneticiler, sahadaki personelin kontrol sonuç formlarını doğru ve eksiksiz biçimde doldurabilmesi için gerekli zaman ve çabayı göstermelerini teşvik etme yetkisine sahiptir. Bu sayede toplanan geri bildirim ile, verilerinin daha güvenilir, kapsamlı ve makine öğrenmesi süreçlerine uygun olması sağlanabilecektir (Männistö, 2025).

2. Paydaş Yönetimi Boyutu

YZ’ye hazır bir gümrük kolluk yapısının geliştirilmesi, gümrük camiası içerisinde stratejik ortaklıklar kurulmasını gerektirmektedir. Bu iş birliği, gümrük idareleri arasındaki iş birliklerinin yanı sıra yenilikçi güvenlik sektörüyle kurulan ortaklıkları da kapsamaktadır. YZ’nin daha etkili uygulanması için gereken iş birliği biçimlerine aşağıda yer verilmektedir:

Tablo 2: Gümrüklerde YZ Yetkinlik Problemlerini Aşmaya Yönelik İş Birliği Stratejileri

Kaynak: Männistö, 2025, s.34.

1. Uluslararası Kuruluşlar

YZ destekli veri analitiğinin önündeki temel engelleri aşabilmek için gümrük idareleri, merkezi YZ yetkinliklerini geliştirmek üzere ortak çalışmalar yürütmektedir. Bu tür merkezi platformlar; hem altyapı, operasyonel entegrasyon ve Ar-Ge gibi yüksek maliyetleri birden fazla paydaş arasında paylaştırmakta hem de elde edilen kazanımların ortaklaşa kullanılmasını mümkün kılmaktadır. AB’de yeniden yapılandırılan Ortak Risk Yönetimi Çerçevesi ile İthalat Kontrol Sistemi 2 (ICS2), halihazırda üye ülke gümrük idarelerine merkezi veri analitiği hizmetleri sunmaktadır. Ayrıca, Gümrük Veri Merkezi (Customs Data Hub), makine öğrenmesi ve YZ gibi ileri teknolojilerden yararlanarak uçtan uca ticaret hatlarından elde edilen verileri bir araya getirmeyi ve eşya hareketlerine ilişkin daha bütüncül bir gözetim sağlamayı hedeflemektedir. Bu tür yapılar, gümrük kolluk uygulamalarında kullanılan YZ teknolojilerine ilişkin ortak bir uzmanlığın geliştirilmesi için de önemli bir ortak zemin sunmaktadır. 

Ortak platformlar, risk analizinde farklı veri setlerinin ilişkilendirilmesini mümkün kılan benzersiz tanımlayıcıların (Takip numaraları, konteyner mühür numaraları, işlem kimlikleri, sefer numaraları vb.) yaygınlaştırılmasında da kritik bir rol oynamaktadır. Verilerin standardizasyonu ve entegrasyonu, küresel ticaret akışlarına ilişkin daha bütünleşik bir bakış sağlayarak makine öğrenmesi modellerinin etkinliğini artırmaktadır. UN/CEFACT, UPU, IMO ve DGÖ gibi kuruluşlar, bu ortak standartların geliştirilmesi ve benimsenmesini desteklemek amacıyla birçok faaliyet yürütmektedir.

Standartlaştırılmasında fayda görülen bir diğer unsur da gümrük kontrolü sonuç belgeleridir. Kontrol sonuç sonuçlarına ilişkin veriler, gümrük kolluk faaliyetlerinin etkin biçimde yönetilmesi ve YZ destekli risk analizi modellerinin geliştirilmesi bakımından önemlidir. Sahada görev yapan personelin kolaylıkla doldurabileceği, aynı zamanda makine öğrenmesi uygulamaları tarafından anlamlandırılabilir nitelikte tasarlanmış formlar; tehdit türü, el koyma bilgileri ve gönderi özellikleri gibi temel veri alanlarını açık ve tutarlı biçimde içermelidir. Usulsüzlüklerin standart kategoriler altında sınıflandırılması, verilerin tutarlı şekilde toplanmasını ve analistler için zaman alıcı veri hazırlama süreçlerinin kısaltılmasını sağlayacaktır.

Bununla birlikte, kontrol sonuç verilerinin gümrük idareleri arasında sistematik olarak paylaşılmasını mümkün kılan mekanizmaların geliştirilmesi de önem taşımaktadır. Bu tür bir veri paylaşımı, gümrük kontrollerinden elde edilen geri bildirimlerin bir araya getirilerek YZ tabanlı risk yönetim sistemlerinin güçlendirilmesine katkı sağlayacaktır. Örneğin, AB Gümrük Risk Yönetimi Stratejisi ve Eylem Planı, riskle ilişkili bilgilerin ve kontrol sonuçlarının paylaşımının etkin risk yönetimi için kritik olduğunu vurgulayan önemli bir metindir (Männistö, 2025).

2. İkili ve Çok Taraflı İş Birlikleri

Fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri için ise, referans veri setlerinin oluşturulmasında özel sektörün teknik kapasitesi göz önünde bulundurulmalıdır. Gümrük idareleri, tehdit tespitinde kullanılan YZ modellerinin geliştirilmesi amacıyla sektörle stratejik iş birliklerine yönelmek durumundadırlar. Örneğin, gümrük idareleri ve X-Ray tarama sistemi teknolojisi üretici şirketleri tarafından ortaklaşa geliştirilen UFF ve DICOS gibi standart dosya formatları, karşılaştırılabilir verilerin büyük ölçekli veri kütüphanelerinde bir araya getirilmesini mümkün kılmakta, referans verilerin paylaşımını kolaylaştırmakta ve makine öğrenmesi modellerinin eğitilmesinde kritik rol oynamaktadır. 

Referans verilerin bir araya getirilmesini takiben, veri kürasyonu önemli bir zorluk olarak karşımıza çıkmaktadır. Rutin kontroller sırasında üretilen X-ray görüntüleri teknik olarak ücretsiz olsa da, bu verilerin temizlenmesi, düzenlenmesi, etiketlenmesi ve veri gizliliği önlemlerinin uygulanması ciddi zaman ve uzmanlık gerektirmektedir. Gümrük idareleri, mali kaynakları ve uzmanlığı paylaşarak daha doğru tehdit tespit modellerinin geliştirilmesi için ortak veri setleri oluşturabilir.  Örneğin, bu ihtiyaca cevap verebilmek amacıyla Hollanda Gümrük İdaresi, Avustralya, Belçika ve Brezilya Gümrükleri başta olmak üzere çeşitli ülkelerin gümrük idareleriyle iş birliği yaparak yakalama görüntülerini paylaşmış ve bu sayede modelin eğitim veri tabanını önemli ölçüde zenginleştirmiştir (WCO, 2022). 

Gerçek dünyadan elde edilen X-ray görüntülerinin sınırlılıkları ve veri paylaşımındaki güçlükler nedeniyle, aşamalı (belli kullanım senaryoları doğrultusunda üretilen gerçek tarama verisi) ya da sentetik görüntüler aracılığıyla ilâve referans veri üretilmesi de bir seçenek olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, bu yaklaşım yüksek yatırım ve teknik kapasite gerektirdiğinden, idareler arası ortak geliştirme ya da girişimin özel sektörle birlikte finanse edilmesi yoluna gidilebilir.

Ayrıca, özel sektörün mülkiyetindeki referans veri kütüphanelerinin paylaşımını teşvik etmek amacıyla tedarik sözleşmelerine veri paylaşımını destekleyen hükümler eklenmesi tercih edilebileceği gibi, gümrük idareleri kendi veri tabanlarını oluşturarak bunların bir kısmını akademi ve sektörle paylaşabilir. Havacılık güvenliği alanında kullanılan GDXray ve SIXray gibi etiketli açık X-ray veri setleri bu tür uygulamalara örnek teşkil etmektedir Tüm bu yaklaşımların, YZ alanında rekabeti ve yenilikçiliği de desteklemesi beklenmektedir (Männistö, 2025).

3. Mali Yönetim Boyutu

YZ projeleri, teknolojinin henüz gelişim aşamasında olması nedeniyle büyük ölçüde ulusal ve uluslararası Ar-Ge fonları aracılığıyla desteklenmektedir. Bu bağlamda, rafta hazır çözümlerin temin edilmesinden ziyade ürün geliştirme yaklaşımı benimsenmektedir. Her ne kadar bu süreç daha belirsiz ve emek yoğun bir yapıya sahip gibi görünse de, ürün geliştirme yaklaşımı; nihai ürünün açıklanabilirliğini artırarak (explainable AI) YZ sistemlerinin “kara kutu” niteliğini azaltmakta ve aynı zamanda kurumsal ihtiyaçlara özel çözümlerin tasarlanmasına olanak sağlamaktadır.

Kamu kuruluşları, akademi ve araştırma kuruluşları ile özel sektörü bir araya getiren konsorsiyumlar yoluyla, yeni teknolojilerin gümrük idarelerinin ihtiyacına yönelik olarak tasarlanması ve belirli kullanım senaryoları kapsamında denenmesi sağlanmakta ve fayda sağlayacağı değerlendirilen teknolojiler piyasaya arz edilebilmektedir. Böylelikle hem kaynakların etkin kullanımı sağlanmakta hem de farklı sektörlerin katkı sundukları bir teknik bilgi paylaşım ortamı oluşmaktadır. X-Ray imajlarında otomatik anomali tespiti alanında çalışmaların yürütüldüğü Ufuk Avrupa projeleri olan Automated Comparison of X-ray Images for Cargo Scanning (ACXIS) ve Borderlink projeleri, bu uluslararası girişimlerden bazılarıdır. 

Ulusal düzeyde ise, yeni teknolojilerin uygulanmasında karşılaşılan risklerin minimize edilmesi ve kamu kaynağının etkin kullanılması bakımından Hollanda Gümrük İdaresi de kavram kanıtlarının doğrulanması (proof-of-concept) yaklaşımını benimsemiştir. İdare bünyesinde faaliyet gösteren ve disiplinler arası bir yapı olarak tasarlanan İnovasyon Koordinasyon Grubu; bilgi teknolojileri, satın alma ve kolluk gibi farklı mesleki arka planlara sahip uzmanlardan oluşmaktadır (PEN-CP, 2021). Grup, teknoloji projelerinin tasarımından sorumlu olup belirlenen inovasyon temaları doğrultusunda hangi projelerin İnovasyon Gündemi’ne alınacağına karar vermektedir. Bu karar süreci; etki analizleri yoluyla projelerin uygulanabilirliğinin değerlendirilmesini ve belirli bir kontrol sürecine yeni bir yöntem veya tekniğin entegre edilmesinin olası sonuçlarını görmek amacıyla kavram kanıtlarının test edilmesini içermektedir (PEN-CP, 2021).

Bu tür bir iş birliği modeli, proje fikirlerinin katılımcı bir biçimde şekillenmesini sağlarken, aynı zamanda proje başarısızlığı riskini ve sonuçlara ilişkin öngörülemezliği azaltmaktadır. Kavram kanıtının başarısız olması durumunda proje sonlandırılmakta ve yeni fikirlerle süreç yeniden başlatılmaktadır. İdare, Ar-Ge ve kavram kanıtlarının doğrulanması için yalnızca ufak bir bütçe ayırmakta, önemli mali kaynakların devreye girmesi ancak kavram kanıtının başarılı bulunması halinde söz konusu olmaktadır. Kavram kanıtlarının doğrulanması aşamasını, pilot proje aşaması izlemekte, nihai olarak ise ürün/çözüm yaygınlaştırılmaktadır (PEN-CP, 2021). 

ABD Gümrük ve Sınır Koruma Birimi (CBP) ise, yeni teknolojilerin hayata geçirilmesinde İç Güvenlik Bakanlığı’nın (Department of Homeland Security) uygulamaya koyduğu bir ihale usulünü benimsemeye başlamıştır. Ticari Çözümler İçin Açık Çağrı Prosedürü (Commercial Solutions Opening Process-CSOP) olarak adlandırılan bu iş modeli, yenilikçi ticari ürün ve hizmetlerin temin edebilmesi için geliştirilmiş bir ‘ürün/çözüm seçme’ stratejisidir (DHS, 2025). CSOP, sözleşme yetkililerine ek bir takdir yetkisi ve esneklik sağlayarak, yenilikçi ticari ürün ve hizmetlerin daha basitleştirilmiş bir süreçle duyurulmasına, sunulmasına, değerlendirilmesine ve sözleşmeye bağlanmasına imkân tanımaktadır. Bu yaklaşım, kamu ve özel sektör açısından verimlilik ve maliyet etkinliğini en üst düzeye çıkarmayı, idari yükleri ve işlem maliyetlerini ise en aza indirmeyi amaçlamaktadır. Sunulan her bir teklif, diğer tekliflerle karşılaştırılmaksızın, kendi bireysel nitelikleri temelinde değerlendirilmektedir. Bu çerçevede kamu idaresi, sunulan teklifler arasından hangilerinin finanse edileceğine karar verme konusunda geniş bir takdir yetkisine sahiptir. Bu prosedür; klasik kamu ihale mantığını esneterek, yenilikçi ve henüz olgunlaşmamış teknolojileri sisteme sokabilmek ve ürün geliştirme ve Ar-Ge odaklı çözümleri destekleyebilmek niyetiyle uygulanmaya başlanmıştır.

Örneğin, CBP, tarama sistemlerine yönelik Anomali Tespit Algoritması (Anomaly Detection Algorithm–ADA) çözümleri için yayınladığı teklife çağrıyı bu prosedür kapsamında hayata geçirmiştir (CBP, 2023).

4. Sonuç  

YZ destekli ürün ve çözüm geliştirme süreçleri, kamuda hâkim olan klasik proje yönetimi anlayışında esaslı bir dönüşümü beraberinde getirmiştir. Projenin tasarım aşamasından itibaren saha ve merkez personelinin, veri kürasyonu ve geri bildirim gibi projenin birçok aşamasında rol almasının gerekli hâle gelmesi, projelerin daha katılımcı bir yaklaşımla yürütülmesini, sonuç olarak da, katı hiyerarşik yapı ve yetki devri gibi Weberian bürokrasi ilkelerinin yeniden ele alınmasını gerekli kılmıştır. Bu dönüşüm sürecinde yöneticiler ise, YZ’ye ilişkin teknik ve teknik olmayan sorunların aşılmasında vizyon belirleyen, kurum içi uyumu sağlayan ve paydaşlar arası iş birliğini mümkün kılan kritik kolaylaştırıcı aktörler olarak öne çıkmıştır.

Ayrıca, veri yetersizliği ile verinin standartlaştırılması ve paylaşılmasına ilişkin sorunlar, ulusal ve uluslararası düzeyde kamu, özel sektör ve akademi arasında iş birliğini kaçınılmaz hâle getirmiştir. YZ alanında rafta hazır ve başarısı kanıtlanmış çözümlerin sınırlı olması, gümrük idarelerini ürün ve çözüm geliştirme yaklaşımlarına yöneltmiş; bu süreçte paydaşlar, yalnızca nihai kullanıcılar olmaktan çıkarak ürün ve çözüm tasarımının ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. 

YZ geliştirme sürecinde ortaya çıkan mali ve teknik risklerin azaltılabilmesi için ise mevcut tedarik ve alım süreçlerinde çeşitli revizyonlara gidilmiştir. Bu doğrultuda, uluslararası düzeyde Ar-Ge odaklı projelerle optimum çözümler aranırken, ulusal düzeyde gümrük idareleri kavram kanıtlarının (proof- of-concepts) test edilmesine yönelik sınırlı bütçeler ayırmaya başlamış olup başarı sağlanması hâlinde bu çalışmaların projeye dönüştürülmesi yoluyla kaynakların etkin kullanımını sağlamaya çalışmaktadır. 

Sonuç olarak, YZ’yi süreçlerine entegre etmeyi amaçlayan gümrük idarelerinin, öncelikle insan kaynakları yönetimi, paydaş yönetimi ve mali yönetim alanlardaki kurumsal hazırlık düzeylerini değerlendirmeleri ve YZ’nin gerektirdiği kapsamlı ve radikal dönüşümü hayata geçirmeye istekli olmaları gerekmektedir. Bu süreçlerde veri gizliliği ve güvenliğinin sağlanması ise, proje tasarımından uygulamaya kadar tüm aşamalarda dikkate alınması gereken, tüm süreçlerde geçerli/yatay bir husus (cross-cutting issue) olarak öne çıkmaktadır.

Kaynakça

Automated Comparison of X-ray Images for Cargo Scanning. Available at: https://cordis.europa.eu/project/id/312998

Border Control Agencies for Interlinked and Interoperable Future (Borderlink) Project. Available at: https://www.borderlink.eu/ 

Customs and Border Protection. (2023, April 14). CBP announces solicitation for NII Anomaly Detection Algorithm. https://www.cbp.gov/newsroom/national-media-release/cbp-announces-solicitation-nii-anomaly-detection-algorithm

Department of Homeland Security. (2025). Commercial Solutions Opening Pilot Program Guide. Available at: https://www.dhs.gov/sites/default/files/2025-01/25_0114_cpo-dhscommercialsolutionsopeningpilotprogramguide.pdf

Gartner Inc.’s press release on the Hype Cycle for Emerging Technologies, 2016: https://www.gartner.com/en/research/methodologies/gartner-hype-cycle 

Holmström, J. (2022). From AI to digital transformation: The AI readiness framework. Business Horizons, 65(3), 329-339.

Männistö, T. (2025). AI-Ready Customs Enforcement-Building Capabilities for the Future. PEN-CP Annual Study. 

Mikalef, P., & Gupta, M. (2021). Artificial Intelligence Capability: Conceptualization, measurement calibration, and empirical study on its impact on organizational creativity and firm performance. Information & Management, 58(3), 1-20.

Pan-European Network of Customs Practitioners (PEN-CP). (2021). Pushing boundaries – How Dutch Customs reforms innovation to pursue an ambitious vision. PEN-CP Magazine, Magazine 11 Special Issue.

Stryker, C. (b.t.). What is human-in-the-loop? IBM Think. Available at: https://www.ibm.com/think/topics/human-in-the-loop#:~:text=Human%2Din%2Dthe%2Dloop%20(HITL)%20refers%20to,making%20of%20an%20automated%20system.

Tan, E. & Crompvoets, J. (2022). A new era of digital governance. In E., Tan & J. Crompvoets. (Eds), The New Digital Era Governance. How New Digital Technologies Are Shaping Public Governance, (pp. 1-13). Wageningen: Wageningen Academic Publishers.

UNESCO ve Oxford Üniversitesi. (2025). AI and Digital Transformation in Government on-line course material.

WCO. (2022, October 12). Automated detection: Dutch Customs shares its experience. Disruptive Technologies. https://mag.wcoomd.org/magazine/wco-news-99-issue-3- 2022/automated-detection-dutch-customs/

WCO & WTO. (2022). Study Report on Disruptive Technologies.