Yeni elektronik sayısıyla Ticarette Uzman Görüş dergisini bir kez daha sizlerle buluşturmaktan mutluluk duyuyoruz.

Bu sayımızda, güncel teknolojik gelişmeler konusunda ilginizi çekeceğinden emin olduğumuz dünyada yapay zekâ düzenlemeleri ve E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) konulu makalelerin yanında 6 Şubat Depremleri ile oluşan zararlar kapsamında tüketici hakem heyetlerine başvurulması konulu Türkiye’nin mevcut gündeminde önemli yer tutan konularla ilgili çalışmalara dergimizde yer veriyoruz.

Ayrıca, tüm sektörün büyük bir ilgiyle takip ettiği Lojistik Performans Endeksi’nin güncel sürümü olan LPI 2023 ve ülkemizin endeksteki yeri hakkında merak ettiklerinizi bu sayımızda bulacaksınız.

Ülkemiz açısından büyük önem taşıyan hizmet ihracatı ve destekleri konusunu ayrıntılarıyla inceleyen makalenin yanında ülkemizde çok bilinen bir kavram olmayan fakat gün geçtikçe daha çok hayatımıza giren yenilenmiş ürünler ve ilgili yasal düzenlemeler hakkındaki yazımızı ilgiyle okuyacağınızı düşünüyoruz.

Her zaman olduğu gibi işin mutfağından gelen bilgi ve deneyimleri, dergimizin adı ve felsefesinin temelinde yer alan “Uzman Görüş” düsturu ile sizlerle buluşturuyoruz.

Son olarak, dergimizin bir sonraki sayısı için yapılan makale çağrısını incelemenizi önerir, çalışmalarınızı heyecan ile beklediğimizi belirtmek isteriz.

Dergimizi keyifle okumanızı umarız.

Ticarette Uzman Görüş Dergisi Yayın Kurulu

6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş’ın Pazarcık ve Elbistan ilçelerinde sırasıyla 7,8 ve 7,7 büyüklüğünde oluşan şiddetli depremler Doğu Anadolu Fay Hattı üzerindeki 11 ili etkilemiştir.

Depremler çok geniş bir alanda, (Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Gaziantep, Malatya, Kilis, Diyarbakır, Adana, Osmaniye, Elazığ ve Şanlıurfa’da) ağır bir tahribata yol açarak ciddi bir ekonomik, psikolojik ve sosyolojik hasar meydana getirmekle beraber en son rakamlara göre de ölü sayısı 50 bini geçmiştir.

Bilindiği üzere Richter ölçeği depremlerin aletsel büyüklüğünü hesaplamak için kullanılmaktadır. Buna göre büyüklük hesaplama formülü 10 tabanlı bir logaritma içerdiği için depremin büyüklüğünün Richter ölçeğine göre 1 birim artması gerçek büyüklüğünün 10 katına çıkması anlamına gelmektedir. Bu yöntemle yapılan değerlendirme kapsamında Richter ölçeğine göre; 7,7 büyüklüğündeki 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depreminin gerçek büyüklüğü 7,4 büyüklüğündeki 17 Ağustos 1999 Gölcük depreminin yaklaşık 2 katı olduğu tahmin edilmektedir.^[1]

İstanbul Teknik Üniversitesi Ön İnceleme Raporu’na göre; “…yıkılan binaların enkaz haline gelmesi hususunda birçok parametre etkin olmakla beraber binaların yaşı, temellerin oturduğu zeminlerin taşıma kapasitelerinin düşük olması, inşaatlarda kullanılan malzeme kalitesinin, kolonlar ve kirişlerin en kesit boyutlarının ve donatı miktarlarının yetersizliği, inşa edildiği yıllarda yürürlükte olan yönetmeliklere uygun olarak taşıyıcı sistem elemanlarının inşa edilmemiş olmaları, diğer yapım kusurları ile bitişik nizamda inşa edilen binaların kat seviyelerinin farklı olmaları gibi hususlar en belirgin yıkım nedenleri olarak görülmüştür. (…) Hatay-Antakya ve Adıyaman-Gölbaşı gibi bölgelerde zemin sıvılaşması etkisiyle binaların temel sistemi özelliklerine bağlı zemine batarak ya binanın tamamı yana yatarak ya da kısmen sıvılaşan zemine batarak eğik vaziyette göçtüğü de görülmüştür.”

08.02.2023 tarihli ve 32098 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6785 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Şanlıurfa illerinde 08.02.2023 Çarşamba günü saat 01.00’den itibaren üç ay süreyle olağanüstü hal (OHAL) ilan edilmesine karar verilmiştir. OHAL ilanı sonrasında, 120 sıra sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Yargı Alanında Alınan Tedbirlere İlişkin Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin “Yargı alanında alınan tedbirler” başlıklı 2’nci maddesine göre; başvuru, şikayet, itiraz, dava açma, ihtar, bildirim, ibraz, zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler, zorunlu idari başvuru süreleri gibi bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin süreler durdurulmuştur.

Oluşan tüm hasar segmentleri açısından tüketici hakem heyetlerine başvuru yapılıp yapılamayacağı işbu makalede irdelenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Tüketici, Tüketici Hakem Heyeti, Deprem, Tazminat, Sorumluluk

YÜZYILIN FELAKETİ: 6 ŞUBAT DEPREMLERİ

Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü Bilirkişilik Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan “Deprem Nedeniyle Yıkılan veya Ağır Hasar Gören Binalarla İlgili Delil Toplama veya Delil Tespiti Hakkında Bilirkişilik Kılavuzu” başlıklı rehberde^[2];

“Hasarsız ve Az Hasarlı Yapı”; Deprem nedeniyle hiç hasar görmemiş binalar hasarsız, taşıyıcı sistemi hasar görmemiş ancak taşıyıcı olmayan duvarlarında meydana gelen çatlaklar, sıva çatlakları, boya/kaplama dökülmeleri gibi hasarlar gözlemlenen binalar ise az hasarlı olarak derecelendirilmektedir. Bu yapılarda, yapının taşıyıcı sisteminde hasar yoktur veya kılcal çatlaklar oluşabilir. Taşıyıcı olmayan bölme duvarlarında çatlaklar meydana gelebilir. Bazı bölme duvarlar devrilebilir.

“Orta Hasarlı Yapı”; Deprem nedeniyle gördüğü hasar bakımından güçlendirme gerektirecek derecede hasar gören binadır. Bu tür binaların güçlendirme yapılmadan kullanılmasına izin verilmez. Bu yapılarda, yapının taşıyıcı elemanlarında önemli derecede hasar meydana gelir. Ancak bu hasarın onarım ve güçlendirmesi ekonomik olarak mümkündür. Kirişleri ağır derecede hasar görmüş, ancak kolonları az ve orta derecede hasar görmüş bir bina orta derecede hasarlıdır.

“Ağır Hasarlı Yapı”; Deprem nedeniyle onarımı mümkün olmayacak derecede hasar gören ve tekrar kullanımı mümkün olmayan binalar ağır hasarlı olarak derecelendirilir. Bu yapılarda, yapının taşıyıcı elemanlarının çoğunda ekonomik olarak onarımı mümkün olmayan hasarlar oluşur. Katlar arasında kalıcı ötelenme görülür. Kolon boylarında kısalma oluşur. Kolon boyuna donatılarında burkulmalar meydana gelmiş, kat yüksekliği azalmış bir bina ağır derecede hasarlıdır.

şeklinde tanımlanmıştır.

TÜKETİCİ HAKEM HEYETLERİNE VE MAHKEMELERE BAŞVURU AÇISINDAN

Bilindiği üzere 6502 sayılı Kanun’da “Ayıplı mal” tüketiciye teslimi anında, objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan mal olarak tanımlanmıştır. Aynı zamanda satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan; tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı olarak kabul edilmektedir.

Yine yüklenici ile yapı maliki arasında yapılan Eser Sözleşmesi’nde yer alan projeye aykırı hareket edilmiş ise yüklenicinin ayıplı hizmetinden söz edilebilecektir.

Dolayısıyla inşaatlarda kullanılan malzeme kalitesinin, kolonlar ve kirişlerin en kesit boyutlarının ve donatı miktarlarının yetersizliği, inşa edildiği yıllarda yürürlükte olan yönetmeliklere uygun olarak taşıyıcı sistem elemanlarının inşa edilmemiş olmaları, projeye aykırı hareket edilmesi ve diğer yapım kusurları ayıplı mal ile ayıplı hizmet kapsamında değerlendirilebilecektir.

Buna göre, depremler sebebiyle oluşan zararların ayıplı mal veya hizmetten kaynaklandığı düşünülüyorsa, tüketicilerin tüketici hakem heyetine başvurmaları için aşağıdaki koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir:

• Uyuşmazlık bedeli 66.000 TL altında olmalı,
• Taraflardan biri ticari veya mesleki amaçla hareket etmeyen tüketici, diğeri ise ticari veya mesleki amaçla hareket eden satıcı/sağlayıcı olmalı,
• Zamanaşımı süresi dolmamış olmalı.
• Delil tespiti yapılmış olmalı (her ne kadar THH’ye (Tüketici Hakem Heyeti) başvuru için zorunlu olmasa da iddianın ispatı ve sorumluluğun tespiti için heyet tarafından bilirkişi raporuna ihtiyaç duyulacaktır)

Görülen o ki; uyuşmazlık bedeli göz önüne alındığında yukarıda yer alan tanımlamalardan yalnızca “Hasarsız ve Az Hasarlı Yapı”larda meydana gelen; duvarlardaki çatlaklar, sıva çatlakları, boya/kaplama dökülmeleri gibi hasarlar için tüketicilerin konutun ayıplı olduğu hususunda tüketici hakem heyetlerime başvuruda bulunabilecekleri değerlendirilmektedir. Tüketici bu seçimlik haklarından biri ile birlikte Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümleri uyarınca maddi ve manevi tazminatı da parasal sınır içerisinde kalmak kaydı ile talep edebilir.

“Orta ve Ağır Hasarlı Yapı”larda binanın tamamında güçlendirme yapılması gerekmekte veya ekonomik olarak onarımı mümkün olmayan hasarlardan bahsedildiğinden tüketici hakem heyetlerinin görev alanında olan uyuşmazlık bedelinin çok üzerinde masraflar çıkacağı ortadadır. Bu boyutta olan tazminat talepleri için mahkemeye başvurulması gerekmektedir.

Diğer taraftan kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde, ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda taşınmazın teslim tarihinden itibaren beş yıldır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun hükümlerinden yararlanabilmek için zamanaşımı süresi kanun koyucu tarafından belirlenmiştir. Bunun dışındaki sürelerden faydalanmak için diğer Kanun hükümlerine başvurulabilir.

Dolayısıyla 6502 sayılı Kanun anlamında; kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, tüketiciler söz konusu depremlerden doğan zararın tazmini için, konutu teslim aldıkları tarihten itibaren beş yıl içerisinde depreme yakalanmaları halinde tüketici hakem heyetine başvurabileceklerdir. İkinci el satışlarda ise satıcının ayıplı konuttan sorumluluğu üç yıldan az olamayacağı gibi eğer ayıp, satıcının/sağlayıcının ağır kusuru ya da hilesi ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmayacaktır.

Örneğin 13 yıllık bir binanın bir başka tüketiciden alınması durumunda, deprem neticesinde binada az hasar meydana gelmiş ve sıva çatlakları oluşmuş ise bunun onarımı ya da tazmin bedeli 20.000 TL olsa dahi tüketici hakem heyetine başvuruda bulunulamayacaktır. Yine bir diğer örnekte; 1 yıl önce teslim edilmiş ve tüketici tarafından müteahhitten satın alınmış konutta deprem neticesinde az hasar meydana gelerek sıva çatlakları oluşmuş ise bunun onarımı ya da tazmin bedeli için 60.000 TL talep edilmesi halinde tüketici hakem heyetine başvuruda bulunulabilecekken 100.000 talep edilmesi halinde tüketici mahkemesine dolayısıyla öncelikle dava şartı arabuluculuk yoluna başvurulabilecektir.

Diğer Kanun hükümlerine bakıldığında ise; TBK’ya göre Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, sözleşmelerden kaynaklı her alacak 10 yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar için 5 yıllık zamanaşımı uygulanır. Eğer satıcının ağır kusuru varsa 20 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Haksız fiil sorumluluğunda tazminat istemi ise 2 yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak 10 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.  Burada 2 yıl depremden dolayı zararın ortaya çıktığı an yani deprem anında başlamaktadır. Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Ürün sorumluluğu için ise zaman aşımı deprem anından başlayacak şekilde 3 yıl olarak belirlenmiştir.

Zamanaşımına ilişkin Yargıtay 4. HD’nin 29.04.2003 tarihli E. 2002/12847, K. 2003/5544 sayılı bir kararında; “Davacı, 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen deprem nedeniyle binanın çökmesi sonucu zarara uğradığını, zararın oluşumuna davalının hukuka aykırı eyleminin neden olduğunu belirterek tazminat isteminde bulunmuştur. Davalı, süresi içinde zamanaşımı savunmasında bulunmakla birlikte, sorumluluğunun bulunmadığını da ileri sürmüştür… İlk derece Mahkemesince, deprem nedeniyle binanın yıkılması sonucu zararın meydana geldiği, binanın yapılmasından bu yana on yıldan daha fazla bir sürenin geçtiği, böylece on yıllık zamanaşımı süresinin geçtiği belirtilerek istemin zamanaşımına uğradığı gerekçesi ile davanın reddine karar verilmiştir…Yıkılan bina 2/5/1971 tarihinde inşa edilmiştir. Davacı iddiasında, davalının yönetmeliklere uygun yapı yapmadığını, meydana gelen depremin etkisiyle binanın yıkıldığını, yapı, hukuksal düzenlemelerde öngörülen kurallara uygun yapılsaydı hasarın, bunun sonucu olarak da zararın doğmayacağını, bu yüzden davalının kusurlu olduğunu ileri sürmüştür. Uygun illiyet bağının bulunup bulunmadığı koşuluna gelince, dava konusu zararlandırıcı sonuç, depremin meydana gelmesi ile gerçekleşmiştir. Şu durumda deprem olmasaydı, zararda meydana gelmezdi biçimindeki olgu gözönünde tutulduğunda, sanki zararın salt depremin varlığının bir sonucu olduğu düşünülebilir. Ancak görünürdeki sonuç böyle ise de, iddia, davalıların binayı depreme dayanıklı durumda yapmamalarıdır. Eğer bina, yazılı bulunan yapı yönetmeliklerine ve teknik koşullara uygun yapılsaydı, buna karşın deprem nedeniyle yıkılsaydı, bu durumda, zararla hukuka aykırı eylem arasındaki uygun illiyet bağı kesilmiş olacağından davalının sorumluluğuna gidilmeyecekti…İstemin zamanaşımına uğrayıp uğramadığı sorununa gelince, Somut olayda, hukuka aykırı eylem yapının yapıldığı tarihte, zarar ise depremin meydana gelmesi ile gerçekleşmiştir. Bir kimsenin, tazminat isteminde bulunabilmesi için öncelikle bir zararın doğması ilk koşuldur. Bu tür bir zarar olmayınca, davacının eldeki gibi böyle bir dava açma olanağı da bulunamayacağı doğaldır. Binanın yapımı, yönetmeliğe aykırı olsa bile, o tarihte zarar doğmadığından davacının anılan tarihte bir talep hakkı da olamayacaktır. Bir hakkın, bu bağlamda tazminat isteminin doğmadığı bir tarihte, zamanaşımının başlatılması hakkın istenmesini ve elde edilmesini güçleştirir, hatta olanaksız kılar. Tüm bu olgular gözönünde tutulduğunda, istemin zamanaşımına uğradığı gerekçesi ile davanın reddedilmiş olması usule, yasaya ve dosyadaki somut olgulara uygun düşmemektedir. Temyiz olunan kararın yukarıda gösterilen nedenlerle BOZULMASINA…” şeklinde hüküm kurulmuştur

Diğer bir incelenmesi gereken konusu ise az hasarlı bir konutta sıva çatlakları dışında depremdeki sallantı şiddetinden dolayı televizyon düşmüş, cam eşyalar kırılmış, buzdolabı devrilerek bozulmuş ise bu zararlardan sorumlu olunacak mıdır? Olunacaksa kim sorumlu olacaktır?

Yapı hasarı; kullanımdan doğan hasarlar hariç, yapının fen ve sanat kurallarına aykırı, eksik, hatalı ve kusurlu yapılması nedeniyle yapıda meydana gelen ve yapının kullanımını engelleyen veya yapıda değer kaybı oluşturan her türlü hasarı ifade etmektedir. Dolayısıyla kendi kullanımımız sebebiyle yapıya zarar verdiysek örneğin dolap yaptırırken sıva çatlağına sebep olduysak, ya da televizyonumuz depremin şiddetli sallaması sebebiyle yere düşüp kırıldıysa bundan dolayı yüklenici ile beraber yapı denetim ile ilgili diğer kişilerin (müteahhit, mimar, mühendis…) sorumlu tutulamayacağı değerlendirilmektedir.

Bilindiği üzere 6 Şubat depremleri sonrasında hasar tespit komisyonları kurulmuştur. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yapı İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan rehberde^[3]; hasar tespitinin, meydana gelen depremler sonrası mimar ve mühendislerden oluşan teknik heyet tarafından depremin binaya verdiği hasarın gözlemsel olarak değerlendirilerek hasarsız, az, orta, ağır/yıkık olarak sınıflandırılması işlemi olduğu ifade edilmiş ve depremden sonraki ilk on gün içerisinde hasar tespitin tamamlanacağı belirtilmiştir.

İleride açılacak davalar veya yapılacak başvurularda kullanılmak amacıyla delil tespiti son derece önemlidir. Binaların mevzuata uygun ya da aykırı yapıldığına ilişkin delillerin tespitinde betondan karot örnekleri alınarak yapılan testler dikkat çekmektedir. Betonun ve içinde kullanılan inşaat demirinin (donatı) kalitesi önemlidir. Beton karışımında büyük taş kullanılma olasılığı da göz önünde bulundurularak 10 cm çapında karot numunesi alınması önerilmekte ve karot alımı esnasında taşın maksimum tane büyüklüğü fotoğraf çekilerek kayıt altına alınmalıdır. 6 Şubat depremlerinde çok sayıda göçmüş bina bulunduğundan ve işin aciliyeti ile imkânlar dahilinde 3 adet karot numunesi alınması önerilmiştir. Karot numuneleri örselenmemiş ve bütünlüğünü tamamen korumuş bir taşıyıcı elemandan alınmalıdır. Alınan karot numuneleri özenle saklanmalı ve zarar görmemeleri sağlanmalıdır. Bu amaçla her karot numunesi patpatlı naylonlar ile özenle sarılmalıdır. Karot numuneleri ilgili Bakanlığın sertifikalı laboratuvarlarında kırılmalıdır. Buna ek olarak drone vasıtasıyla binanın yıkımının nasıl ve ne yöne olduğunu gösteren alan çekimleri de delil tespitinde önem taşımaktadır.

DEPREM; CEZA, İDARİ VE ÖZEL HUKUK ALANINDA SONUÇLAR DOĞURMAKTADIR

A) Ceza Hukukundan Kaynaklanan Sorumluluk

Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) “Topluma Karşı Suçlar” Kısmında yer alan “Genel güvenliğin taksirle tehlikeye sokulması” başlıklı 171 inci maddesinde; kusurlu bir hareket sonucu “Yangına”, “Bina çökmesine”, “toprak kaymasına”, “çığ düşmesine”, “sel veya taşkına” neden olma halleri suç sayılıp yasaklanmıştır. Taksirle bu durumlarda birine neden olan kişi; fiilin başkalarının hayatı, sağlığı veya malvarlığı bakımından tehlikeli olması halinde, üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Önceki Türk Ceza Yasası döneminde “bina çökmesi” kavramı açıkça yer alamamakta iken 2004 tarihli Türk Ceza Kanunu ile yasada yerini almıştır.

Belli kişilere değil, belirsiz sayıdaki kişilere yönelen, onların hayatlarını; vücut tanrılıklarını, hürriyetlerini veya sağlıklarını büyük tehlikeye sokarak ortak ve genel bir tehlike tehdidi oluşturan eylemler kamu esenliğini zedelerler. Eşyaya büyük çapta zarar veren ya da böyle bir zarar tehlikesini doğuran eylemler de kamu esenliği kavramına girer.^[4] Bina yıkılmasının, anılan suçu oluşturabilmesi için, bir musibet, bir felaket sayılabilecek nitelikte olması gerekmektedir. Bu da, binanın yıkılması sonucu, mal ya da kişilere yönelik tehlikeden dolayı kamu esenliğinin derin ve yaygın şekilde sarsılmış olması ile mümkündür. Yine anılan suçun oluşması bakımından, tahribat ve musibetle oluşan genel tehlikenin fiilen gerçekleşmesi yeterlidir. Yıkılma (çökme) halinin derecesi, yapının bütünüyle yıkılmaması, tehlikenin boyutu gibi hususlar suçun oluşumuna etki etmemektedir. Diğer taraftan bir yapının yıkılması olayında, kentleşme koşulları da göz önünde tutulmalı, yapının başka yapıları etki alanına alması, insanların ortak kullanımına ait cadde, sokak, kaldırım gibi ortak sahaları etkilemesi, fazla sayıda bağımsız bölümden meydana gelen yapılarda ise yararlananların çokluğu, bu tür yapılarda gerek mülkiyet gerekse diğer nedenlerle kişilerin ve yapının kullanım şeklinin zaman içinde sürekli olarak değişkenlik göstermesi gibi olgular ile yapının kullanım şekli, niteliği, konumu, tahsis edildiği amaç gibi unsurların her somut olayda irdelenmesi gereklidir.

TCK’da taksir; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi olarak tanımlanmış, taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek olan cezanın failin kusuruna göre belirleneceği kaleme alınmıştır. Kanun’un “Taksirle öldürme” başlıklı 85 inci maddesinde; “(1) Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” hükmü yer almaktadır. Buna göre örneğin depremin etkisiyle yapının yıkılması ya da çökmesi, failin yapıyı yaparken deprem yönetmeliğinde öngörülen kurallara uymamasından, eksik veya uygun olmayan malzeme kullanılmasından kaynaklanmalıdır. Harici bir etken olan depremin illiyet bağını kesecek derecede kaçınılmaz sayılıp ceza sorumluluğunu bertaraf edebilmesi için, insan faktörünün oluşan zararlı sonucu etkilememesi, başka bir deyişle yapının hukuki ve teknik kurallara uygun olarak yapılmış olması gerekmektedir.

Ceza dava zamanaşımı  TCK’nın 66 ncı maddesinde; “(1) Kanunda başka türlü yazılmış olan haller dışında kamu davası; …Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl, Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda onbeş yıl, Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl, geçmesiyle düşer…Yukarıdaki fıkralarda yer alan sürelerin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur; seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır…Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden…itibaren işlemeye başlar.” şeklinde kaleme alınmıştır. Bu itibarla suç hareketin yapıldığı yer ve zamanda işlenmiş olduğunda zamanaşımı o andan itibaren işlemeye başlayacaktır. Ancak neticesi hareketten ayrı olan suçlarda ise, suçun tamam olması için ihlali belirten hareketten başka kanuni tarifte yer alan neticenin de gerçekleşmesi lazımdır. Neticesi hareketten ayrı suçlardan olan genel bir tehlikeyi içerecek biçimde binanın çökmesine neden olma suçunun gerçekleşme anı, sonucun yani çökmenin gerçekleştiği andır. Bu nedenle suç tarihi de yıkılma (göçme-çökme) anıdır. Diğer taraftan taksirle yaralama/öldürme suçu ise genel bir tehlikeyi içerecek biçimde yıkılan binanın, yasada öngörülen yaralanma ya da ölüm sonucuna yol açtığı anda işlenmiş sayılır. Dolayısıyla, yaralanma ya da ölüm anı, suçun işlenme tarihi olduğundan, bu suç yönünden öngörülen dava zamanaşımının da binanın yıkıldığı tarihten itibaren hesaplanması gerektiği değerlendirilmektedir.

B) İdare Hukukundan Kaynaklanan Sorumluluk

İdare hukukunda idari sorumluluğun iki alt başlığı bulunmaktadır. Bunlar “kusurlu sorumluluk” ve “kusursuz sorumluluk”tur. Kusurlu sorumluluk, “hizmet kusuru” kavramına dayanılarak açıklanmaktadır. Hukukumuzda hizmetin “hiç işlememesi”, “geç işlemesi” veya “kötü işlemesi” hizmet kusuru olarak değerlendirilmekte idarenin ortaya çıkan zararı tazmin etmesi gerekmektedir.

“Deprem” literatürde mücbir sebebe verilen klasik örneklerin başında yer almaktadır. Mücbir sebep, idari faaliyetlerin dışında cereyan eden, önceden tahmin edilmesi ve karşı konulması imkansız olan olaylardır.^[5]

Dolayısıyla 6 Şubat depremlerinde kişilerin ne kadar süre içerisinde enkazdan kurtarılması gerektiği ve kurtarma çalışmalarında geç kalındığı sonucuna varılması halinde bu durum idarenin hizmet kusuru sayılacak mıdır? Yoksa söz konusu depremlerin yıkıcı şiddeti ve etki alanının büyüklüğü ile 9 saat arayla ikinci depremin meydana gelmesi, yolların zarar görmesi gibi fiziksel engeller idarenin sorumluluğunu ortadan kaldıracak mıdır?

Bilindiği üzere yapı denetim şirketlerine ruhsat verme yetkisi İçişleri Bakanlığında olduğundan bunların hizmet kusuruna gitmek mümkündür. Belediyeler, Valilik ve İçişleri Bakanlığı muhatap gösterilerek tam yargı davası açılabilir. Mahkemelerce yapılacak incelemeler neticesinde idarenin kusuru olduğu değerlendirilirse ilgili idare tazminat ödemeye mahkum edilebilecektir. İdare de bunu sorumlu kişilere rücu edebilir. Dava açılmadan önce İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) md 11 ve 13 kapsamında gerekiyorsa ilgili idareye başvuru yapılmalıdır. Ancak 3194 sayılı İmar Kanunu’na 11/5/2018 tarihinde eklenen Geçici 16 ncı madde ile imar barışından yararlanılarak Yapı Kayıt Belgesi alanların deprem dolayısıyla meydana gelen zararlarından idareyi (Belediyeyi) sorumlu tutmaları mümkün değildir.

1999 Gölcük depremiyle meydana gelen zararları tazmin eden idarenin ilgililere rücu etmesiyle ilgili olarak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 15.04.2015 tarihli E. 2013/1706, K. 2015/1205 sayılı bir kararında; “Uyuşmazlık; 1999 depreminde yıkılan binanın yapım aşamasında görev alan davalıların kusurlarının bulunup bulunmadığı, noktasında toplanmaktadır. Somut olaya gelince; dava konusu zarar 17.08.1999 depreminde meydan gelmiştir. Deprem nedeni ile yapım aşamasında davalıların görev aldığı bina çökmüş ve davacı idare bu nedenle lojmanda ikamet eden ve zarar gören personeline idare mahkemesi kararına istinaden maddi ve manevi tazminat ödemiştir… Davalılar, binanın yıkılmasında bir sorumluluklarının bulunmadığını davanın reddi gerektiğini savunmuşlardır. Mahkemece, depremde kaçınılmazlık ilkesinin dikkate alınması gerektiği, binaların yıkılmasında depremin şiddeti, zemin sıvılaşması gibi bir takım faktörlerin de büyük rol oynadığı, binanın kamu binası olması sebebiyle birtakım değişikliklerin yapılıp yapılmadığının belirlenemeyeceği ve İl Özel İdaresi tarafından yaptırılarak davacıya satıldığı her aşamasında İl Özel İdaresi tarafından kontrollerin yapıldığı, standartlara uygun yapılmamış olsaydı ilgili idarenin bunu teslim almayacağı gibi hususlar dikkate alınarak ispatlanamayan davanın reddine karar verilmiştir…Davaya konu binanın 17 Ağustos 1999 yılı depremi sonucu yıkıldığı, ölen 5 kişinin mirasçılarına davacı kurum tarafından ödeme yapıldığı, konu ile ilgili ceza mahkemesinde yapılan yargılamada alınan bilirkişi raporunda, davalıların kusurlu olduklarının tespit edildiği anlaşılmasına rağmen, davanın tümden reddi doğru olmamıştır…Bu nedenle rücuya konu olan zarar tutarının ne kadarlık kısmından davalıların sorumlu olacağının tam olarak tespit edilememesi halinde mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu 43. maddesi gereğince depremin belirtilen niteliği ve olumsuz etkisi de dikkate alınarak adalete uygun karar verilmesi gereklidir. Zararın tamamen giderilmesini amaçlayan “tam tazmin” ilkesinin katı uygulaması, haksız ve adil olmayan sonuçlara yol açabilmektedir. Bu nedenledir ki, bazı hallerde somut olayda gerçekleşen özel sebepler nedeniyle tazminatta bazı indirimlerin yapılmasının hakkaniyete daha uygun düşeceği kabul edilmektedir… direnme kararının yukarıda açıklanan ilave gerekçe ve Özel Daire bozma kararında gösterilen nedenlerle BOZULMASINA…” karar verilmiştir.

C) Özel Hukuktan Kaynaklanan Sorumluluk

Özel hukuktan kaynaklanan tazminat sorumluluğu “sözleşmelerden” ve “haksız fiillerden” kaynaklanmaktadır. Hukukumuzda esas olarak benimsenen “kusur” sorumluluğudur. Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Dolayısıyla sorumluluk olması için kusur ile zarar arasında bunu sağlayan bir illiyet bağı olmalıdır. Örneğin bir konutu bir tüketiciye satan müteahhidin depremden dolayı oluşan zarara kusurunun sebep olduğundan bahsedebilmek için bir kısım kolonları kesmiş olması ya da yapının usule uygun olmadığını bildiği halde satması ayıptan kaynaklanan sorumluluğunu doğuracaktır. Satan ve satın alan taraflara bakıldığında bunun bir tüketici işlemi olduğu kabul edilir ve 6502 sayılı Kanun’daki ayıptan sorumluluk hükümlerine bunun dışında da Türk Borçlar Kanunu hükümlerine başvurulabilir. Malın ayıplı olması ya da hizmetin ayıplı ifa edilmesi sebebiyle depremle beraber yapı hasar gördüyse tüketicinin seçimlik haklarından “bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılanın ücretsiz onarılmasını isteme” hakkını kullanabileceği değerlendirilmektedir. Tüketici, bu seçimlik haklarından biri ile birlikte TBK hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir. Bu hükümlere göre zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler ve tazminatın kapsamını ile ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak tespit eder.

Bunlara ek olarak zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmış ise hâkim, tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Dolayısıyla zarar gören, yapının kusurlu olduğunu biliyorsa, kendisi yapıyı tehlikeye atacak bir tadilat yaptıysa, kolonları kestirdiyse bu gibi kendi kusurları illiyet bağını kesmektedir.

TBK’nın “Sebeplerin yarışması” başlıklı 60 ncı maddesi kapsamında; “Bir kişinin sorumluluğu, birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.” hükmü çerçevesinde 69 uncu maddede yer alan “Yapı malikinin giderim yükümlülüğü” incelendiğinde; “Bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür…Sorumluların, bu sebeplerle kendilerine karşı sorumlu olan diğer kişilere rücu hakkı saklıdır.” Yani binanın yapımındaki bozukluklardan ve bakım eksikliklerinden dolayı yapı maliki kusursuz sorumlu olup bunlar açısından kurtuluş kanıtı getiremeyecektir. Buna göre illiyet bağını kesen başka bir sebep olmalıdır. Bu anlamda “deprem” bir mücbir sebep olarak oluşan zarara ilişkin illiyet bağını kesecek midir? Depreme rağmen kusursuz sorumluluktan bahsetmek mümkün müdür?

Özel hukuk yargılamasında Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığı hakkında karar verirken, ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi, ceza hâkimi tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da, hukuk hâkimini bağlamaz. Yine hem özel hem idari olarak dava açıldıysa bekletici mesele yapmaya gerek yok, hangisi önce sonuçlanırsa öteki mahkeme onu kullanabilir.

Yukarıda bahsi geçen sorulara bir cevap olması açısından incelenen Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 1999 Gölcük depremiyle ilgili 06.03.2013 tarihli E. 2012/786, K. 2013/318 sayılı kararında; “Dava, davacıların binasının  davalı yüklenici tarafından ayıplı olarak yapılması ve depremde hasar oluşması nedeniyle uğranılan maddi zararın yükleniciden tazmini istemine ilişkindir. Dava konusu zarar, 17 Ağustos 1999 günü gerçekleşen deprem nedeniyle oluşmuştur. Bina; plan ve projesine, imar düzenlemelerine ve deprem yönetmeliğine uygun yapılmış olsa bile, gerçekleşen depremin 7,4 şiddetinde olduğu göz önüne alındığında binanın deprem nedeniyle hasara uğraması kaçınılmazdır. Belirlenen tazminat tutarından Borçlar Yasası’nın 43. maddesi uyarınca uygun bir indirim yapılmamış olması usul ve yasaya uygun düşmediğinden kararın bozulması gerekmiştir…gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle yeniden yapılan yargılama sonunda, mahkemece önceki kararda direnilmiştir. Özel Daire bozma kararına uyularak belirlenen tazminat miktarından BK’nun 43. maddesi uyarınca uygun bir indirim yapılması gerekirken önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırıdır. Bu nedenle direnme kararı bozulmalıdır…” şeklinde hüküm kurulmuştur.

Bir başka akıllara gelen soru ise bir binanın yıkılarak önünde park halindeki arabayı ezmesi halinde yüklenicinin sorumluluğunun doğup doğmayacağı konusudur. Yargıtay 4. HD’nin 01.11.2011 tarihli E. 2010/9417, K. 2011/11454 sayılı bu yöndeki bir kararında; “Dava, davacının depremde yıkılan binanın altında kalarak zarar gören aracın hasarının ödetilmesi istemine ilişkindir. Yerel mahkemece alınan bilirkişi raporlarında, davalılardan yüklenici, müteahhit ve TUS sorumlularının binanın yapımında kusurlu davrandıkları ve imar düzenlemelerine uygun davranmadıkları gerekçesiyle kusurlu bulunmuşlar, mahkemece zarardan tüm davalıların müşterek ve müteselsilen sorumlu olduklarına karar verilmiş ve BK 43. maddesi gereğince depremin şiddeti dikkate alınarak % 35 indirim uygulanmıştır. Bina zararlarında, depremin şiddeti nedeniyle belirli bir oranda hasar meydana gelmesinin kaçınılmaz olduğu değerlendirilerek, belirlenen tazminattan Borçlar Yasası’nın 43. maddesi gereğince uygun bir tutarda indirim yapılması sadece bina ve eşya zararına ilişkindir. Aynı kuralın araç zararında uygulanmasına yasal olanak bulunmamaktadır. Bu nedenle hesaplanan tazminattan depremin şiddeti nedeniyle indirim yapılması yerinde değildir. Yerel mahkemece açıklanan yönler gözetilmeyerek, saptanan tazminattan % 35 indirim yapılmış olması, usul ve yasaya uygun düşmediğinden kararın bozulması gerekmiştir.” şeklinde hüküm kurulmuştur. Bu noktada yüklenicinin binaya ait ve projede yer alan park alanlarını yapıp yapmadığı, tüm önlemleri alıp almadığı gündeme gelecek ve yeni bir kusur oranı belirlenmesi gerekecektir. Oluşan zarar açısından hiç kusur atfedilemiyorsa sorumluluğu doğmayacağı değerlendirilmektedir.

Yukarıda bahsi geçen tazminatlar için mahkemeye başvurulmadan önce DASK’a başvuru yapılması mümkündür. 2000 yılında kurulan Doğal Afet Sigortaları Kurumu (DASK), ülkemizde Zorunlu Deprem Sigortası edindirme, uygulama ve yönetimi faaliyetlerinden sorumlu tüzel kimlikli bir kamu kuruluşudur.^[6] DASK sigortasının yaptırıldığı firmaya başvuru yapılarak DASK’tan faydalanılabilir. DASK sigorta primlerini düzenli yatıran için tavan ödemesi 2023 yılı için 640.000 TL olarak gerçekleşmiş olup geri kalan sorumluluk için yüklenicilere başvurulabileceği değerlendirilmektedir. Bu miktar maddi zararlar için geçerli olup manevi zararlar için yine diğer ilgililere gidilebilir.

17 AĞUSTOS 1999 DEPREMİNDEN SONRA ALINAN ÖNLEMLER

17 Ağustos 1999 Gölcük depreminden sonra; can ve mal güvenliğini teminen, imar plânına, fen, sanat ve sağlık kurallarına, standartlara uygun kaliteli yapı yapılması için proje ve yapı denetimini sağlamak amacıyla hazırlanan 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun 2001 yılında yayımlanmış ve yayımı tarihinden otuz gün sonra yürürlüğe girmiştir. Önce Kanunda Adana, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bolu, Bursa, Çanakkale, Denizli, Düzce, Eskişehir, Gaziantep, Hatay, İstanbul, İzmir, Kocaeli, Sakarya, Tekirdağ ve Yalova olarak sayılan Pilot illerde uygulanan söz konusu Kanun 2011 yılından itibaren tüm Türkiye’de uygulanmaya başlanmıştır.

Anılan Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamına giren her türlü yapı; Bakanlıktan aldığı izin belgesi ile çalışan ve münhasıran yapı denetimi ile uğraşan tüzel kişiliğe sahip yapı denetim kuruluşlarının denetimine tabidir. Yapı denetim kuruluşlarının; denetçi mimar ve mühendisler ile yardımcı kontrol elemanları istihdam etme; yapının inşa edileceği arsa veya arazinin zemin ve temel raporları ile uygulama projelerini ilgili mevzuata göre inceleme, ilgili idareye uygunluk görüşünü bildirme; yapının, ruhsat ve ekleri ile mevzuata uygun olarak yapılmasını denetleme; yapım işlerinde kullanılan malzemeler ile imalatın proje, teknik şartname ve standartlara uygunluğunu kontrol etme; malzemeler ve imalatla ilgili deneyleri yaptırma gibi yükümlülükleri mevcuttur.

Yapı denetim kuruluşları, denetçi mimar ve mühendisler, proje müellifleri, laboratuvar görevlileri ve yapı müteahhidi ile birlikte yapının ruhsat ve eklerine, fen, sanat ve sağlık kurallarına aykırı, eksik, hatalı ve kusurlu yapılmış olması nedeniyle ortaya çıkan yapı hasarından dolayı yapı sahibi ve ilgili idareye karşı, kusurları oranında sorumludurlar. Bu sorumluluğun süresi; yapı kullanma izninin alındığı tarihten itibaren, yapının taşıyıcı sisteminden dolayı 15 yıl, taşıyıcı olmayan diğer kısımlarda ise 2 yıldır.

Yapıda, yapı kullanma izni alındıktan sonra, ilgili idareden izin alınmadan yapılacak esaslı tadilattan doğacak yapı hasarından, izinsiz tadilat yapanlar sorumludur. Yapı denetim kuruluşu; yazılı ihtarına rağmen yapı sahibi tarafından önlemi alınmayan, parsel dışında meydana gelen ve yapıda hasar oluşturan yer kayması, çığ düşmesi, kaya düşmesi ve sel baskınından doğan hasarlardan sorumlu değildir.

Yapı denetim kuruluşlarından bu Kanunda ve ilgili mevzuatta öngörülen esaslara göre denetim görevini yerine getirmedikleri tespit edilenlere, tespit edilen fiil ve hâllerin durumuna göre Bu Kanun hükümlerinin uygulanması sırasında, yapı denetim kuruluşunun sorumluluklarını yerine getirmemesi ve mevzuata aykırı davranması sebebiyle idari para cezası verilebileceği gibi yine bu Kanun hükümlerinin uygulanması sırasında, yapı denetim kuruluşunun icraî veya ihmalî davranışla yeni iş almaktan men cezası uygulanmasını gerektiren fiiller nedeniyle görevini kötüye kullanan ortakları, yöneticileri, mimar ve mühendisleri, yapı müteahhidi, şantiye şefi, proje müellifi gerçek kişiler ile laboratuvar görevlileri, altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Yapı denetim kuruluşunun ortak ve yöneticileri, mimar ve mühendisleri ile laboratuvar görevlileri bu Kanun hükümleri çerçevesinde yapmaları gereken denetimi yapmadıkları hâlde yapmış gibi veya yapmalarına rağmen gerçeğe aykırı olarak belge düzenlemeleri hâlinde Türk Ceza Kanununun resmi belgede sahtecilik suçuna ilişkin hükümlerine göre cezalandırılır.

Yayımından 1 yıl sonra yani 12.03.2021 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren ve bu tarihten sonra teslim edilen binalar için dikkate alınacak olan 12.03.2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu’nun “Ürün sorumluluğu tazminatı” başlıklı 6 ncı maddesinde ise; “(1) Ürünün, bir kişiye veya bir mala zarar vermesi halinde, bu ürünün imalatçısı veya ithalatçısı zararı gidermekle yükümlüdür. (2) İmalatçı veya ithalatçının sorumlu tutulabilmesi için, zarar gören tarafın uğradığı zararı ve uygunsuzluk ile zarar arasındaki nedensellik bağını ispat etmesi zorunludur. (3) Ürünün sebep olduğu zarardan birden fazla imalatçı veya ithalatçının sorumlu olması halinde, bunlar müteselsilen sorumlu tutulurlar. (4) İmalatçı veya ithalatçıyı üründen kaynaklanan tazminat sorumluluğundan kurtaran ya da bu sorumluluğu azaltan sözleşmelerin ilgili maddeleri hükümsüzdür. (5) Ürünün sebep olduğu zarar nedeniyle ödenecek maddi ve manevi tazminat miktarının belirlenmesinde 11/1/2011 tarihli ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır. (6) Tazminat talebi için zamanaşımı süresi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde zararın doğduğu tarihten itibaren on yıldır. (7) Diğer kanunlardaki tazminat sorumluluğuna ilişkin hükümler saklıdır.”^[7] hükmü yer almaktadır.Buna göre12.03.2021 tarihinden sonra teslim edilen binalar için; yapıyı imal eden kişinin kusursuz sorumluluğu bulunabileceğine değinilmiştir. Anılan hükmün dördüncü fıkrası kapsamında yapıyı imal etmede imalatçı kusursuz sorumluluğuna başvurulabileceği değerlendirilmektedir.

SONUÇ

6 Şubat depremlerinin; tüketici hakem heyetleri ile ilgili olan; satıcı/sağlayıcılar, eşyalarını veya hizmeti parasını ödemesine rağmen henüz teslim almamış tüketiciler, kargo merkezlerinde bekleyen parası ödenmiş kargolar, garanti onarım için servisteki ürünler, bilirkişiye teslim edilmiş mallar gibi çok geniş bir alanı etkilediği değerlendirilmektedir. Mağazaların, işyerlerinin, kargo merkezlerinin, dükkanların yıkıldığı değerlendirilirse kimin sorumluluğuna gidileceği düşündürücüdür.

Sorumluluk hukukunun genel kuralı gereğince, bir kimsenin haksız eylem nedeniyle sorumlu tutulabilmesi için, öncelikle hukuka aykırı bir eylemin bulunması, bir zararın meydana gelmesi, zararın meydana gelmesinde kusurun bulunması ve haksız eylemle zarar arasında da uygun illiyet bağının olması gerekmektedir. Binalar; yazılı bulunan yapı yönetmeliklerine ve teknik koşullara uygun yapılmasına rağmen salt deprem nedeniyle yıkılsaydı, bu durumda, zararla hukuka aykırı eylem arasındaki uygun illiyet bağı kesilmiş olacağından ilgililerin maddi ve cezai sorumluluğuna gidilemeyeceği değerlendirilmektedir.

6 Şubat depremleri sebebiyle OHAL bölgesinde yer alan tüketici hakem heyetleri 06.04.2023 tarihi itibarıyla iş ve işlemlerine (bazı illerimizdeki fiziki şartların zorluğuna rağmen) kaldıkları yerden devam etmektedirler. Hakem heyetindeki dosyaların inceleme süreci 6 ay olduğundan, duran sürelerin başvurusu deprem öncesi yapılmış dosyaların inceleme sürecine eklenebileceği tüketicilerimizce dikkate alınmalıdır.

Yıkılan her bir bina özelinde oluşan her bir zarar çerçevesinde yani somut olaya göre inceleme yapılması gerekmektedir dolayısıyla başvurulacak mercii gerek mahkeme gerek tüketici hakem heyeti olsun delillerin tespiti son derece önem arz etmektedir.

KAYNAKÇA

https://bilirkisilik.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/kilavuzu14022023080803

https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/system/files/makale/6_subat.pdf

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200312-1.htm

https://webdosya.csb.gov.tr/db/kilis/duyurular/hasar_tesp-t-sunum-20230214114704.pdf

https://www.corpus.com.tr/ (Yargıtay kararları)

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200312-1.htm

Bucaktepe, Adil, Depremden Dolayı İdarenin Sorumluluğu, Dergipark

^[1] https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/system/files/makale/6_subat.pdf, 30.05.2023

^[2] https://bilirkisilik.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/kilavuzu14022023080803

^[3] https://webdosya.csb.gov.tr/db/kilis/duyurular/hasar_tesp-t-sunum-20230214114704.pdf

^[4] Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 04.03.2003 tarihli E. 2002/314, K. 2003/15 sayılı kararı

^[5] Bucaktepe, Adil, Depremden Dolayı İdarenin Sorumluluğu, Dergipark

^[6] https://dask.gov.tr/tr/dask-hakkinda

^[7] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/03/20200312-1.htm

Sahip olunan ekonomik kaynakların en etkin ve verimli bir şekilde kullanılması, bir güç oluşturacak şekilde yönlendirilmesi olarak tanımlanan iktisadi hayat, işletmeleri varlıklarını sürdürmesi, etkin ve verimli olabilmesi için yapısal bir dönüşüme zorlamıştır. Yapısal dönüşüm ise birçok kaynakta “iktisadi faaliyetin geleneksel üretimden nitelikli üretim ve hizmetler sektörüne dönüşümü” şeklinde tarif edilmektedir.  Günümüz dünyasının katma değeri yüksek ürün imalatı ve ihracatı, mal ve hizmet ürünlerinde dijitalleşme, uluslararasılaşma ve unicorn olma gibi kavramları öne çıkarması Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) sektörünü ayrı bir yere konumlandırmaktadır. Bu bağlamda ülkemizin bilişim ve alt sektörlerinin geliştirilmesi, inovasyonun teşvik edilmesi ve uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bölgesel ve küresel unicornların oluşturulması amacıyla hazırlanarak bilişim ihracatçılarımıza sunulan E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) destek mekanizması Türkiye’nin bilişim sektörü hizmet ihracatının artırılması ve dönüşümün sağlanması noktasında kilometre taşı olacaktır.

Anahtar Kelimeler: E-Turquality, BİT, bilişim, bilişim ihracatı, bilişimin yıldızları, unicorn

GİRİŞ

Dünya ülkelerinde son yıllarda yaşanan yapısal dönüşüm ve gelişmelere bakıldığında hizmet sektörünün daha fazla gelir getirmesi nedeniyle klasik tarım ve sanayi sektörüne oranla önemli bir üstünlük sağladığı görülmektedir. İşte artan bu öneme binaen hizmet ticareti konusunun Türkiye’nin önümüzdeki dönem dış ticaret politika ve stratejilerinin önemli bir ayağını oluşturacağı değerlendirilmektedir. Türkiye, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)’nü kuran Marakeş Anlaşması kapsamında imzalanan ve 1995 yılından bu yana yürürlükte olan Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS)’na taraftır. Mezkûr anlaşmada, gelişen teknolojinin beraberinde yeni hizmet alanlarını ortaya çıkaracağı düşünülerek ortaya konulacak bir tanımlamanın dışında kalmasını önlemek amacıyla genel bir “hizmet” tanımı özellikle yapılmamıştır. Bununla birlikte hizmet ticaretinin uluslararası sınıflandırmasına temel teşkil edecek 12 ana başlıkta sınıflandırılan hizmetlere tabloda yer verilmektedir.

Tablo 1: DTÖ-GATS Hizmet Sınıflandırması

Diğer yandan 2010 yılında başta Birleşmiş Milletler, OECD ve Eurostat olmak üzere uluslararası örgütlerin ortak çalışmaları ile hazırlanan Genişletilmiş Ödemeler Dengesi Hizmet Sınıflandırması-2010 (EBOPS–2010) bir hizmet ticareti sınıflandırması ortaya koymakta ve Türkiye’nin hizmet ticaretine ilişkin resmi raporlamaları da bu sınıflandırma çerçevesinde yapılmaktadır.

Tablo 2: EBOPS 2010 Hizmetler Sınıflandırması

BİLGİ VE İLETİŞİM SEKTÖRÜNÜN TÜRKİYE VE DÜNYADAKİ KONUMU

Uluslararası verilere bakıldığında global BİT Pazar büyüklüğü 2021 yılında %13’lük büyüme ile 4.3 trilyon Dolar seviyesine yükselmiş olup 2022 yılında ise %4’lük büyüme ile 4,4 trilyon Dolar seviyesine ulaştığı değerlendirilmektedir (TÜBİSAD 2021 Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü Pazar Verileri ve Trendleri Raporu). Dünyadaki gelişmelere paralel olarak Türkiye’deki bilişim ve alt sektörleri de hızlı bir gelişme göstermektedir. Türkiye’nin bilişim sektörü pazar büyüklüğü 2021 yılında 29,9 milyar Dolara (266 milyar TL) ulaşmıştır (TÜBİSAD 2021 Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü Pazar Verileri ve Trendleri Raporu).

Diğer taraftan, Türkiye’nin bilişim sektörü hizmet ihracatı 2019 yılında 1 milyar 462 milyon Dolar, 2020 yılında 2 milyar 92 milyon Dolar, 2021 yılında 2 milyar 533 milyon Dolar ve 2022 yılında (Ocak-Ekim) ise 2 milyar 034 milyon Amerikan Doları olarak gerçekleşmiştir. (TCMB Ödemeler Dengesi, TÜİK).  Bilişim sektörünün farklı sektörlerle etkileşim içinde olması nedeniyle farklı kaynaklarda da bu rakamın çok daha yüksek olduğu ifade edilmektedir.

İthal girdi oranının ve başlangıç sermayesinin düşük olması, katma değerin yüksek olması, cari açığı düşürme potansiyeli ve farklı sektörleri kapsayan dönüştürücü etkisiyle bilişim hizmetleri sektörü Türkiye’nin ihracatı açısından büyük önem arz etmektedir. Sektörün önemli bileşenleri;

• Sektörel yazılımlar,
• Dijital oyun,
• Finansal teknoloji ve yazılımlar,
• Sibergüvenlik,
• Yapay zekâ ve blockchain,
• Akıllı şehir,
• Telekomünikasyon, 5G, bulut ve iletişim hizmetleri
• Bilişim hizmetleri

alanları olarak göze çarpmaktadır.

BİLİŞİM SEKTÖRÜ İHRACAT DESTEKLERİ

20/04/2022 tarihine kadar (Mülga) 2015/8 Sayılı Döviz Kazandırıcı Hizmet Ticaretinin Desteklenmesi Hakkında Karar kapsamında “yazılım, oyun ve bilişim hizmetleri” alanında faaliyet gösteren yararlanıcı şirket ve/veya işbirliği kuruluşları Ticaret Bakanlığı tarafından sağlanan desteklerden faydalanmıştır. Anılan Karar kapsamında, söz konusu şirketlerinin ürün ve hizmet tescili, belgelendirme, fuar katılımı, reklam, tanıtım ve pazarlama, yurt dışı birim kira, ihracata yönelik danışmanlık, rapor satın alımına ilişkin giderleri ile bilgisayar oyunları veya mobil uygulama geliştiren şirketlerin pazara giriş giderleri, komisyon giderleri ve oyun ve uygulamaların geliştirilme süreçlerine ilişkin personel ve lisans alım giderleri hibe olarak desteklenmiştir.

Diğer taraftan 2564 Sayılı Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında hizmet sektöründe yer alan üst düzey ve ülkemize yüksek tutarlı döviz kazandırma potansiyeli olan şirketler “TURQUALITY® Programı” kapsamında desteklenmiştir.

Bununla birlikte, uygulamada edinilen tecrübeler, üretim ve ticaret yöntemlerinde dijitalleşme, sektörden gelen talepler ve sektöre verilen önem çerçevesinde desteklerin kapsamı genişletilerek ihracatın tabana yayılmasına yönelik olarak tüm bilişim ve alt sektörlerdeki katma değeri yüksek firmaların desteklenmesi amacı doğrultusunda 5447 sayılı “Türkiye Bilişim Sektörünün Uluslararasılaşması ve E-Turquality (Bilişimin Yıldızları Programı) Hakkında Karar” 20/4/2022 tarihli ve 31815 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak bilişim ihracatçılarımıza ve işbirliği kuruluşlarımıza sunulmuştur. Mezkur Karar ile;

• Yazılım,
• Dijital oyun,
• Finansal yazılım ve teknolojiler
• Blok zincir yazılım ve teknolojiler
• Yapay zekâ, büyük veri,
• Siber güvenlik,
• Akıllı şehir ile yeşil dönüşüm yazılım ve hizmetleri,
• Telekomünikasyon, 5G, bulut ve iletişim hizmetleri,
• Veri merkezi,
• Bilişim hizmetleri,
• Sistem bakım ve destek hizmetleri ve
• Dijital aracılık ve hizmet platformları

destek kapsamına dahil edilmiştir.

Söz konusu destek modeli ile Ticaret Bakanlığı tarafından sağlanan tüm bilişim sektörü destekleri sistematik bir şekilde ele alınmış ve sektöre sağlanan desteklerin tek bir başlık ile kullanıcıya ulaştırılması hedeflenmiştir. Böylelikle mevzuatın, yararlanıcı firma ve işbirliği kuruluşları açısından kolay, anlaşılabilir ve uygulanabilir olması sağlanmıştır.

Bu kapsamda;

• İhracata hazırlık ve kurumsal kapasite oluşturma destekleri
• İhracatta pazarlama ve pazarda tutundurma destekleri
• Yüksek katma değere yönelik E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı Desteği

ile 3 aşamalı ancak tek bir başlık altında toplanmış bir destek programı tasarlanmıştır.

İnovasyonun teşvik edilmesi ve uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bölgesel ve küresel unicornların oluşturulmasına yönelik olarak bilişim sektörüne özel yeni destek unsurlarını içeren E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı da oluşturulmuştur.

E-TURQUALITY (BİLİŞİMİN YILDIZLARI) PROGRAMI

Bilindiği üzere ülkemizin rekabet avantajını elinde bulundurduğu ve markalaşma potansiyeli olan ürün gruplarına sahip firmalarımızın, üretimlerinden pazarlamalarına, satışlarından satış sonrası hizmetlerine kadar bütün süreçleri kapsayacak şekilde yönetsel bilgi birikimi, kurumsallaşma ve gelişimlerini sağlayarak uluslararası pazarlarda kendi markalarıyla global bir oyuncu olabilmeleri ve söz konusu markalar aracılığıyla olumlu Türk malı imajının oluşturulması ve yerleştirilmesi amacıyla Dünyada devlet destekli ilk ve tek markalaşma programı olan TURQUALITY® 2004 tarihinde (Mülga) Ekonomi Bakanlığı döneminde yürürlüğe girmiştir. Zamanla tekstil ve hazır giyim ile beraber diğer sektörler de Program’a dahil edilmiştir. Hizmetler sektörü ise 2564 Sayılı Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında hizmet sektöründe yer alan üst düzey ve ülkemize yüksek tutarlı döviz kazandırma potansiyeli olan şirketler “TURQUALITY® Programı” kapsamında desteklenmektedir.

E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı ise yukarıda izah edilen TURQUALITY® programının bilişim alt sektörlerine uyarlanmış bir hali olarak; ülkemizin bilişim ve alt sektörlerinin geliştirilmesi, inovasyonun teşvik edilmesi ve uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bölgesel ve küresel unicornların oluşturulmasına yönelik olarak yürütülmektedir.

Türkiye’de yerleşik bilişim ve alt sektörlerinde yer alan yazılım, gömülü yazılım, dijital oyun, e-spor, finansal yazılım ve teknolojiler, blok zincir yazılım ve teknolojiler, yapay zekâ, büyük veri, siber güvenlik, akıllı şehir ile yeşil dönüşüm yazılım ve hizmetleri, telekomünikasyon, 5G, bulut ve iletişim hizmetleri, veri merkezi, bilişim hizmetleri, sistem bakım ve destek hizmetleri, dijital aracılık ve hizmet platformları ve ilişkili sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı kapsamında desteklenmektedir.

E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı 2564 sayılı Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karara kıyasla bilişim ve alt sektörlerine özel olarak tasarlanmıştır.

• Marka odağından uzaklaşarak bilişim sektörü hizmet ve ürünleri destek modelinin odağına yerleştirilmiştir.
• Şirketlerin kapsama alınma ve ön inceleme süreçleri ile kapsama alınma kriterleri bilişim sektörünün dinamiklerine özgü olarak yeniden ele alınmıştır.
• Şirketlerin bir stratejik plan dâhilinde kurumsal kapasitelerini güçlendirmeleri ve yurtdışında büyümeleri için yıllık stratejik iş planı zorunluluğu getirilmiş ve buna yönelik hizmet alımı da destek kapsamına alınmıştır.
• Desteklerin etkin ve verimli kullanımının takibi amacıyla yıllık izleme-değerlendirme sistemi getirilmiştir.

Program kapsamına alınma ve değerlendirmeye yönelik olarak da dört ana bilişim kategorisi belirlenmiş olup, Ön Değerlendirme Soru Setleri, Ön İnceleme Raporu ve diğer çalışmalar aşağıda yer alan bu dört sektör olacak şekilde oluşturulmuştur:

• Yazılım Tabanlı Hizmet Ürünü Sunan Şirketler
• Platform Tabanlı Hizmet Sunan Şirketler
• Bilişim Hizmeti Sunan Şirketler
• Dijital Oyun Sunan Şirketler

Şirketler Programa başvuruda bulunmadan önce 5447 sayılı Kararın Uygulama Usul ve Esasları Genelgesinin 50 nci maddesi ikinci fıkrası uyarınca Ticaret Bakanlığının websitesinde yayımlanmış olan Ön Başvuru Koşulları Belgesi’nde (EK BYÖnKosullar) yer alan koşulları sağlaması, ana yönetim ve iş merkezlerinin Türkiye’de yerleşik olması, faaliyetlerine ilk defa Türkiye’de başlamış olması gerekmektedir.

E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programına başvuru yapmak isteyen firmaların izlemesi gereken adımlar şu şekildedir;

1. Ön Değerlendirme Soru Seti

Şirketlerce hazırlanan program başvurularının, ilgili bilişim sektörüne göre hazırlanan ve Ticaret Bakanlığı web sitesinde yer alan Firma Ön Değerlendirme Setlerini ilgili oldukları sektörün seçilmesi ile doldurulmalı ve Bilişimin Yıldızları Programı Kapsama Alınma Başvuru Belgeleri (EK-BYKapsama1) ile birlikte KEP üzerinden Hizmet İhracatçıları Birliği’ne göndermeleri gerekmektedir.

2. Ön İnceleme Çalışması

Başvurusu kabul edilen şirketin;

• Vizyonunun,
• Ürünlerinin/hizmetlerinin,
• Strateji yönetimi ve kurumsal yetkinliklerinin,
• Finansal yönetiminin ve performansının,
• Operasyon yönetiminin,
• Pazarlama, satış ve marka yönetimi becerilerinin,
• Ar-Ge ve İnovasyon yetkinliklerinin,
• Yönetişiminin,
• İnsan kaynakları yönetiminin,
• Bilgi teknolojileri ve dijitalleşme becerilerinin,
• Uluslararasılaşma ve unicorn olma potansiyelinin

incelenmesi için Ticaret Bakanlığı tarafından görevlendirilen bilişim alt sektörlerinde gerekli kriter ve tecrübeyi haiz E Turquality (Bilişimin Yıldızları) Yönetim Danışmanlığı Şirketi tarafından ön inceleme çalışması yapılmaktadır.

Ön incelemenin yapılmasında Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen Ön İnceleme Raporu Şablonu (EK-BYÖnİncelemeŞablon) esas alınmaktadır.

Aşağıda belirtilen kriterlere sahip şirketlere başvuru değerlendirmelerinde ilave puan eklenerek öncelik verilebilmektedir.

• Serbest Bölge/İhtisas Serbest Bölgesi’nde yer alan şirketler,
• TÜBİTAK Teydeb programını başarılı bir şekilde tamamlayan şirketler,
• Yurtdışı marka tescil belgesine sahip şirketler,
• Hizmet/Ürün tescil belgesine sahip şirketler,
• Teknolojik Ürün Deneyim Belgesi’ne sahip şirketler,
• Devlet Malzeme Ofisi Kataloğu’nda ürünü/hizmeti bulunan şirketler.

Ön İnceleme Çalışması kapsamında, görevlendirilen E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) Programı Yönetim Danışmanlığı Firması tarafından öncelikle başvuran şirketten inceleme alanlarına ilişkin detaylı bilgi ve belge talep edilmekte ve bu bilgi ile belgeler incelendikten sonra şirketin tesislerinde yerinde inceleme çalışması yapılmaktadır.

 Ön İnceleme Çalışmasında şirket için değerlendirme modeli, yurt dışı pazarlamaya ilişkin temel göstergeler ile her sektör için ayrı olarak kurgulanmış sektörel göstergelerden oluşmaktadır.

Şirket sektöre özgü performans göstergeleri (hizmet ve içerik geliştirme) ile aşağıdaki bölümlerde yer alan sorular bakımından değerIendirilmektedir.

• Stratejik ve Kurumsal Yönetim
• Finans Yönetimi
• Operasyon Yönetimi
• Pazarlama, Satış ve Marka Yönetimi
• İnovasyon ve Ar-Ge
• Yönetişim
• İnsan Kaynakları Yönetimi
• Bilgi Teknolojileri Yönetimi ve Dijitalleşme

3. Ön İnceleme Raporu

Yönetim danışmanlığı şirketi tarafından hazırlanan incelemeye ilişkin ön inceleme raporu ödeme tarihinden itibaren en geç 2 (iki) ay içerisinde hazırlanarak KEP üzerinden Bakanlığa iletilmesi gerekmektedir. Ön inceleme raporunun belirtilen sürede ibraz edilmemesi halinde ilgili tarafça gerekçesi ile birlikte değerlendirilmek üzere KEP üzerinden Bakanlığa başvuruda bulunulur. Söz konusu başvurunun yapılmaması halinde süreç olumsuz sonuçlanmış sayılarak söz konusu şirket 6 (altı) ay içerisinde programa yeniden başvuru yapamamaktadır.

4. Programa Hak Kazanma

Program kapsamına alınan şirketlere, Ticaret Bakanlığı tarafından E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) sertifikası verilmekte ve şirketler E-Turquality (Bilişimin Yıldızları) logosunu kullanma hakkı kazanmaktadır.

5. Stratejik İş Planı

Program kapsamına alınan şirketler Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen Stratejik İş Planı Şablonu ve tanımlı gelişim yol haritası çerçevesinde şirketin mevcut durumu, sahip olduğu vizyon ve kurumsal stratejileri ile operasyon ve destek süreçleri, organizasyonları ve teknolojik yetkinlikleri, uluslararası en iyi uygulamalar ile stratejik hedef, operasyonel eylemler, yürütülecek faaliyetler, yararlanmayı öngördüğü destekler ve performans göstergelerine göre 5 yıllık bir stratejik iş planı hazırlayarak KEP üzerinden Bakanlığa iletilmesi gerekmektedir. Stratejik İş Planı, şirket kapsama alındıktan sonra gerçekleştirilir. Yıllık izleme ve değerlendirme faaliyetleri ise her takvim yılı başlangıcında gerçekleştirilir. Stratejik İş Planı onaylandıktan sonra program kapsamı desteklere ön onay ve/veya destek ödeme başvurusu yapılmaktadır.

Programda yer alan destekler, ön onay/ destek ödeme başvuruları ve diğer bilgilere https://www.ticaret.gov.tr/destekler/hizmet-sektoru-destekleri/bilisim adresinden ulaşılabilmektedir.

SONUÇ

Ülkemizin bilişim ve alt sektörlerinin geliştirilmesi, inovasyonun teşvik edilmesi ve uluslararası pazarlarda rekabet edebilecek bölgesel ve küresel unicornların oluşturulması amacıyla hazırlanan E-Turquality (Bilişimin Yıldızları), bilişim alanında dinamik dönüşümü takip eden, ihracat pazarlarında belli bir mesafeyi kat etmiş Ticaret Bakanlığınca belirlenen ön koşulları sağlayan şirketlerin tanımlı bir gelişim yol haritası ile dahil olabildiği, ülke bilişim sektörünü yurt dışına açmayı hedefleyen yeni ve kapsamlı destek unsurlarını içeren bir programdır. E-Turquality Programı ile bilişim sektörü ihracatçılarımızın yurt dışı pazarlara erişiminin kolaylaşması, uluslararası piyasalarda daha rekabetçi bir yapıya kavuşması ve Türkiye’nin bilişim sektörü hizmet ihracatında sürdürülebilir bir artış sağlanması hedeflenmektedir.

KAYNAKÇA

TİCARET BAKANLIĞI (2021) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS). Erişim Tarihi 25 Ocak 2023 https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/hizmet-ticareti-anlasmalari/hizmet-ticareti-genel-anlasmasi-gats

TİCARET BAKANLIĞI (2023) Hizmet Sektörü Destekleri. Erişim Tarihi 26 0cak 2023 https://www.ticaret.gov.tr/destekler/hizmet-sektoru-destekleri

TÜBİSAD (2021) Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü Pazar Verileri ve Trendleri Raporu. Erişim Tarihi 26 Ocak 2023 https://www.tubisad.org.tr/tr/images/pdf/tubisad-bit-2021-tr-20220526.pdf

TCMB (2022) Ödemeler Dengesi İstatistikleri https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/Odemeler+Dengesi+ve+Ilgili+Istatistikler/Odemeler+Dengesi+Istatistikleri/

Çalışmada, 2022 yılından itibaren küresel yapay zeka sektörünün büyümesi, istihdam etkisi ve ekonomiye katkısı üzerine bilgiler sunulmuş ve gelecekteki potansiyel etkileri tartışılarak yapay zekanın getirdiği riskler ve düzenlemeye ihtiyaç duyulan alanlar vurgulanmıştır. Algoritmik sapma, şeffaflık eksikliği, veri gizliliği ve güvenliği gibi konular, yapay zekanın sorumluluğu ve etik kullanımı konusunda dikkat çekici problemler olarak ortaya çıkmaktadır. Özel sektör ve kamu tarafından yapılan bazı hatalı uygulamalar, yapay zekanın ayrımcı kararlar alabileceğini ve topluma zarar verebileceğini göstermektedir. Devletlerin yapay zekayı düzenlemesi gerekliliği ve düzenlemelerin dengeli bir şekilde inovasyonu teşvik etmeye ve potansiyel zararları önlemeye yönelik olması ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Örnek olarak, yapay zekanın hayatın farklı alanlarına güçlü bir şekilde girmesi nedeniyle bu konuda öğrencilerin de ödevlerini yapay zeka yardımı olmadan tamamlayabilmeleri için çözümler aranmaktadır. Son olarak, dünya genelinde yapılan yapay zeka düzenlemelerine dair özet bilgilere çalışma kapsamında yer verilmektedir.

Anahtar Kelimeler: AI, yapay zeka, yapay zeka düzenlemeleri, veri gizliliği, algoritmik sapma, inovasyon

GİRİŞ

2022 yılı itibariyle küresel yapay zeka sektörünün 136 milyar dolara ulaştığı tahmin edilmektedir. Önümüzdeki 10 yıl içindeyse 13 katlık bir büyüme öngörülmektedir. 2025 yılında 100 milyona yakın kişinin bu alanda istihdam edileceği tahmin edilirken birçok sektör bu teknolojiyi önemli oranda kullanmaya başlamıştır. Gartner’ın araştırmasına göre her üç tıp uzmanından biri teşhise yardımcı olması için bilgisayar sistemlerini kullanmaktadır. Öte yandan, 2025 yılına gelindiğinde online ve telefona çağrı merkezi hizmetlerinin %95’inin yapay zeka teknolojilerini kullanması beklenmektedir.[1] PWC’nin raporuna göre 2030 yılına kadar yapay zekanın küresel milli geliri %26 artrması ve yaklaşık 16 trilyon dolarlık bir katkı sağlaması öngörülmektedir.[2] UNDP, mevcut yapay zeka önek uygulamalarının halihazırda 17 sosyal gelişme hedefine dokunduğunu ve diyabetin önceden teşhisi gibi uygulamaların 400 milyon diyabet hastanasına yardımcı olabileceğini değerlendirmektedir.[3] MIT araştırmacıları yapay zeka kullanarak Halicin isimli uzun bir süredir üretilen en güçlü antibiyotiği ürettiler.[4] IPSOS’un geçtiğimiz yıl World Economic Forum için yaptığı bir çalışmaya göre insanların %60’ı yapay zeka tabanlı ürün ve hizmetlerin önümüzdeki 3-5 yıl içerisinde hayatlarını ciddi şekilde etkileyeceğini düşünmektedir. 2022 yılında hayatımıza yeni giren yapay zeka uygulamalarını düşündüğümüzde bu oranın artması bizleri şaşırtmayacaktır.

Ancak, madalyonun diğer yüzünde yapay zekaya karşı önemli sayılabilecek bir güven sorunu da olduğu muhakkak. Ankete katılan 20 bin kişinin sadece yarısı yapay zekanın getirdiği faydanın neden olduğu zarardan daha fazla olduğunu düşünmektedir. Yine katılımcıların sadece yarısı yapa zeka şirketlerine diğer şirketler kadar güvendiklerini belirtmiştir.[5]

Yapay zekanın birçok alanda hayatımızı etkileyeceği muhakkak. Ancak, bugün alınan kararlar, atılan adımlar yapay zekanın gelecekte nasıl şekilleneceğini belirleyecektir. Konu gelişmeye devam eden bir teknoloji olduğunda ne yapılması gerektiğine ilişkin tartışmalar kaçınılmaz. Farklı kamu ve özel sektör kurum ve kuruluşları konuya farklı yaklaşımlar sergilemektedir. Teknolojiyi düzenlemek için atılacak adımların inovasyona zarar vereceğini savunanlarla birlikte yapay zekanın kötü amaçlı kullanıma açık taraflarına odaklanan da ciddi bir kesim bulunmaktadır.

Sebebi ne olursa olsun son yıllarda kamu otoriteleri bu alana giderek daha fazla odaklanmaktadır. Rekabet gücünü artırmaktan insan odaklı bir yaklaşımla vatandaşlarının zarar görmesini engellemek isteyenlere kadar farklı motiflerle daha fazla politika belgesi ve düzenleme üretildiğine şahit olmaktayız. Gerçekten de yapay zekanın art niyetli kullanımlar bir yana tam olarak anlaşılmadan yanlış kullanımlarının bile önemli etkileri olabildiğini görmekteyiz. Örneğin, İngiltere’de öğrencilerin notlarını hesaplamak için bir algoritma kullanıldığında öğrencilerin %40’ının öğretmenlerinin verdiğinden daha kötü notlar aldığı görülmüştür.[6]  Başka bir örnekte, Apple’ın kredi kartının kadınlar için daha düşük limitler sunduğu tespit edilmiştir.[7] 

YAPAY ZEKANIN YARATTIĞI RİSKLER

Yapay zekanın düzenlenmesi gerektiğini savunanlar bazı temel noktalarda birleşmektedir. Bunlardan biri algoritmik sapma (algorithmic bias) olarak adlandırılan ve yapay zekanın eğitildiği veri setindeki yanlış varsayım ve sapmalar nedeniyle sistematik bir şekilde belirli gruplara ayrımcı davranmak gibi kararlar alması olarak tanımlayabileceğimiz durumdur. Örneğin, 2019 yılında ABD’de 200 milyondan fazla insan üzerinde hangi hastaların ekstra tıbbi bakıma ihtiyaç duyacağını tahmin etmek için kullanılan bir algoritmanın beyaz hastaları siyah hastalara göre büyük ölçüde tercih ettiği görülmüştür.[8] ProPublica’nın raporuna göre algoritmik sapmanın çok daha ciddi sonuçları da olabilmektedir. Örneğin, ABD’de yargıçlar tarafından sanıkların tutuklanması mı yoksa kefaletle serbest bırakılması mı gerektiğini tahmin etmek için kullanılan COMPAS algoritmasının Afrikalı-Amerikalılara karşı önyargılı olduğu bulunmuştur. Söz konusu algoritma çeşitli değişkenler üzerinden sanığın tekrar suç işleme ihtimalini analiz etmekte olup, Yeniden suç işleme olasılığı eşit olan beyazlarla karşılaştırıldığında, Afrikalı-Amerikalılara daha yüksek bir risk puanı verildiği iddia edilmiştir.[9] Yine kamu tarafında başka bir örnek ABD’de birçok eyalette suç işlenme ihtimalini hesaplayarak polisleri söz konusu bölgelere yönlendiren PredPol isimli algoritmanın gerçek suç oranlarından ziyade polis tarafından kaydedilen raporlardan öğrendiği için belirli etnik gruplara ayrımcılık yapacak şekilde bir “geri bildirim döngüsü” yarattığını göstermiştir.[10]

Özel sektör uygulamalarında da benzer ayrımcı kararların alındığı görülmektedir. Örneğin, Amazon 2015 yılında çalışanları işe almak için kullandıkları algoritmanın kadınlara karşı önyargılı olduğunu fark etmiştir. Bunun temel sebebi algoritmayı eğitmek için kullanılan 10 yıllık dönemde başvuran adayların çoğunun erkek olması nedeniyle, algoritmanın erkekleri kadınlara tercih edecek şekilde eğitilmiş olmasıdır.[11] Daha detaylı açıklanacak olursa algoritma özgeçmişteki kelimeleri dikkate alarak başvuranların uygunluğunu ağırlıklı olarak erkek mühendislik departmanlarıyla karşılaştırdı ve metinde kadın kelimesi geçmesi ya da kadın kolejlerinden mezun olan adaylar olması durumunda bu özgeçmişlere daha düşük puanlar vermiştir.[12]

Şüphesiz yapay zekayla ilgili riskler bununla sınırlı değildir. Diğer önemli bir konu birçok algoritmanın “kapalı kutu” olarak çalışması ve aldığı kararların hangi gerekçelere dayandığının şeffaf bir şekilde ortaya koyamamasıdır. Diğer önemli bir konu ise yapay zeka algoritmalarının başarısının artmasının temel sebeplerinden olan ve 2025 yılında 175 trilyon gigyabayta erişmesi öngörülen küresel verilerin toplanma ve işlenme şekilleridir. Kişisel verilerimizin izinsiz ve art niyetli kullanımına ilişkin haklı olarak artan çekince ve taleplerimiz kaçınılmaz olarak bu alandaki düzenlemeleri tetiklemektedir. Tabi bir de yasal sorumluluk gibi yaklaşmakta olan başka riskler var. Örneğin, 2018 yılında bir otonom araç bir yayayı öldürdüğünde aracın içindeki yedek şöforün dikkatsiz davrandığı ve suçlu olduğu sonucuna varılmıştı.[13] Yapay zekanın insan gözetimi olmadan giderek daha çok karar aldığı bir dünyaya doğru giderken burada detaylarına girmeyeceğimiz algoritmik kişilik (algorithmic entity) gibi kavramların hukuk alanında önemli reformlara ihtiyaç duyulacağını göstermektedir.

Yukarıda sayılan riskler devletlerin bu alandaki düzenleme isteğini artırmaktadır. Bu alandaki düzenlemeler yapay zeka sistemlerinin sorumlu bir şekilde geliştirilmesini ve kullanılmasını sağlamaya yardımcı olabilir ve bazı risklerin azaltılmasına yardımcı olabilir. Hükümetler, yapay zekanın geliştirilmesi ve kullanılması için standartlar belirlemek, veri gizliliği ve güvenliği için yönergeler oluşturmak ve yapay zeka sistemlerinin şeffaf ve hesap verebilir olmasını sağlamak için düzenlemeleri kullanabilir. Öte yandan, aşırı düzenleme inovasyonu engelleyebilir ve yapay zekanın gelişimini ve dağıtımını yavaşlatabilir. Hızla gelişen teknolojiye ayak uyduracak kadar esnek düzenlemeler oluşturmak da zor olabilir. Genel olarak, inovasyonu teşvik etmekle toplumu potansiyel zararlardan korumak arasında bir denge kurmak önemlidir.

Yukarıdaki paragrafın ChatGPT’ye sorduğum “Sence devlet yapay zekayı düzenlemeli mi?” sorusunun cevabı olduğu ve birçok ülkede öğrencilerin ödevlerini yapay zeka yardımı olmadan yaptıklarını tespit etmek için uygulamalar aradıkları düşünüldüğünde yapay zekanın hayatın her alanına ne denlü güçlü bir şekilde girmeye başladığını daha iyi anlayabiliriz bence. Aşağıda Ocak 2023 itibariyle dünyada seçili ülkelerdeki yapay zeka düzenlemeleri özetlenmektedir.

DÜNYADA YAPAY ZEKA POLİTİKALARI VE DÜZENLEMELERİ

• ABD

ABD’de eyaletler bazında farklı düzenlemeler bulunmakla birlikte ulusal düzeyde henüz yapay zekayla ilgili adımları atacak yapıları oluşturmaya odaklanmaktadır.[14] Ocak 2021’de yürürlüğe giren Ulusal Yapay Zeka Girişimi Yasası[15] federal hükümet ve ulusal bir ağı içeren bir networkun yapay zeka araştırma ve politikalarını koordine etmek için bir çerçeve çizmektedir.[16] Söz konusu yasa, yapay zeka alanında arge çalışmaları ve yatırımların artırılması, veri ve işletim gücüne erişimi geliştirecek altyapı çalışmalarının gerçekleştirilmesi, bu alandaki işgücü kalite ve nüfusunun artırılması, ulusal işbirliklerinin geliştirilmesi ve güvenilir yapay zeka için standartlar ve politikaların oluşturulmasına dayanmaktadır.[17] Söz konusu yasa bu amaçlar doğrultusunda çalışacak ofis ve görev güçlerini belirtmektedir. İlk olarak Ocak 2021’de Ulusal Yapay Zeka Girişimi Ofisi kurularak yasayla ilgili çalışmaları koordine etmekle görevlendirilmiştir. Temmuz 2021’de kurulan Ulusal Yapay Zeka (AI) Araştırma Kaynak Görev Gücü ise yapay zeka alanında ulusal bir inovasyon kapasitesi için kritik kaynaklara ve eğitim araçlarına erişimi genişletmek için yol haritasını hazırlamakla görevlendirilmiştir.[18] Nisan 2022’de kurulan Ulusal Yapay Zeka Danışma Komitesinin görevi Başkan’a ve Ulusal Yapay Zeka Girişimi Ofisine bu yasanın amaçları kapsamında danışmanlık yapmaktır.[19] ABD örneğinde birçok kamu kurumunun bu alanda yürütülen çalışmalarda koordineli çalışmasının amaçlandığı görülmektedir. Nitekim, Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi (OSTP), Ulusal Bilim ve Teknoloji Konseyi, Enerji Bakanlığı (DOE), Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST )gibi kurumlara doğrudan görevler verilirken birçok kurum ile koordine halinde bulunulması öngörülmüştür.[20]

Öte yandan, bu alanda ciddi etkileri olabileceği değerlendirilen Algoritmik Sorumluluk Yasası[21], ilk kez 2019’da hazırlanmış ve değişikliklerle 2022’de tekrar suınulmuştur. Söz konusu yasa, mevcut haliyle yıllık cirosu 50 milyon doların ya da kontrol ettiği kişisel bilgi sayısı 1 milyonun üzerinde olan firmaları regüle edecektir. Yasa, şirketlerin verilen toplanmasından geliştirme sürecine yapay zeka sürecinin tamamına ilişkin değerlendirmeler yapmalarını zorunlu kılmaktadır.[22]

ABD’de bekleyen önemli diğer bir düzenleme Yapay Zekanın Geleceği Yasası’dır.[23] Söz konusu yasa bir yandan yapay zekanın toplumsal etkilerini yönetmek ve güvenilir yapay zeka uygulamaları desteklemek bir yandan da ABD’nin bu alandaki rekabetçiliğini artırmak ve uygun bir yatırım ortamı hazırlamak gibi amaçlara sahiptir.[24] Benzer şekilde Kasım 2022’de Yapay Zeka Haklar Beyannamesi[25] Beyaz Saray Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi (OSTP) tarafından kamuyoyula paylaşılmış olup, şeffaf ve güvenilir otonom kararların alınabilmesine ilişkin temel prensipler, kaynaklar ve en iyi uygulamaları içeren bir çerçeve çizmektedir.[26]

Federal seviyede Federal Ticaret Komisyonu (FTC) ve NIST yapay zeka kullanımına ilişkin çeşitli prensipler yayınlamış olup, FTC yeni mevzuat çalışmalarını tamamlamadan da mevcut yetkileri çerçevesinde yapay zekaya ilişkin bazı düzenlemeleri yürürlüğe koymuştur.[27]

Federal seviyede yürüyen çalışmaların yanı sıra eyalet bazında ve sektör özelinde de birçok yapay zeka düzenlemesi bulunmaktadır. Bunların arasında 2017’de New York Algoritma İzleme Görev Gücü’nü[28] kuran algoritmik sorumluluk yasası, 2018’de Kaliforniya’da hazırlanan 23 maddelik yapay zeka prensipleri ve kişisel verilen kullanımına ilişkin çıkarılan Kaliforniya Tüketici Gizliliği Yasası, 2018’de Vermont ve Washington’da kurulan yapay zeka görev güçleri ve yüz tanıma gibi daha özel alanlarda San Francisco ve Massachusetts gibi eyaletlerde getirilen yasaklar sayılabilmektedir.[29] Sektörel ve konu bazlı uygulamalar incelendiğinde ön plana çıkan alanlardan birisi işe alım süreçleridir. New York’ta istihdam süreçlerinde kullanılan araçlara ilişkin yasanın 2023’te çıkması beklenirken[30] Adalet Bakanlığı bu alandaki prensipleri yayınlamıştır.[31]

• Çin

Çin’de yapay zeka politikaları 2017 yılında yayımlanan ulusal stratejisi sonrasında hızlanmakla birlikte Çin Yapay Zeka Derneği[32], 1981 yılında Sivil İşler Bakanalığı altında kurulmuştur. 2000 yılından sonra Bilim ve Teknoloji Bakanlığı başta olmak üzere birçok ulusal ve yerel kurum bu alandaki desteklerini artırmıştır. 2017 yılını özel kılan, yapay zeka ve robotik alanlarına yapılan vurgunun iyice belirginleşmesi ve yapay zekada 2030 yılı itibariyle dünya liderliğini amaçlayan iddialı bir plan hazırlanmasıdır.[33] Yapay zekayla alanındaki bu kırılmanın 2016’de Google’ın DeepMind algoritmasının Güney Koreli rakibini AlphaGo oyununda yenmesiyle ilgili olduğunu belirten birçok kaynak da bulunmaktadır.[34]

Çin’de ulusal düzeyde bir yapay zeka düzenlemesi henüz hazırlanmamış olmakla birlikte, 2021-2025 dönemini kapsayan 14. Kalkınma planı içerisinde bu konuda hedefler bulunmaktadır.[35] Öte yandan, birçok kamu kurumu yayınladıkları tavsiye metinleri yayınlamıştır. 2018 yılında Çin Elektrik Standartları Enstitüsü’nün “Yapay Zeka Standartları Belgesi”, 2019 yılında “Platform Ekonomisini Teşvik Etmek” başlıklı prensipler, 2019 yılında Pekin Yapay Zeka Akademisi’nin  “Pekin Yapay Zeka Presnsipleri” başta olmak üzere birçok dokümandan söz edilebilmektedir.[36] Çin Bilgi ve İletişim Teknolojileri Akademisi (CAICT)[37] ile Bilim ve Sanayi Bakanlığı güvenilir yapay zeka ve etik üzerinde 2018, 2021 ve 2022 yıllarında çeşitli rehberler hazırlamıştır.[38] Bilim ve Sanayi Bakanlığı tarafından 2019 yılından beri kurulan birçok Yapay Zeka Pilot Bölgeleri ise özel sektörü teşvik etmenin yanı sıra yerel yönetimlere mevzuat ve kurumsal mekanizmalar anlamında çeşitli özgürlükler tanıması açısından da önemlidir.[39]

Yapay zekayla ilgili en somut düzenleme Mart 2022’de Çin Siber Uzay İdaresi tarafından yürürlüğe giren “İnternet Bilgi Hizmeti Algoritması Öneri Yönetimi Yönetmelikleri” olup, söz konusu yönetmelikle kullanıcılara yapay zeka algoritmalarıyla bir tavsiyede bulunulduğunda şirketlerin bunu kullanacılara açık bir şekilde belirtmeleri ve kullanıcılara hedeflenmekten çıkma (opt-out) imkanı getirmiştir.[40] Ayrıca, henüz yürürlüğe girmemiş olmakla birlikte, taslak Yol Trafiği Güvenliği yasasında otonom araçlara ilişkin hükümler yer almaktadır.[41]

• AB

Avrupa Birliği, geniş kapsamlı bir yapay zeka düzenlemesi hazırlayan ilk önemli oyuncu olmuştur. 2018 yılında somut bir şekil alan çalışmalar Nisan 2021’de hazırlanan ilk yasal düzenlemeyi meydan getirmiştir.

AB’nin yapay zekaya yaklaşımı birçok ülkeye benzer şekilde hem bu alandaki rekabetçiliği desteklemeyi hem de yapay zeka uygulamalarının insan odaklı ve güvenilir olmasını içermektedir.[42] 2018 yılında Yapay Zeka Uzman Grubu ve Avrupa Yapay Zeka İttifakı kurularak bu alanda yapılacak çalışmaların geniş bir koordinasyon içerisinde yürütülmesi amaçlanmıştır. Seçilen uzmanların çalışmaları ve gerçekleştirilen birçok görüşme sonrasında güvenilir yapay zeka için etik tavsiyeler ve güvenilir yapay zeka için politika ve yatırım tavsiyeleri gibi[43] ilk dokümanlar oluşmaya başlamıştır. Aralık 2018’de Yapay Zeka Alanında Koordineli Plan bu alanda ortak yatırımların artırılması, önemli bir girdi olan veriye ilişkin işbirliği yapılması, gerekli insan kaynağının yetiştirilmesi ve etik standartların geliştirilmesi gibi amaçlar için bir yol haritası niteliğindedir.[44] 2020 yılında Komisyon ilk beyaz kitabını yayınlamıştır. Söz konusu belge “mükemmeliyet ekosistemi” ve “güven ekosistemi” başlıkları altında hem rekabetçilik hem de yasal düzenlemelere ilişkin prensiplerini paylaşmıştır.[45]

Nisan 2021’e gelindiğinde ise Komisyon tarafından ilk taslak yapay zeka düzenlemesi yayınlanmıştır. Avrupa Konseyi, taslak ile ilgili ortak tutumunu 6 Aralık 2022’de açıklamıştır.[46] Parlamento tarafında oylamanın Mart 2023’te gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Parlamentonun onay vermesinin ardından Üçleme (Trilogue)[47] isimli gayri resmi müzakere sürecinin Nisan ayında başlaması öngörülmektedir.[48]

Taslak kanun, risk bazlı bir yaklaşım benimsemekte olup, “minimum ya da risksiz” den “kabul edilemez riske” kadar 4 farklı risk seviyesi tanımlamaktadır. İnsanların sağlık, güvenlik ya da haklarına ilişkin risk yaratan uygumalar kabul edilemez olarak tanımlanmakta olup,  bu tür uygulamalar yasaklanmaktadır. Örnek olarak, kamu otoriteleri tarafından sosyal puanlama amaçlı sistemler, gerçek zamanlı yüz tanıma sistemleri gibi uygulamalar verilmektedir. Yüksek risk barındıran uygulamalar ise (kritik önemdeki altyapıların güvenliğini yöneten sistemler, işe alım, terfi ve işten çıkarma kararı veren sistemler vb. ) piyasaya sürülmeden önce izne tabi tutulacaktır. Limitli risk grubundaki uygulamalar belirli şeffaflık kriterlerini yerine getirecektir. Örneğin, kullanıcılara yapay zeka tabanlı bir chatbot ile iletişim oldukları bilgisi verilmelidir. En düşük risk grubunda ise herhangi bir aksiyon alınmasına gerek olmayıp, yapay zekalı video oyunları ya da spam filtreleri bu gruba dahil edilmiştir.[49]

Söz konusu kanun AB’nin yapay zeka alanında yürürlüğe koyacağı en kapsamlı düzenleme olacaktır. Bununla birlikte, yürürlükte olan Genel Veri Koruma Yönetmeliği (GDPR)’in bazı temel prensipleri yapay zeka tabanlı uygulamalar için çeşitli yükümlülükler doğurmaktadır. Örneğin, şeffaflık prensibi gereği yapay zekayla işlenen verilere ilişkin kullanıcılara bilgi verilmesi ve izin alınması gerekmektedir. Ayrıca, alınan kararların açıklanabilir olması da gerekmektedir.[50] Özellikle 22. Madde açıkça otomatik karar alma mekanizmalarına ilişkin kurallar içermektedir.[51]

• İngiltere

10 yıllık Ulusal Yapay Zeka Planını açıklayan İngiltere’de henüz bir yasal düzenleme bulunmamaktadır. Bununla birlikte, İngiltere gerek konu bazlı yaptığı dar kapsamlı düzenlemeler gerekse yayımladığı dokümanlarla bu alanda aktif bir duruş sergilemektedir. Örneğin, Verinin Korunması Yasası, otonom karar mekanizmalarına ve verilerin işlenmesine dair somut maddeler içermektedir. Benzer şekilde, hazırlanmakta olan Sanal Güvenlik Yasası da algoritmaların tasarım ve kullanımına dair düzenlemeler getirmektedir. İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleyici Kurumu ve Bilgi Komiserlik Ofisi (ICO) gibi kurumlar kendi alanlarına ilişki çeşitli prensip ve programlar yayımlamıştır.[52]

Kamuda oluşturulan en somut yapı iki farklı bakanlığın ortak kurduğu Yapay Zeka Ofisi olup, hazırlanan Ulusal Yapay Zeka planının işleyişinden sorumludur.[53] 2021 sonrasında hazırlanan Yapay Zeka Yol Haritası, oluşturulan Yapay Zeka Konseyi gibi yapılar bu alandaki çalışmaları canlı tutmaktadır.[54]

Temmuz 2022 yılında yayımlanan politika çerçeve belgesinde yapay zeka alanında yapılacak yasal düzenlemelere ilişkin esaslar açıklanmıştır. Söz konusu çerçevenin en önemli özelliklerinden birisi AB’nin aksine sektörler üstü bir düzenleme öngörmemesidir. Her alanda mevcut düzenleyici kurumların kendi alanlarındaki tecrübelerini yapay zekayla ilgili düzenlemelere de aktaracakları öngörülmüştür. Öte yandan, regülatörlerin risk bazlı bir değerlendirme yapmaları istenirken kullanımı yasaklanan uygulamalar yer almamaktadır.[55] Çerçeve dokümanın odaklandığı temel konular uygulamaların adil, güvenli, açıklanabilir ve şeffaf olması ve belirli gerçek kişilerin sorumluluk almaları gibi konulardır.[56]

• Singapur

Singapur’da da genel bir yapay zeka düzenlemesi bulunmamaktadır. Kişisel Verilerin Korunması Kurumu (PDPA) 2019 yılında yayımladığı Model Yapay Zeka Yönetim Çerçevesi ile özel sektöre bu konuda tavsiye niteliğinde prensipler açıklamıştır. 2020 yılında ise bu belgenin ikinci versiyonu yayımlanmıştır. 2022 yılında PDPA ile Infocomm Medya Geliştirme Kurumu (IMDA) ile birlikte oluşturdukları platform üzerinden şirketlerin kendi değerlendirmeleri yapabilmelerine imkan sağlamıştır.[57]

• Kanada

Kanada, AB’de olduğu gibi geniş bir kapsamlı bir düzenleme üzerinde çalışmaktadır. Bill C-27 olarak da bilinen Şart Uygulama Yasası, 2022[58] altında yer alan üç kanundan birisi Yapay Zeka ve Veri Yasası (AIDA)’dır. Bu üçlü yasayla kişisel verilerin ve tüketicilerin korunması ve yapay zeka konusu bir çerçeve içerisinde birlikte ele alınmaktadır.[59] Kanunun parlamentodaki yasalaşma süreci devam etmektedir. AIDA, yapay zeka sistemlerinin tasarımı ve oluşturulması sırasında verilerin nasıl kullanılabileceğine dair anonimleştirme vb kısıt ve kural getirmektedir. AB örneğinde olduğu gibi bir yapay zeka sistemleri önem ve etkilerine göre bir sınıflandırmaya tabi tutulmakta olup, “yüksek etkili” sistemler için sistem detaylarının kamuoyuyla paylaşılması ve risk değerlendirmesi yapılması gibi ek yükümlülükler tanımlanmaktadır.[60] AIDA kapsamında İnovasyon, Bilim ve Sanayi Bakanlığı altında Yapay Zeka ve Veri Komiseri pozisyonu da yaratılmakta olup, şirketlerin yasaya uyumundan diğer düzenleyicilerle ilişkilere kadar farklı alanlarda Bakanlığa yardımcı olması amaçlanmaktadır.[61]

• Avustralya

Haziran 2021’de aksiyon planını açıklayan Avustralya’da yapay zeka düzenlemeleri konusunda gönüllülük esaslı prensipler belirlenmesi üzerinden yürüyen yumuşak bir yaklaşım bulunmaktadır. Sanayi, Bilim, Enerji ve Kaynaklar Bakamlığı, yapay zeka alanında koordinasyonu sağlayan temek kurum olarak Yapay Zeka Etik Prensiplerini yayımlamıştır.[62]

GENEL DEĞERLENDİRME

Seçilen ülkelerin yapay zeka konusuna yaklaşımlarında ortak noktalardan birisi rekabetçilik ve vatandaşların korunması şeklindeki iki temel amaca odaklanmalarıdır. Bu doğrultuda, oluşturulan ulusal stratejiler ve yol haritaları kurumsal yapının oluşturulması ve özel sektörün teşviki için mekanizmalar içerirken, hazırlanan dar ya da geniş kapsamlı düzenleme ve tavsiye niteliğindeki raporlar şeffaf, güvenli ve açıklanabilir yapay zeka uygulamaları için yükümlülük ve prensipler ortaya koymaktadır. Diğer bir ortak nokta olarak, bu makalede detayına girilmemiş olmakla birlikte, yapay zekaya ilişkin bir çok düzenlemenin önce verilerin korunması amaçlı mevzuat içerisinde yer almasıdır. Bu nedenle, doğrudan yapay zeka düzenlemesi olmayan birçok ülkede verilerin toplanması ve kullanılmasına ilişkin kurallar içerisinde otonom karar vericileri etkileyen maddeler yer almaktadır. Yine ayrı bir makale konusu olan, düzenleyici kum havuzları[63] kullanımının da giderek yaygınlaştığı görülmektedir.

Düzenlemelerin kapsamına ilişkin bir karşılaştırma yapıldığında, AB’deki Yapay Zeka Yasası, ABD’deki Algoritmik Sorumluluk Yasası ve Kanada’daki AIDA’nın yapay zekaya ilişkin yatay ve geniş kurallar içerdiği görülmekle birlikte, söz konusu taslak mevzuatlar henüz yasalaşmamıştır. İngiltere, Çin, Singapur ve Avustrayla örnekleri daha yumuşak prensip ve tavsiye kararlarının hazırlandığı ve düzenlemelerin sektör bazlı yapıldığı uygulamalardır.

2023 yılında AB’deki Yapay Zeka Yasası’nın son haline gelmesi ve 2024 yılında yürürlüğe girmesi ihtimali Brüksel Etkisi’yle diğer bazı ülkelerde de benzer düzenlemeleri de olası kılmaktadır. Ayrıca, ABD ve Çin gibi ülkelerde de uluslararası rekabetçiliğin ön plana çıkmasının bir süre de bu alandaki düzenlemelerin ağırdan alınmasına sebep olabileceği değerlendirilmektedir.

Yapay zeka gibi küresel etkileri olan bir konuda uluslararası koordinasyon ve işbirliklerinin arttığı görülmektedir. Nitekim, birçok OECD tarafından oluşturulan prensipleri İngiltere örneğinde olduğu gibi kendi mevzuatları açısından yol gösterici olarak görmektedir. Benzer şekilde, ilk olarak 2018 yılındaki G8 zirvesinde açıklanan Yapay Zeka Küresel İşbirliği girişiminin 15 üyesi bulunmakta olup, bu çatı altında alınacak kararların ulusal stratejileri etkilemesi de kaçınılmazdır.

Son olarak, bu makale ülkelerin düzenlemelerine odaklanmış olup, yapay zeka konusunda rekabet gücü farklı bir çalışmanın konusudur.

KAYNAKÇA

5 charts that show what people around the world think about ai (no date) World Economic Forum. Available at: https://www.weforum.org/agenda/2022/01/artificial-intelligence-ai-technology-trust-survey/ (Accessed: January 27, 2023).

Anne Trafton | MIT News Office (no date) Artificial intelligence yields new antibiotic, MIT News | Massachusetts Institute of Technology. Available at: https://news.mit.edu/2020/artificial-intelligence-identifies-new-antibiotic-0220 (Accessed: January 27, 2023).

“AI Regulation: Where Do China, the EU, and the U.S. Stand Today?: Foley & Lardner LLP.” Blogs | Innovative Technology Insights | Foley & Lardner LLP, https://www.foley.com/en/insights/publications/2022/08/ai-regulation-where-china-eu-us-stand-today.

“Artificial Intelligence Act: Council Calls for Promoting Safe AI That Respects Fundamental Rights.” Council of the EU, Council of the EU, 6 Dec. 2022, https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/06/artificial-intelligence-act-council-calls-for-promoting-safe-ai-that-respects-fundamental-rights/?utm_source=dsms-auto&utm_medium=email&utm_campaign=Artificial%2BIntelligence%2BAct%3A%2BCouncil%2Bcalls%2Bfor%2Bpromoting%2Bsafe%2BAI%2Bthat%2Brespects%2Bfundamental%2Brights

“Artificial Intelligence Work Group Project Australia.” Artificial Intelligence Work Group Project Australia | G+T, https://www.gtlaw.com.au/knowledge/artificial-intelligence-work-group-project-australia.

Adams, R. and Weale, S. (2020) A-level results: Almost 40% of teacher assessments in England downgraded, The Guardian. Guardian News and Media. Available at: https://www.theguardian.com/education/2020/aug/13/almost-40-of-english-students-have-a-level-results-downgraded (Accessed: January 27, 2023).

Apple’s ‘sexist’ credit card investigated by US Regulator (2019) BBC News. BBC. Available at: https://www.bbc.com/news/business-50365609 (Accessed: January 27, 2023).

Canada, Government of. “Bill C-27 Summary: Digital Charter Implementation Act, 2022.” Government of Canada, 18 Aug. 2022, https://ised-isde.canada.ca/site/innovation-better-canada/en/canadas-digital-charter/bill-summary-digital-charter-implementation-act-2020.

Cossins, D. (2018) Discriminating algorithms: 5 times AI showed prejudice, New Scientist. New Scientist. Available at: https://www.newscientist.com/article/2166207-discriminating-algorithms-5-times-ai-showed-prejudice/ (Accessed: February 1, 2023).

“Establishing a pro-Innovation Approach to Regulating AI.” GOV.UK, https://www.gov.uk/government/publications/establishing-a-pro-innovation-approach-to-regulating-ai/establishing-a-pro-innovation-approach-to-regulating-ai-policy-statement.

Freda. “Privacy Reform Is on the Table Once More: Canada Introduces the Digital Charter Implementation Act, 2022.” McMillan LLP, 23 June 2022, https://mcmillan.ca/insights/privacy-reform-is-on-the-table-once-more-canada-introduces-the-digital-charter-implementation-act-2022/.

“GDPR and AI: Friends, Foes or Something in between?” SAS, https://www.sas.com/en_us/insights/articles/data-management/gdpr-and-ai–friends–foes-or-something-in-between-.html.

“Government Proposals for UK AI Regulation.” The UK’s Technology Trade Association, https://www.techuk.org/resource/government-proposals-for-uk-ai-regulation.html.

“High-Level Expert Group on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/expert-group-ai.

H.R.6216 – 116th Congress (2019-2020): National Artificial Intelligence … https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/6216.

Howell, C.T. (2022) Ai regulation: Where do china, the EU, and the U.S. stand today?: Foley & Lardner LLP, Blogs | Innovative Technology Insights | Foley & Lardner LLP. Available at: https://www.foley.com/en/insights/publications/2022/08/ai-regulation-where-china-eu-us-stand-today (Accessed: February 1, 2023).

Howarth, J. (2023) 57+ amazing artificial intelligence statistics (2023), Exploding Topics. Exploding Topics. Available at: https://cutt.ly/W9WaBmK (Accessed: January 27, 2023).

Korobeev et al. (2022) Global atlas of AI Regulation 2022 Edition: Oriental Vector, Publishing House of the Far Eastern Federal University, 2022

LaCasse, Alex. “Canada Introduces New Federal Privacy and AI Legislation.” IAPP, International Association of Privacy Professionals, 16 June 2022, https://iapp.org/news/a/canada-introduces-new-federal-privacy-and-ai-legislation/.

Lee, N.T., Resnick, P. and Barton, G. (2022) Algorithmic bias detection and mitigation: Best practices and policies to reduce consumer harms, Brookings. Brookings. Available at: https://www.brookings.edu/research/algorithmic-bias-detection-and-mitigation-best-practices-and-policies-to-reduce-consumer-harms/ (Accessed: February 1, 2023).

“Member States and Commission to Work Together to Boost Artificial Intelligence ‘Made in Europe.’” European Commission – European Commission, European Commission, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_18_6689.

McKeown, P. (2021) What are the risks of Artificial Intelligence?, AuditBoard. Available at: https://www.auditboard.com/blog/what-are-risks-artificial-intelligence/ (Accessed: February 1, 2023).

Michael Chui Partner, Rita Chung Fellow and Ashley van Heteren Expert Associate Principal and leader of McKinsey Global Institute’s Nobel Intelligence venture (2019) Using AI to help Achieve Sustainable Development Goals: United Nations Development Programme, UNDP. Available at: https://cutt.ly/H9WaJLE (Accessed: January 27, 2023).

National Artificial Intelligence Initiative Becomes Law in FY2021 NDAA (no date) ASME. Available at: https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/national-artificial-intelligence-initiative-becomes-law-in-fy2021-ndaa (Accessed: February 1, 2023).

“The National AI Advisory Committee (NAIAC).” National Artificial Intelligence Initiative, 30 Jan. 2023, https://www.ai.gov/naiac/.

“Office for Artificial Intelligence.” GOV.UK, https://www.gov.uk/government/organisations/office-for-artificial-intelligence.

Office for Artificial Intelligence. “Ai Roadmap.” GOV.UK, GOV.UK, 6 Jan. 2021, https://www.gov.uk/government/publications/ai-roadmap.

“Proposal for EU Artificial Intelligence Act Passes Next Level – Where Do We Stand and What’s next?” Insights | Sidley Austin LLP, https://www.sidley.com/en/insights/newsupdates/2022/12/proposal-for-eu-artificial-intelligence-act-passes-next-level.

PricewaterhouseCoopers (no date) PWC’s Global Artificial Intelligence Study: Sizing the prize, PwC. Available at: https://cutt.ly/P9WaZ4T (Accessed: January 27, 2023).

“Regulatory Framework Proposal on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.

“White Paper on Artificial Intelligence: A European Approach to Excellence and Trust.” European Commission, https://commission.europa.eu/document/d2ec4039-c5be-423a-81ef-b9e44e79825b_en.

Shin, T. (2020) Real-life examples of discriminating artificial intelligence, Medium. Towards Data Science. Available at: https://towardsdatascience.com/real-life-examples-of-discriminating-artificial-intelligence-cae395a90070 (Accessed: February 1, 2023).

“Regulatory Framework Proposal on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, European Commission, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.

“PDPC: Singapore’s Approach to AI Governance.” Personal Data Protection Commission, https://www.pdpc.gov.sg/help-and-resources/2020/01/model-ai-governance-framework.

Strategic pillars (2021) National Artificial Intelligence Initiative. National Artificial Intelligence Initiative Office . Available at: https://www.ai.gov/strategic-pillars/ (Accessed: February 1, 2023).

The United States Government. (2021, June 10). The Biden Administration launches the National Artificial Intelligence Research Resource Task Force. The White House. Retrieved February 1, 2023, from https://www.whitehouse.gov/ostp/news-updates/2021/06/10/the-biden-administration-launches-the-national-artificial-intelligence-research-resource-task-force/

“UK Government Proposes a New Approach to Regulating Artificial Intelligence (AI): Perspectives & Events: Mayer Brown.” Perspectives & Events | Mayer Brown, https://www.mayerbrown.com/en/perspectives-events/publications/2022/08/uk-government-proposes-a-new-approach-to-regulating-artificial-intelligence-ai.

Visier. “What the GDPR Shows Us about the Future of AI Regulation.” Visier, https://www.visier.com/blog/what-the-gdpr-shows-us-about-the-future-of-ai-regulation/.

[1] Howarth, J. (2023) 57+ amazing artificial intelligence statistics (2023), Exploding Topics. Exploding Topics. Available at: https://cutt.ly/W9WaBmK (Accessed: January 27, 2023).

[2] PricewaterhouseCoopers (no date) PWC’s Global Artificial Intelligence Study: Sizing the prize, PwC. Available at: https://cutt.ly/P9WaZ4T (Accessed: January 27, 2023).

[3] Michael Chui Partner, Rita Chung Fellow and Ashley van Heteren Expert Associate Principal and leader of McKinsey Global Institute’s Nobel Intelligence venture (2019) Using AI to help Achieve Sustainable Development Goals: United Nations Development Programme, UNDP. Available at: https://cutt.ly/H9WaJLE (Accessed: January 27, 2023).

[4] Anne Trafton | MIT News Office (no date) Artificial intelligence yields new antibiotic, MIT News | Massachusetts Institute of Technology. Available at: https://news.mit.edu/2020/artificial-intelligence-identifies-new-antibiotic-0220 (Accessed: January 27, 2023).

[5] 5 charts that show what people around the world think about ai (no date) World Economic Forum. Available at: https://www.weforum.org/agenda/2022/01/artificial-intelligence-ai-technology-trust-survey/ (Accessed: January 27, 2023).

[6] Adams, R. and Weale, S. (2020) A-level results: Almost 40% of teacher assessments in England downgraded, The    Guardian. Guardian News and Media. Available at: https://www.theguardian.com/education/2020/aug/13/almost-40-of-english-students-have-a-level-results-downgraded (Accessed: January 27, 2023).

[7] Apple’s ‘sexist’ credit card investigated by US Regulator (2019) BBC News. BBC. Available at: https://www.bbc.com/news/business-50365609 (Accessed: January 27, 2023).

[8] Shin, T. (2020) Real-life examples of discriminating artificial intelligence, Medium. Towards Data Science. Available at: https://towardsdatascience.com/real-life-examples-of-discriminating-artificial-intelligence-cae395a90070 (Accessed: February 1, 2023).

[9] Shin, T. (2020)

[10] Cossins, D. (2018) Discriminating algorithms: 5 times AI showed prejudice, New Scientist. New Scientist. Available at: https://www.newscientist.com/article/2166207-discriminating-algorithms-5-times-ai-showed-prejudice/ (Accessed: February 1, 2023).

[11] Shin, T. (2020)

[12] Lee, N.T., Resnick, P. and Barton, G. (2022) Algorithmic bias detection and mitigation: Best practices and policies to reduce consumer harms, Brookings. Brookings. Available at: https://www.brookings.edu/research/algorithmic-bias-detection-and-mitigation-best-practices-and-policies-to-reduce-consumer-harms/ (Accessed: February 1, 2023).

[13] McKeown, P. (2021) What are the risks of Artificial Intelligence?, AuditBoard. Available at: https://www.auditboard.com/blog/what-are-risks-artificial-intelligence/ (Accessed: February 1, 2023).

[14] Howell, C.T. (2022) Ai regulation: Where do china, the EU, and the U.S. stand today?: Foley & Lardner LLP, Blogs | Innovative Technology Insights | Foley & Lardner LLP. Available at: https://www.foley.com/en/insights/publications/2022/08/ai-regulation-where-china-eu-us-stand-today (Accessed: February 1, 2023).

[15] Artificial Intelligence Initiative Act

[16] National Artificial Intelligence Initiative Becomes Law in FY2021 NDAA (no date) ASME. Available at: https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/national-artificial-intelligence-initiative-becomes-law-in-fy2021-ndaa (Accessed: February 1, 2023).

[17] Strategic pillars (2021) National Artificial Intelligence Initiative. National Artificial Intelligence Initiative Office . Available at: https://www.ai.gov/strategic-pillars/ (Accessed: February 1, 2023).

[18] The United States Government. (2021, June 10). The Biden Administration launches the National Artificial Intelligence Research Resource Task Force. The White House. Retrieved February 1, 2023, from https://www.whitehouse.gov/ostp/news-updates/2021/06/10/the-biden-administration-launches-the-national-artificial-intelligence-research-resource-task-force/

[19] “The National AI Advisory Committee (NAIAC).” National Artificial Intelligence Initiative, 30 Jan. 2023, https://www.ai.gov/naiac/.

[20] H.R.6216 – 116th Congress (2019-2020): National Artificial Intelligence … https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/6216.

[21] Algorithmic Accountability Act

[22] Larsen, B. C. (2022). Governing Artificial Intelligence: Lessons from the United States and China. Copenhagen Business School [Phd]. PhD Series No. 29.2022

[23] The Future of Artificial Intelligence Act

[24] The FUTURE of AI Act. https://www.foreign.senate.gov/imo/media/doc/DAV21598%20-%20Strategic%20Competition%20Act%20of%202021.pdf.

[25] AI Bill of Rights

[26] Wheeler, Russell, and Daniel L. Byman. “Unpacking the White House Blueprint for an AI Bill of Rights.” Brookings, Brookings, 13 Dec. 2022, https://www.brookings.edu/events/unpacking-the-white-house-blueprint-for-an-ai-bill-of-rights/#:~:text=In%20October%2C%20the%20White%20House,automated%2C%20or%20artificial%20intelligence%20systems.

[27] “AI Regulation in the U.S.: What’s Coming, and What Companies Need to Do in 2023.” JD Supra, https://www.jdsupra.com/legalnews/ai-regulation-in-the-u-s-what-s-coming-6467203/.

[28] New York Algorithm Monitoring Task Force

[29] Larsen, Benjamin Cedric. “Governing Artificial Intelligence: Lessons from the United States and China.” CBS Research Portal, Copenhagen Business School [Phd], 21 Sept. 2022, https://research.cbs.dk/en/publications/governing-artificial-intelligence-lessons-from-the-united-states-.

[30] “New York City Postpones Enforcement of Law Regulating AI Employment Tools.” JD Supra, https://www.jdsupra.com/legalnews/new-york-city-postpones-enforcement-of-1737511/#:~:text=New%20York%20City%20employers%20who,effect%20on%20January%201%2C%202023.

[31] “AI Regulation in the U.S.: What’s Coming, and What Companies Need to Do in 2023”

[32] The Chinese Association for Artificial Intelligence (CAAI)

[33] Larsen, B. C. (2022). Governing Artificial Intelligence: Lessons from the United States and China. Copenhagen Business School [Phd]. PhD Series No. 29.2022

[34] Roberts, Huw, et al. “The Chinese Approach to Artificial Intelligence: An Analysis of Policy, Ethics, and Regulation – AI & Society.” SpringerLink, Springer London, 17 June 2020, https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-020-00992-2.

[35] Korobeev et al. (2022) Global atlas of AI Regulation 2022 Edition: Oriental Vector, Publishing House of the Far Eastern Federal University, 2022

[36] Korobeev et al. (2022)

[37] the China Academy of Information and Communications Technology (CAICT)

[38] “AI Regulation: Where Do China, the EU, and the U.S. Stand Today?: Foley & Lardner LLP.” Blogs | Innovative Technology Insights | Foley & Lardner LLP, https://www.foley.com/en/insights/publications/2022/08/ai-regulation-where-china-eu-us-stand-today.

[39] Korobeev et al. (2022)

[40] “Ai Regulation: Where Do China, the EU, and the U.S. Stand Today?: Foley & Lardner LLP.” Blogs | Innovative Technology Insights | Foley & Lardner LLP, https://www.foley.com/en/insights/publications/2022/08/ai-regulation-where-china-eu-us-stand-today.

[41] Korobeev et al. (2022)

[42] “Regulatory Framework Proposal on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.

[43] “High-Level Expert Group on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/expert-group-ai.

[44] “Member States and Commission to Work Together to Boost Artificial Intelligence ‘Made in Europe.’” European Commission – European Commission, European Commission, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_18_6689.

[45] “White Paper on Artificial Intelligence: A European Approach to Excellence and Trust.” European Commission, https://commission.europa.eu/document/d2ec4039-c5be-423a-81ef-b9e44e79825b_en.

[46] “Artificial Intelligence Act: Council Calls for Promoting Safe AI That Respects Fundamental Rights.” Council of the EU, Council of the EU, 6 Dec. 2022, https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/06/artificial-intelligence-act-council-calls-for-promoting-safe-ai-that-respects-fundamental-rights/?utm_source=dsms-auto&utm_medium=email&utm_campaign=Artificial%2BIntelligence%2BAct%3A%2BCouncil%2Bcalls%2Bfor%2Bpromoting%2Bsafe%2BAI%2Bthat%2Brespects%2Bfundamental%2Brights.

[47] Konsey, Komisyon ve Parlamento

[48] “Proposal for EU Artificial Intelligence Act Passes Next Level – Where Do We Stand and What’s next?” Insights | Sidley Austin LLP, https://www.sidley.com/en/insights/newsupdates/2022/12/proposal-for-eu-artificial-intelligence-act-passes-next-level.

[49] “Regulatory Framework Proposal on Artificial Intelligence.” Shaping Europe’s Digital Future, European Commission, https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.

[50] Visier. “What the GDPR Shows Us about the Future of AI Regulation.” Visier, https://www.visier.com/blog/what-the-gdpr-shows-us-about-the-future-of-ai-regulation/.

[51] “GDPR and AI: Friends, Foes or Something in between?” SAS, https://www.sas.com/en_us/insights/articles/data-management/gdpr-and-ai–friends–foes-or-something-in-between-.html.

[52] “Establishing a pro-Innovation Approach to Regulating AI.” GOV.UK, https://www.gov.uk/government/publications/establishing-a-pro-innovation-approach-to-regulating-ai/establishing-a-pro-innovation-approach-to-regulating-ai-policy-statement.

[53] “Office for Artificial Intelligence.” GOV.UK, https://www.gov.uk/government/organisations/office-for-artificial-intelligence.

[54] Office for Artificial. “AI Roadmap.” GOV.UK, GOV.UK, 6 Jan. 2021, https://www.gov.uk/government/publications/ai-roadmap.

[55] “UK Government Proposes a New Approach to Regulating Artificial Intelligence (AI): Perspectives & Events: Mayer Brown.” Perspectives & Events | Mayer Brown, https://www.mayerbrown.com/en/perspectives-events/publications/2022/08/uk-government-proposes-a-new-approach-to-regulating-artificial-intelligence-ai.

[56] “Government Proposals for UK AI Regulation.” The UK’s Technology Trade Association, https://www.techuk.org/resource/government-proposals-for-uk-ai-regulation.html.

[57] “PDPC: Singapore’s Approach to AI Governance.” Personal Data Protection Commission, https://www.pdpc.gov.sg/help-and-resources/2020/01/model-ai-governance-framework.

[58] The Digital Charter Implementation Act, 2022

[59] LaCasse, Alex. “Canada Introduces New Federal Privacy and AI Legislation.” IAPP, International Association of Privacy Professionals, 16 June 2022, https://iapp.org/news/a/canada-introduces-new-federal-privacy-and-ai-legislation/.

[60] Freda. “Privacy Reform Is on the Table Once More: Canada Introduces the Digital Charter Implementation Act, 2022.” McMillan LLP, 23 June 2022, https://mcmillan.ca/insights/privacy-reform-is-on-the-table-once-more-canada-introduces-the-digital-charter-implementation-act-2022/.

[61] Canada, Government of. “Bill C-27 Summary: Digital Charter Implementation Act, 2022.” Government of Canada, 18 Aug. 2022, https://ised-isde.canada.ca/site/innovation-better-canada/en/canadas-digital-charter/bill-summary-digital-charter-implementation-act-2020.

[62] “Artificial Intelligence Work Group Project Australia.” Artificial Intelligence Work Group Project Australia | G+T, https://www.gtlaw.com.au/knowledge/artificial-intelligence-work-group-project-australia.

[63] Regulatory sandbox

Lojistik, malların fiziksel hareketleri ile sınır içi ve sınır ötesi ticareti destekleyen bir hizmet ağı olarak tanımlanmaktadır. Ülkeler küresel ticarette rekabet avantajı elde etmek için lojistiğe vermektedir. Lojistik performansını iyileştirmek isteyen ülkeler için mevcut durumlarını ölçmek ve kıyaslama yapmak adına Lojistik Performans Endeksi (LPI) önemli bir kıyaslama aracı olarak Dünya Bankası Grubu tarafından 2007 yılından bu yana düzenli olarak yayımlanmaktadır. Bu çalışmada, LPI genel olarak ve 2023 yılı özelinde incelenmekte, bunların yanında Türkiye’nin LPI 2023’te sıralaması değerlendirilerek mevcut durumun analizi yapılmaktadır. Çalışmada ayrıca Türkiye’nin lojistik performansının geliştirilmesi için yapılabilecekler tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: LPI, LPI 2023, Lojistik Performans Endeksi, Türkiye’nin Lojistik Performansı

GİRİŞ

Malların fiziksel hareketi, sınır içi ve sınır ötesi ticareti destekleyen bir hizmet ağı olarak anlaşılması gereken lojistik, taşımacılık, depolama, gümrükleme, komisyonculuk, hızlı teslimat, terminal operasyonlar ile bunlara ilişkin veri ve bilgilerin yönetimini içermektedir.

Diğer taraftan, ülkelerin küresel ticarette öne çıkmak için lojistiğe gittikçe daha fazla önem verdiği görülmekle birlikte; bu alanda kendini iyileştirmek isteyen ülkeler için, ilerleme sağlamadan önce mevcut durumlarının ne olduğuna ilişkin bir kıyaslama aracına (benchmarking tool) ihtiyaçları vardır.

Bu noktada, 2007 yılından itibaren Dünya Bankası Grubu tarafından hazırlanan Lojistik Performans Endeksi (LPI) söz konusu kıyaslama aracı fonksiyonunu icra etmektedir.

Bu yazıda, endeksin temel bileşenleri ile Nisan 2023’te açıklanan Lojistik Performans Endeksi 2023 (LPI 2023)’nde öne çıkan hususlara yer verilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, bugüne kadar yayımlanan yedi endekste Türkiye’nin genel sırası ile gümrük alanındaki sırasının yıllar itibariyle nasıl geliştiği verilecektir.

ENDEKSİN TEMEL BİLEŞENLERİ

LPI iki temel bileşene dayanmaktadır: İlk bileşen, sahada yer alan uluslararası lojistik operatörlerine uygulanan ve bu firmaların ticaret yaptıkları ülkelerdeki lojistik uygulamalarına ilişkin geri bildirim alındığı ankettir. İkinci bileşen ise deniz taşımacılığı, konteyner takibi, posta ve hava taşımacılığı faaliyetleri hakkında çeşitli veri sağlayıcılar tarafından toplanan ve LPI’ye sunulan ayrıntılı bilgilerdir.

Esasen, söz konusu iki bileşenin iki farklı yöntemi temel aldığı hemen dikkati çekmektedir. İlk bileşen, ülkelerin lojistik performanslarına ilişkin sahadaki aktörlerin algılarını yansıtmakta iken, ikinci bileşen küresel tedarik zincirlerine ilişkin verileri temel alarak küresel ticaretin hızını ortaya koymaktadır.

Öte yandan LPI, ülkelerin performansını kıyaslarken altı parametreyi kullanır ve bu parametreler üzerinden ülkelerin genel LPI puanını oluşturur. Hem altı parametre hem de genel LPI puanı üzerinden, bir ülkenin o alanda dünyadaki en iyi performansa sahip ülkeye göre durumu ortaya konulurken, aynı zamanda bölge veya gelir grupları bazında karşılaştırma yapılması da mümkün olmaktadır.

Belirtilen altı parametre şu şekildedir:

1) Gümrükler dahil olmak üzere sınır kontrol kurumları tarafından gümrükleme sürecinin etkinliği (ör. hız, basitlik ve formalitelerin öngörülebilirliği)

2) Ticaret ve ulaşımla ilgili altyapının kalitesi (örneğin: limanlar, demiryolları, karayolları, bilgi teknolojisi altyapısı)

3) Rekabetçi fiyatlara sahip gönderileri düzenleme kolaylığı

4) Lojistik hizmetlerinin yeterliliği ve kalitesi (örneğin, nakliye operatörleri, gümrük komisyoncuları)

5) Gönderileri izleme ve takip etme yeteneği

6) Planlanan veya beklenen teslimat süresi içinde varış noktasına ulaşan gönderilerin zamanında olması

LPI 2023’TE YER ALAN TESPİTLER

2018 endeksinde 160 ülke yer almışken, 2023 endeksinde ülke sayısı 21 azalarak 139’a gerilemiştir. Endeksten çıkan ülkelerin büyük kısmı düşük gelirli ülkelerdir.

Bir önceki rapordan sonra küresel olarak hissedilen daha zorlu bir iş ortamına rağmen, lojistik hizmetleri genel olarak dirençliydi. COVID-19 pandemisi nedeniyle genel olarak küresel tedarik zincirinde, özel olarak ise taşımacılıkta yaşanan kesintilere rağmen, LPI 2023’teki ortalama genel puanın, 2018’deki son ankettekiyle büyük ölçüde aynı kaldığı görülmektedir.

En iyi lojistik performansına sahip 10 ülke, yüksek kaliteli lojistik hizmeti sunmaya devam etti; 2018’deki 4,0’a kıyasla ortalama 5 üzerinden 4,1 puan aldılar. En kötü performans gösteren 10 ülkenin ortalama puanı, zorlu koşullara rağmen düşmedi ve 2018’de olduğu gibi 5 üzerinden 2,1’de kaldı.

Öte yandan, önceki yıllarda orta düzey performans sergileyen ülkelerin ilerleme kaydettiği görülmektedir. Şöyle ki;

(1) önceki yıllara kıyasla daha fazla sayıda ülke daha yüksek puan aldı.

(2) ortalama genel ülke puanı, son on yılda sürekli olarak arttı.

(3) 3 ila 4 arasında bir genel LPI puanı alan ülke sayısı arttı.

Tedarik zincirinin güvenilirliği (reliability) kritik öneme sahiptir. Konteynerler için, tüm potansiyel ticaret yollarında ihracat limanına girişten varış limanından çıkışa kadar geçen ortalama süre 44 gündür (standart sapma 10,5 gün). Uluslararası ticarette geçen sürenin yaklaşık yüzde 60’ı denizde geçerken, en büyük gecikmeler, konteynerler kalkış veya varış noktasında (limanlar, havaalanları) bekletildiğinde meydana gelmektedir.

Bu nedenle, limanların verimliliğine (productivity) yatırım yapmak, gümrükleri modernize etmek ve yeni teknolojilerden yararlanmak gibi politikaları hayata geçirerek tedarik zincirinin güvenilirliğini artırmak mümkündür. İlaveten, en kısa gecikmelere sahip gelişmekte olan ülkelerin (Örneğin Hindistan), bunların da ötesine geçerek “gönderileri izleme ve takip etme”de iddialı çözümleri uyguladığını göstermektedir.

Sergilenen performans ülkelerin gelir seviyesinin önüne geçebilmektedir. Bu durum, konteynerlerin limanlarda geçirdiği bekleme süresi gibi göstergelerde özellikle belirgindir. 2021-22 tedarik zinciri krizinin kalıcı etkileri, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin Avrupa’daki lojistik üzerindeki etkileri ve tedarik zincirlerinin dijitalleşmesi gibi faktörler nedeniyle, gelişmekte olan ekonomilerin, gelişmiş ekonomilere göre daha kısa gecikmelere sahip olma eğiliminde olduğu görülmektedir.

Endeksin altı bileşeninde de istikrarlı performansa sahip orta gelirli ülkelerin, hem emsallerini hem de daha gelişmiş ülkeleri geride bırakması mümkündür.

Nakliyecilerin neredeyse %75’i, endekste üst sıralarda yer alan ülkelere ihracat yükü taşırken çevre dostu lojistik seçeneklerinin “sıklıkla” veya “neredeyse her zaman” talep edildiğini bildirmişlerdir.

Öte yandan, yukarıda belirtildiği üzere, LPI 2023, önceki yıllardan farklı olarak, lojistik profesyonellere uygulanan anketin yanı sıra, küresel ticaretin gerçek hızını ölçen yeni temel performans göstergelerinden oluşan genişletilmiş bir veri seti (Büyük Veri-Big Data)de içermektedir. Bununla birlikte, bu veri seti, ülke puanları ve sıralamalarının oluşturulmasına henüz dahil edilmemiştir.

LPI 2023’TE EN İYİ PERFORMANSA SAHİP OLAN ÜLKELER

Tablo-1’de LPI 2023’te ilk 10 sırada yer alan ülkeler verilmiştir. Buna göre, Singapur ilk sırada yer alırken, ardından sırasıyla Finlandiya, Danimarka, Almanya, Hollanda, İsviçre, Avusturya, Belçika, Kanada ve Hong Kong gelmektedir.

Tablo-1: LPI 2023’te İlk 10 Ülke ve Türkiye

TÜRKİYE’NİN LPI 2023 GENEL PUANI VE SIRASI

Türkiye bir önceki endeks olan 2018 yılında hazırlanan LPI’da 47. Sırada bulunurken, 139 ülkenin bulunduğu LPI 2023’te 42. Sırada yer almıştır.

Her ne kadar önceki endekse göre 5 sıra ilerleme kaydetmiş olsa da, Türkiye’nin daha önceki endekslerdeki performansından uzakta olduğu dikkati çekmektedir. Önceki endekslerde Türkiye’nin sıralamada en iyi olduğu yıl ise 27. Sırada bulunduğu 2012 yılıydı. Türkiye’nin 2007-2023 döneminde yıllara göre LPI puanı ve sıralaması Grafik-1’de verilmiştir.

Grafik-1: Yıllar İtibariyle Türkiye’nin LPI Puanı ve Sırası

TÜRKİYE’NİN GÜMRÜK PUANI VE SIRASI

Türkiye’nin gümrük alanında 2018 yılında hazırlanan LPI’da 58. Sırada bulunurken, 139 ülkenin bulunduğu LPI 2023’te 47. Sırada yer almıştır. Türkiye’nin 2007-2023 döneminde yıllara göre LPI’daki gümrük puanı ve sıralaması Grafik-2’de verilmiştir.

Grafik-2: Yıllar İtibariyle Türkiye’nin Gümrük Puanı ve Sırası

TÜRKİYE’NİN LPI GENEL SIRASI İLE GÜMRÜK SIRASI

Türkiye’nin LPI genel sırası ile gümrük sırasının benzer biçimde hareket ettiği görülmektedir (Grafik-3). Endeksin yayımlandığı ilk yıl olan 2007 yılında gümrük sırası 33, LPI genel sırası 34 iken, sonraki 6 endekste LPI genel sıralamasının gümrük sıralamasının üzerinde olduğu görülmektedir.

Öte yandan Türkiye LPI 2023’te gümrük alanında 11 sıra ilerlerken, LPI genelindeki ilerlemenin 5 sıra olduğu görülmektedir.

Grafik-3: Yıllar İtibariyle Türkiye’nin LPI ve Gümrük Sıraları

SONUÇ

LPI, ülkelerin uluslararası lojistik performanslarında karşılaştıkları zorlukları ve fırsatları ortaya koymakta ve performanslarını iyileştirmek için neler yapabileceklerini belirlemelerine yardımcı olmakta, aynı zamanda, bir ülkenin diğer ülkelere göre ne durumda olduğunu göstermektedir.

LPI 2023’te, uluslararası ticarette geçen sürenin yaklaşık yüzde 60’ının denizde meydana geldiği, en büyük gecikmelerin ise konteynerlerin kalkış veya varış noktalarında bekletilmeleri nedeniyle yaşandığı tespitine yer verilmektedir.

Bu beklemelerin azaltılması için politika önerisi olarak ise, limanların verimliliğini artırmanın, gümrüklerin modernizasyonunu geliştirmenin ve yeni teknolojilerden yararlanarak tedarik zincirinin güvenilirliğini artırmanın önemli olduğuna vurgu yapılmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında, Ticaret Bakanlığımızın yaptığı modernizasyon ve teknolojik altyapının güçlendirilmesi çalışmalarının önemi daha da anlaşılır olmaktadır.

Son olarak, Türkiye olarak LPI genel sıramız ile gümrük sıralamamızın benzer yönde hareket ettiği dikkate alındığında, gümrük hizmetlerimizdeki kalitenin artırılmasına yönelik çalışmaların, Türkiye’nin LPI’da daha üst sıralarda yer bulabilmesine katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.

1929 yılında başlayan, kısa sürede dünyaya yayılan Dünya Ekonomik krizi, özellikle sanayileşmiş ülkelerde yıkıcı etkiler yaratmış, en çok bu ülkeleri vurmuştur. İşsizler, evsizler, sefiller ordusu yaratmıştır. Tarım üretimi azalmış, ticaret hacmi küçülmüştür. Ardından II. Dünya Savaşı başlamış, savaşın ağır sonuçları yine tüm dünya ülkelerini derinden etkilemiştir. Bazı gelişmiş ve az gelişmiş ülkeler ticaret hacminin canlandırılması ve geliştirilmesi için Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) imzalamış, mal ithal ve ihracında önemli gelir elde etmiş, ekonomik kalkınmayı sağlamışlar. Daha sonra ülkeler hizmet sektöründen de gelir elde etmek amacıyla Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS) imzalamışlar. Uluslararası ticarete konu malların sınıflandırılmasında birliği sağlamak amacıyla hazırlanan Armonize Sistem Nomanklatürüne benzer, hizmet ticareti için de Hizmetler Sektörel Sınıflandırma Listesi hazırlanmış, taraf ülkelere sunulmuştur. Sınıflandırma Listesindeki hizmetleri sunan, uzmanlaşan ve rekabet eden ülkeler, mal ticaretinde olduğu gibi, teknolojik gelişmelerin de etkisiyle büyük gelişme göstermiş, hizmet ticaretinde de önemli gelir sağlamışlardır. Ülkemizin de avantajlı olduğu hizmet sektörlerinde uzmanlaşması, ihracatını ve dolayısıyla milli gelirimizi arttırması gerekir.

Anahtar kelimeler: Hizmet, mal ticareti, ithalat, sınıflandırma, hizmet ihracatı, GATT, GATS, destek, milli gelir.

GİRİŞ

Kamu yararı için devlet tarafından üstlenilen ve daha sonra dev bir pazar haline gelen kamu hizmeti, devlet elinden çıkarılıp, trilyonlarca doların el değiştirdiği, içerisinde özel sektörün rol alabileceği bir tüketim pazarına dönüştürülmüştür. 1947’de imzalanan ve 143 üyesi bulunan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması(GATT)’nın yerini, Dünya Ticaret Örgütü almıştır. Aynı yıl hizmet ticaretini uluslararası ticarete açan Hizmet Ticareti Genel Anlaşması(GATS) imzalanmıştır. GATT ile uluslararası mal ticaretinin, GATS ile hizmet ticaretinin, hukuksal çerçevesi oluşturulmuştur.

Önce malın daha sonra da hizmetlerin uluslararası ticarete açılması nedeniyle, özellikle gelişmiş ülkeler ekonomik durumlarına ve karşılaştırmalı üstünlük teorisine göre piyasa yapılarına uygun hizmet sektörlerine önem vermiş, yatırım yapmış, desteklemiş, koruyucu önlemler almış ve dünya ticaretindeki paylarını sürekli artırmışlardır.

Gelişmiş ülkeler finansal, fikri mülkiyet hakları, telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi, seyahat, ulaştırma, eğitim, sağlık gibi hizmetlere ağırlık verirken, gelişmekte olan ülkeler inşaat, taşımacılık ve bakım onarım hizmetlerine ağırlık vermişlerdir. 2021 yılı esas alındığında ülkemiz deniz, hava ve diğer taşımacılık hizmetinde önemli gelir elde etmiştir.

Ticari hizmetleri ihraç eden ihracatçılara destek sağlamak için 18.02.2021 tarihinde müstakil bir Hizmet İhracatçıları Birliği kurulmuş, 20.04.2022 tarihli 31815 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 5448 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile de Hizmet İhracatının Desteklenmesi̇ amaçlanmıştır.

Bu yazımızda, GATS’e göre hizmet, hizmetin sınıflandırılması, kamu tarafından yapılan hizmetlerin özel sektörlere devredilmesi, uluslararası ticarete açılması, destekleri, hizmet ihracatı yöntemleri, ülkelerin hizmet ticaretindeki uzmanlaşma oranları konuları ele alınacaktır.

ULUSLARARASI HİZMET TİCARETİ ve DESTEKLERİ

1) Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması – (GATT)

II. Dünya Savaşından sonra, ekonomik toparlanma ve kalkınmanın sağlanması için, dünya mal üretiminin ve mübadelesinin genişletilmesi, gümrük tarifelerini azar azar, kotaları ise derhal kaldırarak dünya ticaretinin serbestleştirilmesi, Ticarette En Çok Kayrılan Ülke ayrımcı muamelesinin ortadan kaldırılması, karşılıklı yarar sağlayan düzenlemelerin yapılması, yerli firmaların uluslararası ticaretten zarar görmesi halinde koruyucu önlemlerin alınmasına izin verilmesi konularında, 23 ülke temsilcileri tarafından 30.10.1947 tarihinde İsviçre’nin Cenevre kentinde, GATT imzalanmış, 1 Ocak 1948’de yasalaşmıştır.

İmzalandığı tarihten 01.01.1995 tarihine kadar GATT üyesi gelişmiş ülkeler, ekonomik kalkınmayı sağlamış, milli gelirlerini artırmış, dünya ticaretinin %90’nını elde etmişlerdir.

2) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması – (GATS)

GATS, mal ticaretindeki muadili GATT’dan ilham alınmış, uluslararası hizmet ticareti kuralları sistemi oluşturarak, taraf ülkelere adil muameleyi sağlamak (ayrımcılık yapmama ilkesi), bağlayıcı kurallarıyla ekonomik faaliyeti teşvik etmek,  liberalizasyon yoluyla ticareti ve milli geliri artırmak amacıyla, 1986-1994 yıllarında yapılan Uruguay Görüşme Turunda GATT’a dahil edilmiş, 15.04.1994 tarihinde imzalanmıştır. 01.01.1995 tarihinde resmi olarak faaliyete geçen Dünya Ticaret Örgütü bünyesine aktarılmıştır. GATS sonucu Dünya Ticaret Örgütü içinde “Hizmet Ticareti Konseyi” adı ile bir birim kurulmuştur. Bu birim hizmet ticaretine ilişkin düzenlemeleri gerçekleştirmektedir.

Türkiye Cumhuriyeti de 1994 yılında GATS’ı Dünya Ticaret Örgütü kurucu üyesi olarak imzalamış ve anlaşma TBMM’de 25.02.1995 tarihinde onaylanmıştır. Dünya Ticaret Örgütü üyeleri aynı zamanda GATS’a taraftır.

Hizmetler sektörü dünyada, malların üretiminde emek faktörü olarak çok önemli girdi teşkil etmesi nedeniyle, istihdamın ve üretimin üçte ikisinden fazlasını oluşturmakta, toplam ticaretin yüzde 25’inden fazlasını temsil etmektedir. Bu nedenle yıllar öncesinden hizmet ticareti için de girişimde bulunan GATT ve GATS’ı imzalayan Avrupa Birliği ülkeleri, Amerika, Avustralya, Birleşik Krallık, Kanada, Çin ve Yeni Zelanda ticaret hacimlerini ve milli gelirlerini artırmış, ekonomileri güçlenmiş, bu nedenle Dünya’da siyaseten de güçlü olmuşlardır.

Dünya Ticaret Örgütü Sekretaryası bu anlaşma için “GATS, sadece sınır ötesi ticaret ve yatırımları kapsamakla kalmayıp, bir hizmetin yerine getirilmesiyle bağlantılı olarak akla gelebilecek tüm sektörleri (hizmet ve mal üretim sektörleri) kapsayan bir “hizmet yatırımları ve hizmet ticareti anlaşmasıdır” demektedir. GATS, uluslararası hizmet ticaretine ilişkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan çok taraflı bir anlaşmadır.

Hizmetler Anlaşması, üç ilke üzerine yapılmıştır.

Bunlardan birincisi “Temel Kurallar”, bütün üyelerin uyması gereken temel yükümlülükleri kapsar. Bu yükümlülükler, ayırım yapmama, milli muamele ve hizmetler piyasasına girişlerin giderek serbestleştirilmesi gibi temel ilke ve prensiplerdir. Bu ilke ulusal ve yabancı firmalar arasında ayrım yapmama koşulunu getirmektedir. Bu koşula göre, ulusal firmalara tanınan imkanlar, destekler, uluslararası şirketlere de tanınacak, varsa engeller kaldırılacaktır. Her şirket, GATS önünde eşit olacaktır.

İkincisi, “Pazara Giriş Taahhütleri Listesi”dir. Bu listeler, ülkelerin, devam eden serbestleşme sürecinde, kendi hizmetler sektöründe var olan ve başka ülke kaynaklı hizmetlerin ülkelerine girmesine mani olan engellerin ne kadarını indirebileceklerinin veya ortadan kaldırabileceklerinin, taahhüdü ile ilgilidir. Böylece yabancı şirketlere şube açma,  ortaklık tesis etme, mülkiyet edinme, gibi olanaklar sağlanmış olacaktır.

Üçüncüsü ise, “Ekler”dir. Ekler, en çok kayrılan ülke kuralından istisnalar, muayyen bazı hizmetler (örneğin: haberleşme, mali hizmetler, hava ulaşım hizmetleri) ve kişilerin (Anlaşmada söz konusu edilen hizmet üretimlerini yapan gerçek kişilerin) dolaşımı ile ilgili disiplinleri kapsamaktadır. Anlaşma bir üye ülkenin, gerçek kişilerin sınırlarına girişini veya sınırları içinde geçici olarak kalmalarını, sınırlarının bütünlüğünü korumak ve gerçek kişilerin sınırlarından düzenli olarak transit hareketlerini sağlamak için olanlar da dahil, düzenlemek üzere uygulayacağı tedbirleri engellemeyecektir. Hizmet sunan kişiler, serbest olarak dolaşımda bulunacaktır.

Bu ilkeler ilerde görüleceği üzere, hizmet ticaretinin, ihracatının yapılma şekillerinin hukuki çerçevesini belirlemektedir.

3) Hizmetler Sektörü Sınıflandırma Listesi

GATS’ın  eki sektörler listesine bakıldığında, “hizmet” sayılan faaliyet dalları ve alt sektörleri görülmektedir. Dünya Gümrük Örgütü tarafından hazırlanan uluslararası ticarete konu malların, tek tip sınıflandırılması için kullanılan 21 Bölüm, 97 Fasıldan oluşan Armonize Sistem Nomanklatüründe olduğu gibi, uluslararası ticarete konu olan hizmet sektörleri listesi de, Birleşmiş Milletler tarafından belirlenen sektörel sınıflandırma kitabı esas alınarak, Dünya Ticaret Örgütü Sekretaryası tarafından MTN.GNS/W/120 sayılı bir belge ile üye ülkelerin bilgilerine sunulmuştur. Söz konusu belgede “Hizmetler Kesimi” 12 sektör ve 155 alt sektöre ayrılmıştır. 12 sektör olarak belirlenen Hizmetler Kesimi, GATS’a taraf olmamız nedeniyle, 5448 sayılı Cumhurbaşkanlığının Hizmet İhracatının Tanımlanması, Sınıflandırılması ve Desteklenmesi Hakkında Kararın Ek-1’de ana başlıklar halinde yer almıştır. (E-kaynak: https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/itip_user_guide_e.htm#6 23.01.2023)

4) Uluslararası Ticari Hizmet, Hizmet İhracatı ve Hizmet İhracatçısı

Hizmet Ticareti Genel Anlaşmasının 1 inci maddesinin 3/b bendinde “hizmetler, resmi makamların yetkileri çerçevesinde sundukları hizmetlerin dışında kalan tüm sektörlerdeki hizmetleri kapsar. 3/c, Resmi makamların yetkileri çerçevesinde sundukları hizmet, ne bir ticari temele dayanan ne de bir ya da daha fazla hizmet sunucusuyla rekabet ederek sunulan hizmet anlamına gelmektedir” şeklinde tanımlanmıştır.

Bu, devletin asli görevleri olarak kabul edilen (adalet, milli, güvenlik vb.) hizmetlerin dışında kalan eğitim, sağlık, ulaştırma, haberleşme gibi hem kamu, hem de özel sektörün yer aldığı hizmet alanlarının hepsinin GATS’a dahil edildiği anlamına gelmektedir. GATS’ ın amacı, bir hizmetin uluslararası ticarete açılması ve bunun için, devlet tarafından yapılan hizmetlerin özel sektöre devredilmesi, önünde yasal bir engel varsa bu engellerin de kaldırılması, bu hizmetlerin yabancı firmalar tarafından da yapılmasıdır.

GATS genel olarak devlet tarafından yapılan kamu hizmetlerinin özel sektöre devrini ve uluslararası ticaretini düzenleyen bir anlaşma olarak tanımlanabilir. GATT ile belirlenen mal ticareti görece basit bir biçimde düzenlenebilirken, GATS ile belirlenen hizmet ticareti oldukça karmaşık bir biçimde düzenlenmektedir. Bunun nedeni, GATS’ın oldukça geniş bir biçimde içine aldığı hizmet türlerinin biçimi, içeriği ve gerektirdiği kapsamlı yasal ve fiziksel altyapı uygulamalarıdır.

GATS’ın kapsamı, yalnızca bir hizmetin yerine getirilmesi, yapılması ile sınırlı değildir. Bu hizmetin yerine getirilebilmesi için gerekli olan tüm ürünlerin üretimi de GATS’ın kapsamı içerisindedir. GATS’in 28 inci maddesinde de (b) “hizmet arzı, bir hizmetin üretim, dağıtım, pazarlama, satış ve teslimini içerir” şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımla, hizmetin tüm iktisadi aşamalarının, Anlaşma kapsamında olduğu belirtilmiştir.

Anlaşmanın imzacılarından olan ülkemizde de, hizmet sektörünü düzenleyen kanunlarda bir çok değişiklik yapılmıştır. Özelleştirme uygulamalarına son yıllarda büyük bir hız verilmiş, yapılan özelleştirmeler telekomünikasyon, ulaşım, eğitim, sağlık, enerji üretimi ve dağıtımı, belediye hizmetleri gibi en kârlı hizmet alanlarında gerçekleşmiştir. Bu alanlar aynı zamanda  önemli stratejik hizmet alanlarını oluşturmaktadır.

İhracat denildiği zaman, malların diğer ülkelere satılması, gümrük idaresine sunulması, ihracat beyannamesinin verilmesi, gümrük işlemlerinin yapılması, taşıta yüklenmesi, yurt dışına gönderilmesi, bedelinin aracı banka vasıtasıyla yurda getirilmesi, malların cinsine göre ihracatçının ilgili İhracatçılar Birliğine üye olması vb. işlemler anlaşılır. Hizmet ihracatı denildiği zaman da, bu ve bunlara benzer işlemlerin yapılıp yapılmadığı düşünülür.

Türk Gümrük Tarife Cetvelinde ve 4458 sayılı Gümrük Kanununda “Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesine giren ve çıkan eşyaya ve taşıt araçlarına uygulanacak gümrük kurallarının belirleneceği” hükmünün yer alması, hizmetin tanımlanmaması ve soyut olması nedeniyle, gümrük idaresine sunulması, gümrük işlemlerinin yapılması söz konusu değildir. Hizmetlerin ihracatında kullanılan malların yurtdışı edilmesi halinde, gümrük idarelerine beyan edilir, gümrük işlemleri yapılır. Örnek olarak Türk firmaları tarafından yurt dışında üstlendikleri müteahhitlik işleri ile ilgili olarak, geçici ihraç edilen veya yurt dışından satın alınan makine ve teçhizatın tekrar yurda getirilmesi halinde gümrük işlemleri yapılır. Yine DVD, CD veya başka araçlarla film, bilgi, veri vb. ihracı halinde, söz konusu eşyaların gümrük işlemleri yapılır.

Hizmet ihracatı: Yurt dışında yerleşik kişi veya kuruluşlara yurt içinde ya da yurt dışında yapılan, yurt içinde ya da yurt dışında faydalanılan ve Kararın 1 no’lu ekinde yer alan döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerin sunulmalarıdır (5448 sayılı Karar mad. 3-e). Hizmetin milli sınırlar dışındaki gerçek ve tüzel kişilere yapılması, sunulması nedeniyle, serbest bölgelere yapılan hizmet, uluslararası hizmet ticareti kapsamına girmez. Serbest bölgeler milli sınırlar içinde kalmakla birlikte, gümrük işlemlerinin uygulanması bakımından yurt dışı sayılan hallerden sayılmaktadır.

Hizmet ihracatçısı: Hizmet ihracatını gerçekleştiren Türkiye’de yerleşik kişiler veya kuruluşlardır (5448 sayılı Karar mad. 3-d). Hizmet ihracatçısı olabilmek için, Türk vatandaşları  işletmeleri adına vergi levhası almaları, işletmeye ait finansal işlemlerini bu vergi numarası ile yapmaları ve Hizmet İhracatçıları Birliğine üye olmaları gerekir.

5) GATS’ne göre Hizmet İhracatı Yöntemleri

GATS’ne göre, hizmet ihracatı dört yöntemle yapılmaktadır. Bu yöntemler, hizmet sunma, sağlama, tedarik ve yararlanma şekillerini ifade eder. Tedarik şekilleri, hizmet yapıldığında hizmet sağlayıcının ve yararlanıcının, her ikisinin de bulunduğu yerlere göre tanımlanır.

a) Sınır ötesi hizmet ihracatı : Taraf  bir ülkeden diğer bir ülkede yerleşik kişi veya kuruluşlara, yurt içinde sağlanan ve yurt dışında faydalanılan hizmet sunumunu ifade eder. Hizmeti sunan ve hizmetten yararlanan her iki taraf da kendi ülkesindedir. Mal ticaretinde olduğu gibi, burada da sınırı geçen, hizmettir. Telekomünikasyon suretiyle sunulan hizmetler, uzaktan eğitim, yabancı dil eğitimi, psikolojik destek hizmetleri, piyasa araştırması, istatistiksel analiz, pazarlama konusunda danışmanlık hizmetleri gibi verilen hizmetler örnek olarak gösterilebilir.

b) Yurt dışında ticari varlık oluşturulması yoluyla hizmet ihracatı: Üye ülke hizmet sunucusunun başka bir üye ülkede bir ticari varlık kurması (şirket kurmak, ofis veya şube açmak vb.) suretiyle hizmet sunmasıdır.

Yurtdışında bankalar, sigorta şirketleri, telekomünikasyon şirketleri, tur operatörleri, otel zincirleri ve nakliye şirketleri, inşaat şirketleri tarafından sunulan hizmetler,  örnek olarak verilebilir. Bu sunum şekli, esasen hizmetlerin değil, mahiyet itibarıyla doğrudan yatırımların konusudur ve ticari varlık, kurumsal iştirakler, tröstler, ortak girişimler, ortaklıklar, şahıs şirketleri, dernekler, temsilcilikler veya şubeler kurulmasını veya bu tür kuruluşların satın alınmasını içerir. Hizmet ihracının en büyük kısmı, bu yöntemle yapılmaktadır.

c) Yurtdışında Tüketim: Hizmetten yararlanacakların diğer ülkeye giderek, o ülkede hizmeti almasını ifade eder. Firmaların ülkede yabancılara hizmet vermesi ve yararlanıcıların da o ülkede hizmet almasına, yurt dışında hizmet tüketimi denir. Kişiler diğer ülkeye gezi, seyahat, turizm vb. amaçla gider ve sağlanan hizmetten yararlanır. Örneğin ülkemize gelen yabancılara  otelcilik, eğitim, tedavi gibi hizmetin verilmesi ve yararlanılması.

Bazı durumlarda ise hizmet alanın yerine, hizmet sunanın ekipmanlarını, hizmet alanın ülkesine göndererek hizmet vermesi de bu yöntemle yapılabilir. Örneğin, gemi veya uçağın bakımı, onarımı, tamir hizmetleri için ekipmanların gönderilmesi. Burada esas olan gerçek kişilerin yanında, tüzel kişiler tarafından da hizmetin verilmesidir.

d) Gerçek kişilerin hareketi: Bir ülke hizmet sunucusu gerçek kişinin diğer bir ülkeye giderek hizmet sunmasıdır. Saha operasyonları için personelini projelere gönderen mühendislik firmaları, başka ülkede bulunan hastaların tedavisi için giden doktorlar, ilgililere hukuki yardımda bulunmak için seyahat eden avukatlar, planlama ve bakım hizmetleri için personelini gönderen sanayi şirketleri tarafından sunulan hizmetler, örnek olarak verilebilir.

6) Hizmet İhracatı Bedelinin Yurda Getirilmesi

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin İhracat Bedelleri Hakkında No:2018-32/48 Tebliğe dayanılarak hazırlanan 16.01.2020 tarihli Merkez Bankası İhracat Genelgesinin 22’nci maddesi ile, hizmet ihracatı bedellerinin tamamı ihracatçının serbest kullanımına bırakılan dövizler arasında düzenlenmiştir. Bu nedenle döviz tasarrufu serbesttir. İhracat bedellerinin yurda getirilme ve bir bankaya satılma zorunluğu bulunmamaktadır.

7) Hizmet İhracatı Destekleri

5448 sayılı Cumhurbaşkanlığının Hizmet ihracatının Tanımlanması, Sınıflandırılması ve Desteklenmesi Hakkında Kararı ile,

Eğitim,

Fuarcılık,

Gayrimenkul,

Kültürel ve Yaratıcı Endüstriler, 

Lojistik ve Taşımacılık,

Sağlık Turizmi ve Spor Turizmi,

Yönetim Danışmanlığı,

Yeşil Hizmetler,

Diğer Hizmetler,

sektörlerine yönelik hizmet ihracatı desteklerinin sağlanması amaçlanmıştır.

Desteklerden, sektörler itibariyle tanımlanmış olan hizmet ihracatçısı yararlanıcılar ile işbirliği kuruluşları yararlanabilecektir. İşbirliği kuruluşları; Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen kamu kurum ve kuruluşları, sektörel çatı kuruluşları ve hizmet sektörlerindeki diğer kuruluşlardır.

Örnek Olarak Yararlanabilecekler

• Sağlık Turizmi Şirketleri: Sağlık Turizmi aracılık faaliyetlerinde bulunan ve Sağlık Turizmi Yetki Belgesi’ne sahip tüm şirketler.

• Sağlık Kuruluşları: İlgili kamu kurumundan ruhsatlı, Sağlık Turizmi Yetki Belgesi’ne sahip tüm sağlık kuruluşları (Hastaneler, klinikler, tıp merkezleri, bakım merkezleri v.s)

• Bilişim Şirketleri: Yazılım, Mobil Uygulama, Bilgisayar Oyunu, Bilişim Hizmetleri alanında faaliyet gösteren şirketler.

• Film Yapımcısı Şirketler: Kültür ve Turizm Bakanlığından yapımcı belgesi almış film şirketleri.

• Film Dağıtımcısı Şirketler: Türk dizi ve filmlerini yurt dışında dağıtan şirketler.

• Eğitim Kurumu: Türkiye’de yerleşik, Devlet Üniversiteleri, Vakıf Üniversiteleri ve Vakıf Meslek Yüksek Okulları.

• Yönetim Danışmanlığı Şirketi: Yönetim danışmanlığı sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları,

Listede belirtilen hizmetleri ihraç etmeleri halinde faydalanabilir.

Karar ile, hizmet ihracatında sürdürülebilir artışın sağlanması amacıyla, ihracata yönelik kurumsal kapasite oluşturulmasına ve kapasitenin güçlendirilmesine, yurt dışı pazarlara erişime, pazarda tutundurmaya ve pazar payını arttırmaya yönelik faaliyetlere ilişkin giderlerin, Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF)’ndan karşılanacağı, destek oran ve miktarlarının yılbaşında yeniden belirleneceği hususları düzenlenmiştir.

5448 Sayılı Karar ile Hizmet Sektörlerine Sağlanan Destekler

1)  Acente Komisyon Desteği

2)  Akademisyen İstihdam Desteği

3)  Bireysel Katılım Desteği

4)  Birim Desteği

5)  Dublaj veya Altyazı Giderleri Desteği

6)  Film Platosu ve Stüdyosu Kullanım Giderleri Desteği

7)  Fuar Alanı Yapım Desteği

8)  Hasta Yol Desteği

9)  HİSER Projesi Desteği

10)  İstihdam Desteği

11)  Komplikasyon ve Seyahat Sağlık Sigortası Desteği

12)  Korsanla Mücadele Giderleri Desteği

13)  Milli Katılım Desteği

14)  Milli Katılım Organizasyonunu Tanıtım Desteği

15)  Milli Katılım Tanıtım Desteği

16)  Pazara Giriş Belgeleri Desteği

17)  Rapor Desteği

18)  Reklam, Tanıtım ve Pazarlama Desteği

19)  Sağlık ve Spor Turizmi Sektörlerinin Geliştirilmesi ve Tanıtılması Desteği

20)  Sanal Fuar Organizasyon Desteği

21)  Sektörel Alım Heyeti ve Sektörel Ticaret Heyeti Programları Desteği

22)  Sektörel Nitelikli Uluslararası Yurt İçi Fuar Organizasyon Desteği

23)  Tanıtım Heyeti Desteği

24)  Tescil ve Koruma Desteği

25) Uluslararası Kuruluşlara Üyelik Desteği

26)  Uluslararası Öğrenci Ofisleri Kapasite Geliştirme Desteği

27)  Uluslararası Sıralama Desteği

28)  Ürün Yerleştirme Desteği

29)  Veri Tabanı Üyelik Desteği

30)  Yabancı Dil ve Sağlık Turizmi Eğitimi  Desteği

31)  Yarışma ve Etkinlik Desteği

32)  Yurt Dışı Etkinlik Katılım Desteği

33)  Yurt Dışı Fuar Organizasyon Desteği

34)  Yurt İçi Etkinlik Katılım Desteği

35)  Yurt İçi Tanıtım ve Eğitim Desteği

Belirtilen desteklere ilave olarak, Bakanlar Kurulunun 2017/9962 sayılı “İhracatçılara Hususi Damgalı Pasaport Verilmesine İlişkin Esaslar Hakkında Kararı kapsamında, belirli bir limitin üzerinde ihracat yapan firma yöneticilerine, hususi damgalı pasaport (yeşil pasaport) verilmektedir.

8) Hizmet İhracatı Desteği için Başvuru Esasları

Hizmet ihracatçıları ve işbirliği kuruluşları, “Temel Bilgi ve Belgeler”i bir defaya mahsus olmak üzere, belgenin düzenlenme tarihinden itibaren en geç altı ay içinde (Hizmet İhracatçıları Birliği Genel Sekreterliklerine ve Uluslararası Hizmet Ticareti Genel Müdürlüğüne) incelemeci kuruluşun KEP adresine iletir.

Yapılacak inceleme sonunda destekten yararlanacak yararlanıcı ve ödeme miktarları, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasına bildirilir ve ödeme öncelikle yapılır.

Başvuru ve uygulamaya ilişkin usul ve esaslar, hizmet ihracatçısı yararlanıcılara sağlanan destekler, yararlanma koşulları, sunulacak bilgi ve belgeler, destek başvuru süresi başvuru mercii ve usulü, destek başlangıç tarihi ve yıllık destek üst limitleri, inceleme, ödeme esasları, raporlama, ilave destek oranları, Hedef Ülkeler Listesi, yurt dışı belge onay işlemleri, birim yerinde inceleme işlemleri gibi hususlar, sektör bazında yayımlanan ayrı ayrı Genelgeler ile düzenlenmiştir. GATS’ın şeffaflık kuralı gereğince, üye ülkeler taahhütte bulundukları hizmet sektörlerine ilişkin idari düzenlemelerini, yasalarını Hizmetler Ticareti Konseyine bildirecek ve yabancı hizmet sunucularının da hizmetler ticaretine uygulanan düzenlemelerden haberdar olacaklardır. Bu nedenle Karar ve Genelgeler Ticaret Bakanlığı web sitesinde yayımlanmıştır.

HİZMET TÜRLERİNE GÖRE TİCARETİMİZ

Tablo 1: Hizmet türlerine göre uluslararası 2020-2021 yılları hizmet ticareti (Milyon $)

Hizmet ihracatının önemli bölümünü taşımacılık hizmetleri  oluşturmuş ve yapılan ihracat ile 2020 yılında  16 milyar 87 milyon dolar, 2021 yılında %51,8 artışla 24 milyar 420 milyon dolar gelir sağlanmıştır. Telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri  ihracatı 2021 yılında bir önceki yıla göre %21,4 artarak 2 milyar 567 milyon dolar, bakım ve onarım hizmetleri  2020 yılına göre %21,7 artarak 1 milyar 419 milyon dolar olmuştur. Yurtdışında inşaat hizmetleri  2020 yılında 236 milyar dolar iken, 2021 yılında 259 milyar dolar olmuş, aynı yıllardaki ithalatın düşük olması nedeniyle lehe kazanç vermiştir.

2021 yılında toplam 34 milyar 777 milyon dolar hizmet ihracatına karşılık 27 milyar 943 milyon dolar ithalat olmuş, 6 milyar 834 milyon dolar gelir elde edilmiştir.

Taşımacılığın toplam ithalat içindeki payı 2020 yılında %35 iken 2021 yılında %39,1, ikinci sırada yer alan “diğer iş hizmetleri “nin payı ise 2020 yılında %21,2 iken 2021’de %21,5  yükselmiştir. Hizmet ithalatındaki payı 2020 yılında  %14 olan “telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri” sektörü, 2021 yılında %11,7 oran ile üçüncü sırada yer almıştır.

Tablo 2: En çok hizmet ihracatı ve ithalatı yapılan 20 ülke (2020-2021 yılı) (Milyon $)

2021 yılında %11,9 ile Almanya’ya 4.130 milyar, ikinci sırada %10,8 ile Amerika Birleşik Devletlerine 3.770 milyar, üçüncü sırada ise %5,5’i ile Birleşik Krallık’a 1.900 milyar dolar hizmet ihracatı yapılmış, toplam ihracatın %28,17’sini oluşturmuştur. Daha sonra %3 oranlarda Irak, İsviçre, Fransa ve Rusya’ ya hizmet ihracatı yapılmıştır.

2021 yılında İrlanda’dan 2.962 milyar dolar, Almanya’dan 2.414 milyar dolar ve Amerika’dan 2.387 milyar dolar ithalat yapılmış, ithalatın %10,6′ sını İrlanda, %8,6’sını Almanya, %8,5′ sını Amerika oluşturmuştur. Birleşik Krallık’tan 1.963 milyar dolar, Fransa’dan 1.148 milyar dolar, Hollanda’dan 1.013 milyar dolar, Panama’dan 1.042 milyar dolar hizmet ithalatı yapılmıştır.

Tablo 3: Ülke gruplarına göre 2020-2021 yılı hizmet ticareti (Milyon $)

Türkiye İstatistik Kurumu 2021 yılı Uluslararası Hizmet Ticareti İstatistiklerine göre (seyahat hariç), ülkemizin toplam hizmet ihracatı 34.777 milyon dolar olmuş ve bunun 18.302 doları yani %52.6 ile Avrupa Birliği ülkelerine, 4.713 milyon doları Yakın ve Orta Doğu ülkelerine,  3.874 milyon doları Diğer Asya ülkelerine ve 4.955 milyon doları da Amerika’ya yapılmıştır.

Toplam hizmet ithalatı ise 2021 yılında 27.944 milyon dolar olmuş ve bunun 15.726 milyon doları, yani %56,7’i Avrupa Birliği ülkelerinden yapılmıştır.

Tablo 4: Avrupa Birliği üyesi 27 ülkenin Euro Bölgesine 2020 ve 2021 yıllarındaki uluslararası hizmet ticareti (Milyon €)

Avrupa Birliği üyesi ülkelerin aralarındaki 2021 yılı hizmet ihracatlarının en yükseğini diğer hizmetler, telekomünikasyon, bilgisayar, bilgi hizmetleri, ulaşım ve fikri mülkiyet haklarının kullanımına ilişkin hizmet ticareti oluşturmuştur.

2021 yılında diğer hizmetler ticareti kredi kartı ile 265.468,5 milyon, debit kart ile 314.564,5 milyon, telekomünikasyon, bilgisayar, bilgi hizmetler ticareti kredi kartı ile 220.820,8 milyon, debit kart ile 87.853,0 milyon, ulaşım hizmetleri ticareti kredi kartı ile 211.101,6 milyon, debit kart ile 166.130,0 milyon, fikri mülkiyetin kullanımı hizmetler ticareti kredi kartı ile  98.372,5 milyon, debit kart ile170.912,1 milyon euro olmuştur.

Tablo 5: Seçilen Hizmetlerde Uluslararası Ticaret İçin En Yüksek Göreli Uzmanlık Oranları, 2021

Lüksemburg merkezli Avrupa Birliği İstatistik Ofisi Eurostat tarafından 2021 yılı için, tablo:5’ te, ülkelerin 12 hizmet kategorisi arasında uzmanlaşma oranları yayımlanmış, bu oranın, seçilen ülkelerdeki hizmet ticareti toplamının eşdeğer payıyla karşılaştırılarak hesaplandığı, sonucun yüzde olarak ifade edildiği, 100’den büyük bir değerin, söz konusu ülkenin o sektörde görece uzmanlaştığını, 100’ün altındaki bir değer ise görece uzmanlaşmadığını gösterdiği  belirtilmiştir.

2021 yılında Avrupa Birliğinin imalat hizmeti ihracat uzmanlık oranı %188, fikri mülkiyet hakları ithalat uzmanlık oranı %151 olmuştur. Çin, inşaat hizmetleri ihracatında, Hong Kong finansal hizmetler ihracatında, Hindistan telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri ihracatında, Meksika, Türkiye ve Güney Afrika seyahat hizmetleri, Birleşik Krallık sigorta ve emeklilik hizmetleri ihracatında uzmanlaşmıştır.

Ülkemizin seyahat hizmetlerindeki uzmanlaşma oranı %486 olarak belirtilmiştir. Tablo 1’ den de görüleceği üzere, 24.420 milyon dolar taşımacılık sektörünün 14.144 milyon dolarlık kısmını seyahat (yolcu taşımacılığı) hizmetlerinin oluşturduğu, ülkemiz verileri dikkate alındığında, 2021 yılı toplam 34.777 milyon dolar toplam ihracata oranının %407 olduğu ve ihracatın önemli bir bölümünü oluşturduğu görülmektedir.

SONUÇ

2021 yılı Dünya Bankası verilerine göre ülkemizin nüfusunun 85 milyon, gayri safi milli gelirinin 836.3 milyar dolar, kişi başına gayri safi milli gelirin ortalama 9.830 dolar, T.C Merkez Bankası verilerine göre 2021 Ocak-Ekim ayı itibariyle dış borçlarının  anapara 50.273 milyon, faizin 10.944 milyon dolar, 2023 yılı Ocak ayında dış ticaret açığının 14.366 milyon dolar  olduğu dikkate alındığında, sadece taşımacılık sektörü ile değil, eğitim, turizm, imalat, kişisel, kültürel ve rekreasyonel hizmetler, bakım ve onarım hizmetleri, inşaat, telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetlerinde de önemli gelir elde edilmelidir. Ülkemiz, sahip olduğu doğa, tarihi güzellikler ve avantajlar nedeniyle (turizm, inşaat, sağlık, vb.) uygun hizmet sektörlerinde uzmanlaşabilir ve uluslararası hizmet ticaretindeki payları artırabilir.

Hizmetin iç pazarda veya diğer ülkelerde kaliteli ve başarılı olması için, öncelikle  uzman personele ihtiyaç vardır. Apple’ın, üretiminin bir kısmını Çin’den Hindistan’a çekmesi, Hindistan’ın Çin’in alternatifi olması, bunun hem Hindistan hem de Çin ekonomisinde büyük bir ekonomik etkiyi yaratması, nitelikli işgücüne sahip hizmetler sektörünün önemini anlatmanın en kolay örneğidir. Her sektörün, üretimin temelinde işgücü, emek vardır.

Nitelikli işgücü ile sunulan kaliteli hizmet, uluslararası hizmet ticaretinde her zaman rekabet etme gücüne sahip olur, piyasa payını korur ve beklenilen faydayı sağlar. Örnek olarak Covid-19 aşısını geliştiren BioNTech şirketi üretim ve AR-GE projelerinde, Almanya’ya önemli gelir sağlamıştır. Hizmetin, anlık üretilen, sağlanan, üretildiği, sağlandığı anda tüketilen, depolanamayan ve devamlılık arz eden özellikleri nedeniyle, eğitim, sağlık, turizm, seyahat gibi sektörlerden önemli ihracat geliri sağlanır. Bisiklete binmek gibi, bir süre pedal çevirmeden gidilebilir ama yine ihtiyaç nedeniyle pedal gerekecektir.

Hizmetler sektörü ile uluslararası piyasalardan gelir elde etmek için, öncelikle eğitim ve kişilerin aydınlanmasından başlamak gerekir. Kişiler bilinçlenir, iyi eğitilir ve yönlendirilirse, bakış açıları ve değer yargıları değişir, çalışır, üretir ve yaşam kalitesi yükselir. “Keten, gömlek olmaz dokutmayınca, evlat alim olmaz okutmayınca” atasözü uyarınca eğitime önem vermek, Farabi’nin “uzun konuşanı, kısa dinlemek lazım” sözündeki gibi çok konuşmak yerine çalışmak, gelişmek gerekir.

Korona virüs (COVID-19), ilk olarak Kasım 2019 ayında Çin’in Vuhan Eyaleti’nde solunum yolu belirtileri ile başlamış ve tüm dünyayı kısa sürede derinden etkilemiştir. Ekonomileri zayıf ülkeler daha çok etkilenirken, güçlü ülkeler her türlü önlemleri almaları nedeniyle, bunlara oranla daha az etkilenmişlerdir. Bu husus, Konfüçyüs’ün “Eğer doğru yönetirsen; kimse doğru olmamaya cesaret edemez” sözünde olduğu gibi, hizmet sektörünün de doğru yönetilmesi, gereken önemin verilmesi, desteklenmesi gerektiğinin önemini göstermiştir.

KAYNAKÇA

SEYİDOĞLU Halil (1986), Uluslararası İktisat, Geliştirilmiş 5. Basım, Turhan Kitabevi, Ankara.

ÜNSAL M. Erdal (2009), Makro İktisat, 8. Baskı, İmaj Yayıncılık, Ankara

ÜNSAL M. Erdal (2016), İktisadi Büyüme, 2. Baskı, BB101 Yayınları, Ankara

TOPRAK Metin, ÇATALBAŞ Nazım (2019) Türkiye Ekonomisi, Anadolu Üniversitesi Yayını No: 3860 Eskişehir

KEPENEK Yakup, YENTÜRK Nurhan (2001) Türkiye Ekonomisi, Remzi Kitabevi, 12. Basım, İstanbul

YELDAN Erinç (2001) Küreselleşme Sürecinde Türkiye Ekonomisi, İletişim Yayınları, 3. Baskı, İstanbul

https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Uluslararasi-Hizmet-Ticareti-Istatistikleri-2021-45815 ( 13.01.2023)

https://semrabayraktar.blogspot.com/2012/07/gats-hizmet-sektorunde-serbestlik.html (11.01.2023)

https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/serv_e.htm ( 15.01.2023)

https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/who_we_are_e.htm  ( 15.01.2023)

https://www.istemiparman.com.tr/hizmet-ticareti-genel-anlasmasi/ ( 10.01.2023)

https://pdfslide.net/documents/wto-report.html?page=1  ( 12.01.2023)

https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/gatsqa_e.htm  ( 11.01.2023)

https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/gatt47.pdf  ( 11.01.2023)

https://shgmturizmdb.saglik.gov.tr/Eklenti/10946/0/04pdf.pdf ( 11.01.2023)

https://econweb.ucsd.edu/muendler/teach/20f/435/conc/ebops/MSITS%202002%20-12)%20Annex%20III.%20EBOPS%20–%20CPC%20-%20GNS.W.120%20correspondence%20tables.pdf ( 25.01.2023)

https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/itip_user_guide_e.htm#6   23.01.2023)

https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/BOP_ITS6_DET__custom_2871032/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=e6415874-e72a-461d-a53a-a084a4d69859 (20.01.2023)

https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=World_trade_in_services#International_trade_in_services_.E2.80.93_by_service_category  (20.01.2023)

https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/609ef884-3b3c-4bc3-84fe-9254244c3490/odemelerdengesi.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-609ef884-3b3c-4bc3-84fe-9254244c3490-ok58yqm ( 09.01.2023)

http://wdi.worldbank.org/table/WV.1 (10.01.2023)

ÜNLÜÖNEN Özgür, https://www.dersteknik.com/2011/05/turkiyede-egitim-ve-gats.html?ysclid=ldfy5x2un6938522689 (28.01.2023)   

https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/e90670f7-fc2e-453c-acd3-88098334b484/İhracat+Genelgesi.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-e90670f7-fc2e. (13.02.2023)

Tüketim ve talebin gün geçtikçe artması ile birlikte kullanılmış bir ürünü satmak ve bir şekilde elinden çıkarmak isteyip bunu sağlayabilecek güvenilir bir kanal bulamayan tüketicilerin elinde bulunan cihazlar için ertelenmiş bir talep olduğu aşikardır. Ayrıca bugün reel ekonomik düzen içinde ikinci el pazarlar da en az birinci el pazarlar kadar kritik noktaya gelmiştir. İlgili kamu otoritelerinin iş birliği sayesinde tüketicinin güven ve ekonomik çıkarı zedelenmeden bu konuda atılabilecek adımlar somut bir çerçeveye oturtulmuştur. Tüketicinin yenilenmiş ürün ile “sağlıklı” bir şekilde buluşmasına dair esasları düzenleyen ilgili yönetmelik 2020 yılında yürürlüğe girmiş ve bir yıl sonra yeniden gözden geçirilerek birtakım iyileştirici düzenlemeler yapılmıştır. Nisan 2023 tarihinde ise halihazırdaki ürünlerin skalasının genişletilmesi bakımından mevzuatımızda değişiklik gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, tüketicinin değişen tercihleri ile beraber ikinci el ürünlere yönelim ve yenilenmiş ürün kavramının ele alınması ve konu ile ilgili yasal düzenlemelere yönelik güncel bir bakış sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar kelimeler: Yenilenmiş Ürün, Tüketici, İkinci El, Kullanılmış Ürün

REFURBISHED PRODUCT AND CONSUMER: RELATED LEGAL REGULATIONS IN THE LIGHT OF RECENT DEVELOPMENTS

ABSTRACT

With the increase in consumption and demand, it is evident that there is a delayed demand for devices in the hands of consumers who want to sell and dispose of a used product in some way but cannot find a reliable channel. In addition, in the real economic order today, second-hand markets have reached a critical point at least as much as first-hand. Thanks to the cooperation of the relevant public authorities, the steps that can be taken in this regard have been put into a concrete framework without harming the confidence and economic interests of the consumer. The related regulation, which structures the principles regarding the “healthy” meeting of the consumer with refurbished products, entered into force in 2020 and a year later some remedial amendments were made after a review. In April 2023, amendments were made to the legislation to expand the scale of products covered by this category. In this study, the consumer’s changing preferences, the orientation to second-hand products, and the concept of refurbished products will be discussed, and it is aimed to present an up-to-date view of legal regulations on the subject.

Keywords: Refurbished Product, Consumer, Second-Hand, Used Product

GİRİŞ

Günümüzde ikinci el pazarlar, birçok alanda birinci el pazarlar için birer rakip durumundadır. Çünkü ikinci el ürünler de tıpkı birinci el ürünler gibi tüketici istek ve gereksinimlerini yeterince karşılamaktadır. Tüketiciler, özellikle otomobil, konut, cep telefonu gibi birçok ürünün ikinci elini bir diğer deyişle kullanılmışını, çeşitli nedenlerle tercih etmektedirler (Kılıç, 2019).

Ne var ki, tüketiciler bu ikinci el ürünleri satın almak istediklerinde veya satın aldıktan sonraki aşamada birtakım mağduriyetlerle karşılaşabilmektedir. Ülkemizde tüketicinin korunmasına yönelik politika oluşturmak ve bu politikalara yön verirken ilgili kurum ve kuruluşlarla iş birliği yapmak ve gerekli koordinasyonu sağlamak ile görevli kurum olan Ticaret Bakanlığı – Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğü bu konuda somut adım atarak hukuki altyapının oluşturulmasına yönelik hazırlık gerçekleştirmiş ve kanun koyucunun gerekli tedbirleri almasına ön ayak olmuştur. Bu çalışmada yenilenmiş ürünlere yönelik tüketicinin korunması bağlamında yasal düzenlemelerde yapılan değişiklikler ele alınacaktır.

İKİNCİ EL ÜRÜNLERE YÖNELİM

Artan fiyatların, pek çok üründe olduğu gibi mobil cihazlarda da ikinci ele olan talebe yönelik adeta bir patlama yarattığını ifade etmek gerekmektedir. Bu bağlamda sektör bugüne kadar görmediği ilgiyle karşılaşınca; kullanılmış telefon, tablet ve bilgisayarlar her köşe başında satılmaya başlanmıştır.

Bu bağlamda, sektöre belirli bir disiplin getirmek ve kayıt dışının önüne geçmek için harekete geçen Ticaret Bakanlığı’nın öncülüğünde hazırlanan ve sonraki bölümde daha detaylı irdelenecek olan “Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik”, 22 Ağustos 2020 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiş, böylelikle ilk adım atılmıştır. Ülkemizde ilk kez uygulanacak sistemin kurallarının belirlenmesini oluşturan ikinci aşama da tamamlanmıştır

Kullanılmış cep telefonu ve tabletlerin yenilenmesi, sertifikalandırılması ve yeniden satışa sunulmasını sağlayacak yenileme merkezleri için standartlar belirlenmiş, bu anlamda Türk Standardları Enstitüsü (TSE), uygulamanın altyapısı için aylardır üzerinde çalıştığı raporu neticelendirmiştir. İkinci el yenileme merkezleri için 5 başlık ve 52 maddeden oluşan kuralları belirleyen rapor sektörün görüşüne açılmıştır.

Yeni sistemin ikinci el piyasasına önemli bir düzenleme getireceği öngörüsü Mobil İletişim Araçları ve Bilgi Teknolojileri İş Adamları Derneği (MOBİSAD) Başkanı Mustafa Kemal Turnacı tarafından “İkinci elde başıboş bir ticaret alanı var. Vergisiz olduğu gibi fatura ve belge olmadan el değiştirmeler yaşanıyor. Kayıt dışılığın çok fazla yaşandığı bir sektör haline gelmiş durumda. İşini hakkıyla yapan işletmelerimize karşı da bir haksız rekabet yaratıyor. Bu ticaretten vergi geliri de elde edilemiyor. Sektörün kayıt altına alınması çok doğru bir adım oldu.” şeklinde dile getirilmektedir (Dünya, 2021)

Bu anlamda, düzenlemeyle birlikte teknolojik ürünlerin yeniden ekonomiye kazandırılmasının ve kullanım ömrünün uzatılmasının mümkün hale geleceği öngörülmüştür. Vergilerle birlikte cep telefonunda 4 milyar dolarlık bir hacim bulunurken, bu ticaretin yüzde 20’den fazlasına karşılık gelen bölümü ekonomiye yeniden kazandırılabilecektir. Türkiye çapında cep telefonu, tablet, bilgisayar başta olmak üzere mobil iletişim araç satışı olan bayi ağına sahip firmaların temsilcilerine bakıldığında, bu sayede, ithalatta 500 milyon dolarlık bir azalma tahmininde bulunulduğu görülmektedir.

Diğer yandan, yeni standartla birlikte tüketicilerin uygun fiyatla güvenli bir şekilde ikinci el telefon ve tabletlere ulaşmasının mümkün hale geleceği yorumunda bulunulabilir. Tüketici güvenli bir şekilde yetkilendirilmiş merkezlerden alışveriş yapabilecektir. Dolayısıyla hem ürünü satmak hem de satın almak için yasal ve güvenilir bir zemin yaratılmış olacaktır. 

Yenilenmiş ikinci el cep telefonları için en az bir yıllık garanti süresi sağlama şartı bulunmaktadır. Garanti belgesi yazılı olarak veya kalıcı veri saklayıcıyla müşteriye verilecektir. Garantinin yanı sıra ürün sigortası gibi hizmetlerin de zamanla geliştirileceği ifade edilebilir. Böylece ikinci el piyasası yenileme merkezleri, satış ağları, hizmet sağlayıcılarıyla istihdam sağlayan önemli bir sektör haline gelecektir. Yenileme merkezleri ikinci el telefonu kullanıcıdan alırken bir dizi işlemden geçirecektir. Öncelikle kullanıcıyla olan illiyet bağı kaldırılacak ve gerekiyorsa cihazlar onarılarak sonraki kullanıcıya hazır hale getirilecektir. Telefonunu merkeze satış için getirecek kullanıcıya değerleme sonucu 5 iş günü içinde tamamlanarak bildirilecektir. Satıcıdan alınan kullanılmış telefonu, tüm işlemleri tamamlandıktan sonra sertifikalandırılarak, yeniden satışa çıkarılacaktır.

Bu işi yapacak firmalar, aynı zamanda bu cihazların sorumluluğunu da üstlenecek ve yönetmelikte belirtilen şekilde cihazları sertifikalandırıp garanti sürecini başlatacaklardır. Halen bu alanda faaliyet gösteren firmaların yeni düzende yer almakla ilgili talebi olduğu gibi yeni yatırımcılar da ilgi göstermektedir. 

Yenileme merkezi olarak faaliyet göstermek isteyen işletmelerin, personel yeterlilik şartları dahil olmak üzere, tesislerinin standarda uygunluğuna dair TSE’ye belgelendirme başvurusu yapmaları gerekecektir. Kurumdan alınacak uygunluk belgesi ile Ticaret Bakanlığı’ndan yenileme yetki belgesi alarak faaliyete başlanabileceği ifade edilmiştir.

YENİLENMİŞ ÜRÜN KAVRAMI VE YASAL DÜZENLEMELERDE GÜNCEL DEĞİŞİKLİKLER

Yenilenmiş ürün hukuki tanım olarak, “yenileme merkezi tarafından yapılan yenileme ve sertifikalandırma işleminden sonra satışa sunulan kullanılmış mal” şeklinde ifade edilmektedir. Anlam olarak çok yakın gibi gözüken ikinci el ürün kavramından farklı olarak yenilenmiş ürün, daha önce kullanılmış olsalar bile yenileme tesislerinde yenilenerek, sıfıra en yakın hale getirilmiş ve uzun süre güvenle kullanmaya uygun ürün (cihazlar) olarak tarif edilebilir.

Ayrıca yenileme merkezi olarak faaliyet gösterecek firmaların 10 milyon TL ödenmiş sermayeye sahip olması ön şart olarak bulunmaktadır. Bu meblağ Nisan 2023 tarihli mevzuat değişikliği ile 10 milyon TL’den 30 milyon TL’ye çıkarılmıştır.

Önceki bölümde de değinildiği üzere, cep telefonu ve tablet gibi ikinci el piyasada sıklıkla alışverişe konu olan teknolojik ürünlerin belirli bir standartta yenilenmesi; sertifikalı ve garantili bir şekilde tekrar satışa sunulmasına yönelik uygulama, usul ve esaslarını düzenlemek üzere Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan “Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik” 22.08.2020 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Yapılan düzenlemeyle, kullanılmış cep telefonları ve tabletlerin, Ticaret Bakanlığınca onaylı yenileme merkezleri tarafından yenilenmesi, yenileme merkezlerinin ve yenileme işlemlerinin standartlarının Türk Standardları Enstitüsü (TSE) tarafından belirlenmesi, yenilenmiş ürünlere en az 12 ay garanti verilmesi gibi hususlar düzenlenmiştir.

Söz konusu düzenleme ile tüketicilerin kullanılmış ikinci el ürünleri alırken veya satarken güvenli bir şekilde alışveriş yapmalarının sağlanması, satın alınan ürüne ilişkin karşılaşılan ekonomik, maddi ve hukuki sorunlarda hem garantiden hem de ayıplı maldan kaynaklı haklarını kullanabilmeleri ve ithal girdi kalemlerinde sağlanacak tasarruf ile cari açığın azaltılması ile ekonomik ömrü dolmayan ürünlerin yeniden ekonomiye katkısının sağlanması amaçlanmıştır.

Diğer yandan, 02/09/2021 tarihli 31586 sayılı Resmi Gazete’de Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanarak bu tarih itibariyle yürürlüğe girmiştir. Yapılan değişikliklerin detayına inildiği takdirde şu hususlar gözlemlenmektedir;

• Cep telefonu ve tabletler için en az 1 yıllık veri trafiği şartı

Düzenlemenin ilk halinde cep telefonlarının yenilenebilmesi için en az bir yıl süreyle kullanılmış olması ve veri trafiğinin bulunması zorunlu tutulmuşken, yapılan değişiklikle “Elektronik kimlik bilgisi bulunan kullanılmış malların yenilenebilmesi için en az bir yıl öncesine ilişkin data, ses ya da kısa mesaj kullanım trafiğinin bulunması zorunludur” hükmü yer almıştır. Böylece ilk durumda sadece cep telefonlarını kapsayan en az 1 yıl kullanım ve veri trafiği şartı, tabletler için de açıkça belirtilerek ek olarak data, ses ya da kısa mesaj kullanım trafiğinin bulunması da zorunlu hale getirilmiştir.

• Aldatıcı reklamlara karşı alınan tedbirler

Teknolojik ürün pazarında tüketici yanıltıcı birçok işlemle karşı karşıya kalınmaktadır. Bunların en sık başvurulanı, aldatıcı reklamlar ile tüketicilerin ilgisini çekmeye çalışmak olarak ifade edilebilir. Yönetmeliğe getirilen yeni bir madde ile bu alanda reklam yasağının kapsamı belirlenmiştir: “Yenileme yetki belgesi bulunmayanlar veya bu belgeye sahip firmalara bağlı yetkili alıcı ve yetkili satıcı vasfını taşımayanlar tarafından yenilenmiş ürün algısı oluşturacak şekilde reklam ve ticari uygulama yapılamaz.” Bu durum, aykırılık durumunda idari yaptırımla karşı karşıya kalınacağını ifade etmektedir.

• Garanti belgesi, fatura gibi belgelerin zorunluluğunun kaldırılması

Yenilenmeye tabi tutulacak cihazın varlığını ispatlayan belgeler ile ilgili bir esnemeye gidilmiştir. Buna göre yetkili satıcı, cihazın IMEI kaydını kontrol ederek beyaz listede olup olmadığını belirleyecektir. Ancak ilk düzenlemede zorunlu tutulan garanti belgesi, fatura vb. gibi ürüne ait belgeler eğer varsa saklanacaktır: “Yetkili alıcı, elektronik kimlik bilgisi bulunan kullanılmış mallar için Dijital Türkiye Portalı (e-Devlet) üzerinden malın “Beyaz Liste”de olup olmadığını kontrol eder. Varsa Garanti belgesi, fatura veya fatura yerine geçen perakende satış fişi, ödeme kaydedici cihaz fişi, gider pusulası ve benzeri belgelerin kontrolünü yapar ve bu kontrole ilişkin işlem kayıtlarını saklar.”

• Değerleme süresinin kısaltılması

Ürünün değerinin belirlenme süresinde azalmaya gidilmiştir. İlk durumda 5 iş günü olan bu süre “Yetkili alıcı, kullanılmış malın değerleme işlemini malın kendisine teslim edildiği veya ulaştığı tarihi takip eden üç işgünü içinde sonuçlandırır ve bu süre içinde tüketicinin bu değerlemeyi kabul ettiğine ilişkin onayını yazılı olarak veya kalıcı veri saklayıcısıyla alır” hükmüyle 3 iş gününe indirilmiştir. Yetkili alıcı, tüketicinin onayı alındığında tüketiciye ödemeyi yapar veya yapılmasını sağlar. Ödeme süresi, tüketiciye önceden bildirilmesi ve onayının alınması koşuluyla 3 iş gününe kadar uzatılabilir. Bu ödeme miktarı, tüketicinin yeni bir mal satın aldığı durumda, yeni malın fiyatından indirilebilir. 

• Düzenlemenin ilk halinde yer alan “veri trafiği” ifadesinin detaylandırılması

Yenileme merkezi, elektronik kimlik bilgisi bulunan kullanılmış malların en az bir yıl öncesine ilişkin data, ses ya da kısa mesaj kullanım trafiği bulunduğunu Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu kayıtlarından kontrol eder. Bu şartları sağlamayan kullanılmış mallara yenileme işlemi yapamaz.

• TSE sertifika formu kullanılması zorunluluğu 

Yenilenmiş telefonun güvenilir olup olmadığı sorusuna yanıt olacak bir değişiklik getirilmiştir. Ürün sertifikalandırmasına ilişkin olarak TSE’nin hologramlı formunun kullanılması zorunlu tutulmuştur: “Yenileme merkezi yenilediği kullanılmış malın sertifikalandırma işlemini, Türk Standardları Enstitüsü tarafından numaralandırılmış hologramlı sertifika formunu kullanarak ve ticari unvanı, iletişim bilgileri, yenileme yetki belgesi ve yenileme işlemine ilişkin bilgileri içeren karekod ile güvenliğini sağlayacak şekilde yapar ve bu sertifikanın yenilenmiş ürünle birlikte yazılı olarak veya kalıcı veri saklayıcısıyla verilmesini sağlar.”

• Şube oluşturma imkanı

Yönetmelikteki bir diğer değişiklik ile sunulan yenileme hizmetlerinin yurt geneline yaygınlaştırılması amacıyla yenileme merkezlerine kendilerine bağlı şube oluşturabilme olanağı sağlanmıştır.

• Etiket zorunluluğu 

Yenileme işlemi yapılmadan ikinci el ticarete konu olan kullanılmış malların (cep telefonları ve tabletler), tüketicinin kolaylıkla görebileceği ve okuyabileceği şekilde, malın mevcut durumunu ve varsa yapılan işlemleri gösteren bilgilendirme etiketi ile satılması zorunluluk haline getirilmiştir. Bu madde bilgilendirme yükümlülüğü kapsamındadır.

Bununla birlikte, 18 Nisan 2023 tarihi itibarıyla Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Yapılan ve aşağıda değerlendirilecek olan önemli değişikliklerin yanı sıra Yenilenerek Satışa Sunulabilecek Kullanılmış Mallar Listesine, cep telefonları ve tabletlere ek olarak;

• Akıllı saatler
• Bilgisayarlar (Dizüstü, masaüstü)
• Oyun konsolları
• Modemler eklenmiştir.

Tüketicilerin giderek daha fazla ve farklı alanda teknolojik ürünleri kullanıyor olması ve ürün çeşitliliğinin artması ile bu yeni kategorilerin listeye eklenmesi mevzuat yapıcının global çapta da yaşanan teknolojik gelişme ve yeniliklere kayıtsız kalmadığının göstergesidir.  

Diğer yandan, yapılan değişiklikle birlikte pil kapasitesi yüzde 85’in altında olan kullanılmış cep telefonlarının yenilenmiş ürün şeklinde satışa sunulabilmesi için pillerinin değiştirilmesi zorunlu tutulurken yenileme merkezleri, ilgili standarda göre alınmış hizmet yeri yeterlilik belgesine sahip olması şartıyla ayrıca yenileme yetki belgesi almasına gerek olmaksızın yönetmelikte belirlenen tüm ürünler için yenileme yapabilecek hale gelmiştir. 

Söz konusu merkezler, yönetmelikle belirlenen ürünlerin üreticisi veya ithalatçısı ile yetkili servis sözleşmesi imzalayabilecek ve belirlenen ürünlerin üreticisi veya ithalatçısı olan ticari işletmelerin yenileme merkezleri, bu ürünler için kurulması zorunlu yetkili servis istasyonlarından biri olarak faaliyet gösterebilecektir. 

Yenilenmiş bir ürün, birden çok yenilemeye tabi tutulabilecektir. Ayrıca Yönetmelikte, yenileme merkezlerinin şubeleşmesine ilişkin de düzenlemeye gidildiğini görmekteyiz. Buna göre, yenileme merkezi, yönetmelik kapsamında yürütülen faaliyetlerin tamamının veya bir kısmının gerçekleştirilmesi için sermaye şartı dışında diğer şartları sağlayan kendisine bağlı şubeler kurabilecek. Şubenin faaliyete geçebilmesi için Bakanlıkça veya Türk Standartları Enstitüsü tarafından şubeler için belirlenen düzenleme veya standartlarda yer alan özelliklere uygun olarak alınmış hizmet yeri yeterlilik belgesine sahip olması ve Bakanlığa bildirimde bulunması gerekecek. Yönetmelik kapsamında şubeler tarafından yürütülen faaliyetler bakımından şube ve bağlı oldukları yenileme merkezi müteselsilen sorumlu tutulacaktır. 

Yönetmelik değişikliğinin en dikkat çekici yanlarından biri ise yenilenmiş ürünlerin ayırt edilmesi bakımından, Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen, ayırt edici logo reklam ve tanıtımlarında kullanılabilecek hale gelmesidir. Bu konu önemlidir çünkü yalnızca yenilenmiş ürünler değil konunun aldatıcı ve yanıltıcı reklamlara karşı tüketicinin korunması boyutunu da ilgilendiren bir husustur. Yenilenmiş ürünler ile bu statüde olmayan ürünlerin nihai fiyatları arasında fark olabileceği gibi bu koşulların tüketicinin doğru bilgilendirilmesi hususunu sekteye uğratmaması gerekmektedir. Bu anlamda gerçekleştirilen değişikliğin oldukça anlamlı olduğu değerlendirilmektedir. 

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Günümüzde kullanılmış bir ürününü – özellikle de teknolojik bir cihaz ise – satmak isteyip de güvenilir bir kanal bulamayan tüketicilerin elinde bulunan mobil cihazlar için ertelenmiş bir talep söz konusudur. Ticaret Bakanlığı ve Türk Standardları Enstitüsü iş birliği sayesinde tüketicilerin güveni ve ekonomik çıkarları zedelenmeden bu konuda atılabilecek adımlar somut bir çerçeveye oturtulmuştur ve bu çalışmada da ele alındığı üzere geçtiğimiz yıl ilgili yönetmelik yürürlüğe girmiştir. 

Yönetmelik, ikinci el tüketici ürünlerinin yeniden satışı ile ilgili ilk düzenleme olması yönüyle büyük önem arz etmektedir. Bununla birlikte, ikinci el cep telefonu ve tablet satışı yapmak veya yenileme faaliyetleri yürütmek isteyen tüm şirketler Yönetmelik’teki düzenlemeleri dikkatle incelemeli, gerekmesi halinde yetki belgesi başvurusunda bulunmalı, Bakanlığın bu konudaki duyurularını yakından takip etmeli ve mevzuata uyum için gerekli adımları atmalıdır. Nitekim faaliyete geçtiğinden itibaren bu merkezlere yoğun bir talep olduğu gözlemlenmektedir. Yenilenmiş ürün sisteminin daha sağlıklı bir şekilde işleyebilmesini sağlayabilmek amacıyla anılan Yönetmelikte yapılan son değişiklikler ile tüketicilerin evrensel tüketici haklarından olan “bilgilenme hakkı” kapsamında tam ve doğru olarak bilgilendirilmesini sağlamak amacıyla, yenileme yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın ikinci el cep telefonu ve tabletlerin bilgilendirme etiketiyle satılması zorunluluğu getirilmiştir. Yönetmelikle yapılan standartlara uygun yenileme işlemi yapılmayan malların yenilenmiş ürün algısı oluşturacak şekilde reklam ve satışı yasaklanarak tüketici mağduriyetlerinin önlenmesi amaçlanmıştır. Bununla birlikte, kullanılmış cep telefonu ve tabletler tüketiciler tarafından yenileme merkezlerine satılırken fiyat tespitine ilişkin değerleme ve bedel ödeme süreleri tüketici lehine olacak şekilde üç iş günü ile sınırlandırılmıştır. 

KAYNAKÇA

“İkinci el cep telefonu satışında Türk standardı belirlendi.” (2021). Dünya Gazetesi. Erişim Tarihi 30 Kasım 2021, https://www.dunya.com/ekonomi/ikinci-el-cep-telefonu-satisinda-turk-standardi-belirlendi-haberi-608853.

KILIÇ, S. (2019). Tüketi̇ci̇leri̇n İki̇nci̇ El (Kullanılmış) Ürünlere Yöneli̇k Alışveri̇ş Güdüleri̇ ve Satın Alma Ni̇yetleri̇. Turkish Studies Economics, Finance, Politics.

TİCARET BAKANLIĞI. (2021). Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Erişim Tarihi 01 Ekim 2021, https://ticaret.gov.tr/duyurular/yenilenmis-urunlerin-satisi-hakkinda-yonetmelikte-degisiklik-yapilmasina-dair-yon.

Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik. (2020, 22 Ağustos). Resmi Gazete (Sayı: 31221). Erişim Tarihi 30 Ocak 2022, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/08/20200822-6.htm adresinden elde edildi.

Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. (2021, 2 Eylül). Resmi Gazete (Sayı: 31586). Erişim Tarihi 18 Aralık 2021, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/09/20210902-2.htm adresinden elde edildi.

Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik. (2023, 18 Nisan). Resmi Gazete (Sayı: 32167). Erişim Tarihi 10 Mayıs 2023, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/04/20230418-4.htm adresinden elde edildi.