Bu görevdeki öncelikli amacımız mesleğimizi hak ettiği konuma getirmek ve mesleğimizin saygınlığını arttırmaktır. Bu vesileyle önceki Yönetim Kurullarında görev almış tüm meslektaşlarımıza yaptıkları değerli çalışmalar, özverileri ve Derneğimize sağladıkları önemli katkılardan dolayı teşekkür ederiz.

Sayın Bakanımız, dergimizin tarihinde bir ilk olarak bu sayımızda önemli güncel konuları ve mesleğimizi değerlendiren bir makaleyi bizler için kaleme aldı. Ticaret Bakanı Mehmet Muş’a dergimize verdiği bu çok değerli katkı için şükranlarımızı sunuyoruz.

Yeni yayın kurulumuzda yer almayı kabul eden Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürü Sn. Avni Dilber’e, Gümrükler Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcıları Sn. Burak Serkan Yaşar ve Sn. Erdal Karahisar’a, Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Sn. Oğuz Şahin’e ve İç Ticaret Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Sn. Ahmet Can Balak’a, bizleri kırmayarak dergimiz ile ilgili bu önemli görevi üstlendikleri için müteşekkir olduğumuzu belirtmek isteriz.

Dergimizin hedef kitlesi, diğer bir ifadeyle okuyucuları öncelikle siz değerli Ticaret Uzmanları ile Uzman Yardımcıları ile birlikte kamu sektöründe veya özel sektörde çalışan ve gümrük, iç ve dış ticaret konularına hâkim olan çalışma arkadaşlarımızın mesleki bilgi ve deneyimlerinden yola çıkarak kaleme aldıkları seçkin makalelerin yayımlandığı dergimiz; Bakanlığımız birimleri, uluslararası taşımacılık ve lojistik firmaları, gümrük müşavirliği şirketleri, onaylanmış kişi ve yetkilendirilmiş yükümlü statüsü sahipleri, üniversitelerin ilgili bölümleri, sektöründe öncü firma ve kooperatifler ile dernekler dâhil olmak üzere geniş bir kitle tarafından takip edilmektedir. Bunun yanında, diğer kamu kurumları ve sektörün deneyimlerinden faydalanmak ve görüşlerini yansıtmak adına yayımlanacak sayı için belirlenen konulara ilişkin, farklı kaynaklardan gelen makaleler de dergimizde yer alıyor. Sizlerin de desteğiyle iyi işler başaracağımıza ve mesleki birlik ve beraberliğimizi daha da güçlendireceğimize inanıyoruz.

Dergimizin yeni sayısını hazırlayan Yayın Kurulumuza verdikleri emekten ötürü teşekkür eder, gümrük, iç ve dış ticaret konularını öğrenmek veya bu konulardaki bilgisini arttırmak isteyen herkesin yararlanabileceği dergimizi keyifle okumanızı temenni ederiz.

Ticaret Uzmanları Derneği Yönetim Kurulu

Derneğimizin geleneksel yayını olan dergimizin yeni bir elektronik sayısı ile sizlerle birlikteyiz.

Son sayımızdan bugüne kadar geçen zamanda yönetim kurulu ve dergimiz bünyesinde birçok değişiklik gerçekleşti. Derneğimizin adı, 2021 yılındaki olağanüstü genel kurulda meslek unvanımıza uyum arz etmesi açısından  “Ticaret Uzmanları Derneği” olarak değişti. E-dergimiz de bu değişime uygun olarak “Ticarette Uzman Görüş” adını aldı. Tüm bu gelişmeler çerçevesinde, yepyeni bir yayın kadrosu ve tasarım ile sizlerin karşısına çıkmaktan büyük bir heyecan duyduğumuzu belirtmek isteriz.

Koronavirüs pandemisinin günlük hayatın tüm alanlarındaki etkisinin iyiden iyiye azalmaya ve silik bir gölgeye dönüşmeye başladığı günümüzde ne yazık ki henüz “normal” olmaktan çok uzağız. Dünya ekonomileri pandemi süresince alınan önlemlerin ve uygulamaya konulan kısıtlamaların ağır faturasını ödemekle meşguller. Yüksek enflasyon, yüksek faiz, bozulan tedarik zincirleri, otomotiv sektöründeki çip krizleri, her geçen gün kendini daha çok dayatan gıda krizi, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısıyla patlak veren enerji ve küreselleşme krizleri ve daha nice olumsuzluk sonucu dünya ticaretinin pandemi sonrası canlanmayı tam manasıyla gerçekleştiremediği görülüyor.

Öte yandan Rusya’nın başta ABD ve AB olmak üzere çeşitli aktörlerce global ekonomiden dışlanması ve çeşitli yaptırımlara tabi tutulması sonucu ortak tedarik zincirleri, karşılıklı enerji ticareti ve ekonomik partnerlikler üzerinden yol alan, küresel seviyede ticari entegrasyonu önceleyen anlayış da iyiden iyiye erozyona uğramış görünüyor.

Ülkemiz ticari hayatı ise tüm bu ekonomik gelişmelerden ve savruluşlardan doğrudan etkileniyor ve tüm aktörleriyle dünyanın yakın gelecekte alacağı vaziyette kendine uygun bir yer edinmeye çalışıyor. Bizler de dergimizin yayın kurulu olarak ticarette uzman görüşe artık daha fazla gereksinim olduğunu düşünüyor, siz kıymetli okurlarımız ve yazarlarımızla birlikte ticaretin gerek uygulama alanında gerekse literatür üretimi boyutunda faydalı işlere imza atmayı temenni ediyoruz.

Sayın Bakanımız Mehmet Muş’un, “Küresel Ekonomi, Türkiye Ekonomisi, Ticaret ve Ticaret Uzmanlığı Mesleği” konulu makalesinin bu sayımızda yer almasından onur duyduğumuzu belirtmek isteriz.

Değerli yazarlarımızdan gelen ve sizleri bekleyen diğer makalelere kısaca bir göz atmak gerekirse:

Bu sayımızda,

• Pandemi ve küresel tedarik zincirleri arasındaki ilişki irdelenerek salgınla birlikte küresel tedarik zincirlerinde yaşanan temel değişimler ve gelecek beklentileri,
• Uygunluk değerlendirme faaliyetlerinde kamuoyu güveninin sağlanması için akreditasyonun rolü konusu,
• Uluslararası alanda yapılan çalışmalar da dikkate alınarak ülkemiz elektronik ATA Karnesine ilişkin uygulama,
• Covid-19 salgını sürecinde daha güçlü bir alternatif olarak karşımıza çıkan online marketlerin yükselişi hem tüketicilerin beğeni ve beklentilerini anlamak hem de ülkemizde hala önemli birer ekonomik aktör olarak varlığını sürdüren esnaf ve sanatkarlara yeni bir model teşkil etme potansiyeli,
• Yolcu beraberinde getirilen altın ve kıymetli maden ithalatına ilişkin mevzuat ve söz konusu mevzuatta meydana gelen değişiklikler,
• Covid-19 salgını müddetince devletlerin pandeminin etkilerini azaltmak amacıyla aldıkları önlemler 30 farklı ülkenin gümrük alanında aldıkları vergisel tedbirler,
• 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında aldatıcı işlem ve davranış kavramı,

ayrıntılı şekilde değerlendirilmektedir.

Dergimizin gümrük ve ticaret ile doğrudan veya dolaylı ilgisi bulunan her konuya ve paylaşacak sözü olan herkese açık olduğunu bir kere daha belirtmek isteriz.

Keyifle okumanız dileğiyle.

Ticarette Uzman Görüş Dergisi Yayın Kurulu

Bugün, dünyanın tüm önemli coğrafyalarında siyasi, ekonomik ve sosyal değişimlerin yaşandığı çok kritik bir süreçten geçmekteyiz. Sınır komşularımızdan, yakın coğrafyamızdaki ülkelere, en büyük iş ortağımız Avrupa’dan Amerika’ya kadar, tüm dünyada koşullar sürekli olarak değişiyor. COVID-19 salgını ile başlayan süreçte tüm dünya ekonomileri önemli bir sınamadan geçmektedir. 2021 yılı sonlarında küresel toparlanmanın hız kestiğini konuşurken, 2022 yılı Şubat ayında başlayan Rusya-Ukrayna savaşı zaten kırılgan olan küresel ekonomideki şartları daha da kötüleştirmiştir.

Yapılan araştırmalar, küresel ekonominin pandemi ile birlikte İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük sınama ile karşı karşıya kaldığını ortaya koymaktadır. IMF verilerine göre 2020 yılında küresel ekonomi %3,1 daralmıştır. 2021 yılında ise ABD başta olmak üzere gelişmiş ekonomilerce izlenen destekleyici para ve maliye politikaları ile aşılama faaliyetlerinin hızlanmasının neticesinde güçlü bir toparlanma gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda IMF, küresel ekonominin 2021 yılında %6,1 seviyesinde büyüdüğünü açıklamıştır. 2021 yılında gelişmiş ekonomilerde büyüme oranı %5,2 düzeyinde iken, gelişmekte olan ülkelerde büyüme hızı %6,8 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Pandemi sonrası uygulanan genişlemeci mali ve parasal politikalar, aşılanma faaliyetlerinin yükselmesi ile ülkelerin yeniden açılmaları ve artan talep, tedarik zincirindeki aksamalar nedeniyle arz artışının yetersiz kalması ve lojistik maliyetlerinin yükselmesi gibi sebepler küresel çapta enflasyonun yüksek seyretmesine yol açmıştır.  IMF verilerine göre, emtia fiyatları 2021 yılı genelinde %52,8’lik artış kaydetmiştir. Dünya Bankası verilerine göre ise, 2021 yılında enerji fiyatları %81 ve enerji dışı emtia fiyatları ise %32,7 artış kaydetmiştir. Benzer şekilde 2021 yılında ham petrol fiyatlarında %67,4 artış görülmüş, son 61 yılın en yüksek üçüncü (1974 ve 1979 petrol krizleri arkasından) yükselişi kaydedilmiştir. Avrupa’da doğalgaz fiyatları %397 yükselerek 1960’dan bu yana en keskin artışını gerçekleştirmiştir. Emtia fiyatlarındaki artış gıda fiyatlarında da kendini göstermiş, 2021 yılında FAO Gıda Fiyat Endeksi %28 oranında artmıştır.

Küresel ekonomi, pandeminin getirdiği olumsuzluklar ve pandemiye karşı ülkelerin aldığı önlemlerin yan etkilerini aşmakla meşgulken, bu kez Rusya ve Ukrayna arasında başlayan gerilimin savaşa dönüşmesiyle yeni bir şok ile karşı karşıya kalınmıştır. 2022 yılı itibarıyla, Rusya ve Ukrayna savaşı sonrası küresel ekonomide söz konusu fiyat artışların keskinleştiği bir dönem başlamıştır. Dünya Bankası verilerine göre; 2022 Mayıs ayında geçtiğimiz yılın Aralık ayına kıyasla enerji fiyatları %43,2 yükselmiştir. IMF, petrol fiyatlarının 2022 yılı genelinde %54,7 artmasını ve petrol hariç emtia fiyatlarının 2022’de %11,4 artacağını öngörmektedir. Tüm bu beklentiler küresel ekonominin ne kadar olumsuz bir tabloya doğru sürüklendiğini yansıtmaktadır. Tüm bu gelişmelerin sonunda tüketici fiyat enflasyonu Mayıs ayında ABD’de %8,6’a, İngiltere’de %9,1’e, Haziran ayında Avro Bölgesi’nde %8,6’ya çıkarak son yılların en yüksek rakamlarına tırmanmıştır.

Tüm dünyada yüksek oranlarda seyreden enflasyon, başta gelişmiş ekonomiler olmak üzere birçok ülkeyi para politikalarında hızla sıkılaştırma adımlarına yöneltmiştir. Bu kapsamda Amerikan Merkez Bankası (FED) 2022 Haziran ayı toplantısında faizleri 75 baz puan artırarak 1994 yılından sonra tek seferde en güçlü faiz artışını yaparken, takibinde İngiltere gibi birçok merkez bankası faiz artışına gitmiştir. Avrupa Merkez Bankası ise 2022 yılının ikinci yarısından itibaren faiz artışlarına gideceğini kesin bir dille işaret etmiştir.  Bu durumun sonucu olarak yapılan faiz artışlarının enflasyonu düşürmekte başarılı olamaması durumunda hala kırılgan olan ekonomik büyümeyi yavaşlatabileceği ve ileriki dönemde yüksek enflasyon ve düşük büyümenin bir arada görüldüğü stagflasyona girilebileceği endişeleri artmaktadır.

Bu çerçevede, son dönemde küresel ekonomide durgunluk ve zayıflama emareleri hızla artmaktadır. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) yayımladığı Küresel Ekonomik Görünüm Raporu’nda, daha önce yüzde 4,5 olarak açıklanan 2022 küresel ekonomik büyüme tahminini yüzde 3’e indirmiştir. Önemli ticaret ortağımız olan Avro Bölgesi’nin büyüme oranı ise yüksek oranlı bir revizyon (1,7 puan) ile %2,6’ya çekilmiştir. OECD 2021 yılında %10 düzeyinde olan küresel ticaret büyümesinin 2022 yılında %4,9’a gerileyeceğini öngörmüştür. OECD ekonomik büyüme beklentilerinde ciddi gerilemeye dikkat çekerken, ülkelerin enflasyon tahminlerini ise yüksek oranlarda artırmıştır.

TÜRKİYE EKONOMİSİ

Küresel ölçekte meydana gelen öngörülemeyen gelişmelere rağmen, Türkiye ekonomisinde üretimin aralıksız sürmesi ve istihdamın korunması için gereken tedbirleri hızla devreye almamızla birlikte, ekonomimiz üretmeye devam etmiş, üretirken istihdam yaratmış ve Türk malları dünyanın dört bir yanına ihraç edilmiştir.

Covid-19 pandemisi etkilerinin azalması, aşılanmadaki hızlanma ve ekonomik faaliyetlerdeki kısıtlamaların kaldırılması ile Türkiye ekonomisi 2021 yılında %11 oranında büyüyerek son 10 yılın en güçlü büyüme hızına ulaşmıştır. Bu olumlu büyüme performansını asıl değerli kılan; dengeli, istikrarlı ve kapsayıcı olmasıdır. 2021 yılı genelinde mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine katkısı 5,3 yüzde puan olurken; net ihracatın büyümeye katkısı 4,9 yüzde puan seviyesinde gerçekleşmiştir. Söz konusu ilerlemede dış ticaretimizin önemli bir katkı sağladığını görmekteyiz.

Türkiye ekonomisi 2022 yılının birinci çeyreğinde dengeli ve kapsayıcı büyüme performansını devam ettirerek %7,3 oranında büyümüştür. 2022 yılı birinci çeyreğindeki büyümeye ihracatın katkısı 3,9 yüzde puan, net ihracatın katkısı ise 3,5 yüzde puan olmuştur. Söz konusu büyümenin yarısından fazlası (%53,4’ü) mal ve hizmet ihracatından kaynaklanmış olup 2022 yılının ilk çeyreğinde de ihracat büyümenin itici gücü olmaya devam etmiştir.

2021 yılında ihracatımız, bir önceki yıla kıyasla %32,8 artışla 225 milyar 217 milyon dolara ulaşmış, 211 milyar dolar olan OVP tahmininin oldukça üzerinde gerçekleşmiştir. Aynı yıl dış ticaret hacmimiz bir önceki yıla göre %27,6 artarak 496 milyar 643 milyon dolar olmuştur. Dış ticaret açığı 2021 yılında bir önceki yıla göre %7,4 oranında azalarak 46 milyar 208 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. İhracatın ithalatı karşılama oranı %83,0 olarak gerçekleşmiş, enerji hariç karşılama oranı %98,2 seviyesine çıkmıştır. 2021 yılında Türkiye’nin dünyadan aldığı pay %1 seviyesini geçmiştir. 2022 yılının ilk 6 aylık dönemi incelendiğinde de ihracatımızdaki güçlü performansın devam ettiği görülmektedir. 2022 yılı ilk altı ayının tamamında, en yüksek aylık ihracat değerine ulaşılmış ve yılın ilk 6 ayında ülkemizin ihracatı %20 oranında artarak 126,1 milyar dolar olmuştur.

2022 yılı ihracat hedefimiz olan 250 milyar dolar eşiğini geçmeye oldukça yakın olduğumuzu belirtmek isterim. Bu hedefimize, kararlılıkla uyguladığımız ihracata dayalı büyüme modelimiz, ihracatçılarımızın özverili çalışmaları, ihracata ilk hazırlıktan, pazarlama kabiliyetlerinin geliştirilmesine, dış pazarda tutunup markalaşmadan, yüksek katma değerli ürün ihracatına kadar verdiğimiz destekler neticesinde ulaşacağımıza inancımız tamdır.

TİCARET VE TİCARET UZMANLIĞI MESLEĞİ

İnsanların mal ve hizmet alımı için takas usulünü kullandığı ilk çağlardan, dijital platformlar üzerinden e-ticaret yoluyla alışveriş yapabildikleri günümüze kadar ticaret, insanlık âleminin serüveninde her dönem önemli bir ekonomik ve sosyal olgu olagelmiştir. Ticaret tüm insanlık tarihi boyunca hem ihtiyaçların karşılanması yönünden işlevsel bir rol üstlenmiş, hem de insanlığa refah, barış ve huzur getirilmesine katkı sağlamıştır. Montesquieu, “Nerede yumuşak huylu insanlar varsa orada ticaret vardır; nerede ticaret varsa orada insanlar yumuşak huylu olurlar” cümlesiyle, ticaretin insanlık âlemine kazandırdığı refah ve bununla birlikte gelen uzlaşı kültürünün altını açık şekilde çizmiştir.

Üretilen mal ve hizmetler ile sermaye ve işgücünün ülke içinde ve ülkeler arasında dolaşımı, tüketici ihtiyaçlarının daha hesaplı ve kaliteli biçimde karşılanması, düzenli istihdam sağlanması ve geleceğe dönük yeni yatırımların devamı gibi pek çok kriter bakımından da ticaret sosyal ve ekonomik hayattaki önemini korumaktadır. Bunun yanı sıra, gelişmiş ticari bağların ülkeler arasındaki karşılıklı bağımlılığı artırarak dünya barışına katkı sağladığı da bilinmektedir.

Modern dönem için küreselleşme sadece sosyal ve kültürel değil aynı zamanda ticari bir olgu olarak da kendini kabul ettirmektedir. Pek çok ülkenin son dönemde uygulamaya koyduğu korumacı politikalara rağmen, bu küreselleşme süreci günümüz dünyasında, özellikle teknolojik alandaki gelişmeler sayesinde, halen tüm hızıyla devam etmektedir. Son dönemde ortaya çıkan COVID-19 salgınına istinaden yaşanan arz ve tedarik zincirlerindeki sorunlar, tüm dünya ülkelerinin ticari olarak birbirine ne kadar bağımlı olduğunu bir kez daha ispatlamıştır.  Öyle ki, bugün Çin pazarından kaynaklanan yedek parça tedarik güçlükleri, teslimattaki gecikmeler veya navlun ücretlerindeki artışlar, Ankara’nın Ulus semtindeki esnafın satışlarını ve karlılık oranlarını dahi doğrudan etkiyebilmektedir.

Bu konjonktür, ticaretin ve ticarete ilişkin tüm parçaların ustalıkla ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Çünkü ülkemizim büyümesi, gelişmesi ve müreffeh bir ülke olarak en büyük ekonomiler arasında yerini almasının yolu ticaretten ve ihracatın kazançlarından geçmektedir. İşte ticaret uzmanları da ülkemizin bu yolda ihtiyaç duyduğu ticaret politikalarının doğru şekilde belirlenmesinde etkin rol oynamaktadırlar. Özellikle ekonominin en önemli yapı taşlarından birini oluşturan, kalkınmada en etkili ögelerden biri olan dış ticaretin doğru yönetilmesi, yakından izlenerek doğru yorumlanabilmesi, ülkemizin ihracata dayalı büyüme ilkesini benimsemiş olduğu da göz önüne alındığında büyük önem arz etmektedir. Bu açıdan, Bakanlığımız kariyer memurları olan ticaret uzmanlarının, kendi alanlarında yetkinliklerini her daim geliştirmesi, değişen durumları doğru okumaları ve hızla uyum sağlayabilmeleri, tüm bunları başarabilmek içinse sürekli bir öğrenme halinde olmaları elzemdir.

Ticaret uzmanlığı, teknik bilgi ve becerinin yanında çok kültürlü günümüz küresel dünyasını da anlama yeteneği gerektirmektedir. Nitekim ticaret her zaman son derece hareketli bir seyir halindedir. Bu durum, dijital teknolojilerin ve e-ticaretin de büyümesiyle beraber giderek sıradan bir duruma dönüşmektedir. Bu bağlamda, hızlı ve sağlıklı karar alabilen ticaret uzmanlarına duyulan ihtiyaç her geçen gün daha çok artmaktadır. Bu ihtiyacın karşılanması ise ticaret uzmanlarımızın büyük bir gayretle ve karanlık hiçbir husus bırakmamacasına ulusal ve uluslararası siyasi ve ekonomik gelişmeleri yakından takip etmesiyle mümkündür.

Ticaret uzmanları hem Bakanlığımızın hem de Türk dış ticaret politikalarının başat aktörleridir. Ticaret uzmanlarımız meslek hayatları boyunca bir yandan Bakanlığımızın çeşitli kademelerinde görev alarak ticarete yönelik politikaların oluşturulmasına katkı sağlarken, diğer taraftan dünyanın dört bir köşesine ticaret diplomatları olarak atanmakta, görev yaptıkları ülke ile ikili ticari ve ekonomik ilişkilerimizin artırılmasına katkı sağlamaktadırlar.

Bizim tek arzumuz müreffeh bir Türkiye’nin tesis edilmesi, gelecek kuşaklara aydınlık yarınlar hazırlanmasıdır. Tüm gayretlerimizin temeli bu arzu ve hedeftir. Bu hedefler doğrultusunda, Bakanlığımızın tüm ticaret uzmanlarının, gerek uluslararası gerekse ulusal gelişmeleri yakından takip ederek, akademik birikim, müzakere kabiliyeti ve yüksek çalışkanlıkları sayesinde ticaretin mevcut seyrini ülkemiz ekonomisi lehine çevireceğinden kuşku duymuyorum.

Hayatın hemen her alanında olduğu gibi ekonomi ve uluslararası ticarette de önemli değişimlere sebep olan Covid-19 salgını ile birlikte kapasite sınırları, üretim darboğazları, küresel ölçekteki tedarik sorunları, hızla artan lojistik maliyetleri dünya ticaretinde önemli değişikliklere yol açmış, bu değişiklikler küresel tedarik zincirleri (KTZ) üzerindeki baskıyı da artırarak önemli yapısal değişiklik ihtiyaçlarına kapı aralamıştır. Bu makalede, salgın ve küresel tedarik zincirleri arasındaki ilişki irdelenerek salgınla birlikte küresel tedarik zincirlerinde yaşanan temel değişimler ve gelecek beklentileri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Küresel Tedarik Zincirleri (KTZ), Tedarik, Koronavirüs, COVID-19, Salgın,

1. GİRİŞ

Covid-19 salgını, 2020 yılında ortaya çıkışıyla hayatın hemen her alanında olduğu gibi ekonomi ve uluslararası ticarette de önemli değişimlere sebep olmuştur. Kapasite sınırları, üretim darboğazları, küresel ölçekteki tedarik sorunları, daha önce tanık olunmamış ölçüde hızla artan lojistik maliyetleri dünya ticaretinde önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu değişiklikler küresel tedarik zincirleri (KTZ) üzerindeki baskıyı da artırarak önemli yapısal değişim ihtiyaçlarına kapı aralamıştır.

2. SALGIN VE KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİ

New York Merkez Bankası tarafından hazırlanan Küresel Tedarik Zincirleri Baskı Endeksine göre (Global Supply Chain Pressure Index-GSCPI), özellikle 2020 yılının ilk 4 ayındaki kriz hali tedarik zincirleri açısından büyük bir çıkmaza işaret etmektedir. GSCPI, başta farklı araçlar kullanılarak yapılan taşıma maliyetleri, ülke bazlı tedarik zinciri değişkenleri, PMI endeksleri olmak üzere 27 farklı değişkeni kullanarak küresel tedarik zinciri üzerindeki baskı miktarını sayısallaştıran bir endeks niteliğindedir. Her ne kadar, 2020 yılı Nisan-Ekim ayları arasında endeks düşüş gösterse de sonrasında daha büyük bir artış eğilimindedir. Aşağıda söz konusu endeksin son 25 yıllık değişimine yer verilmektedir.

Pandeminin ilk aylarında özellikle tıbbi malzeme ve ilaç ticaretinde yaşanan temin sorunları, zamanla artan korumacılık eğilimleri ile gıda ve tarım ürünlerini de kapsayan daha geniş bir alanı etkilemeye başlamıştır.

Ülkelerin kendi ihtiyaçlarını önceleyerek getirdikleri ihracat yasaklama ve kısıtlamaları, üretim süreçlerinde aksamalara neden olurken, artan taşıma maliyetleri de KTZ’leri daha kırılgan hale getirmiştir. Zincirin uzunluğunu iyi bir yönetişimle maliyetleri düşürme unsuru olarak kullanma esasına dayanan pandemi öncesi yaklaşım, öngörülemeyen riskler ve kırılan halkalarla birlikte uluslararası ticaretteki aksamaları ve maliyet artışlarını derinleştirmiştir.       

Özellikle pandeminin ilk aşamalarında ülkelerin getirdiği kapanma zorunlulukları, sosyal mesafe ve sıkılaştırılmış hijyen şartları lojistik sektörü açısından zorlukları daha da artırmıştır. Fiilen çalışma alanlarında bulunmayı engelleyen bu tür zorunluluklar, depolama ve ulaştırma biçimlerinin yeniden tasarlanmasını zorunlu kılmıştır. Üretim alanlarının geçici kapanmaları ile beraber ortaya çıkan temin zorlukları, sipariş birikmelerine yol açarak daha kısa zamanda daha büyük miktarda teslimatların yapılmasını gerektirmiş; bu durum da hem nitelik hem nicelik açısından tedarik altyapısının güçlendirilmesini önemli bir zorunluluk haline getirmiştir.

Diğer taraftan, küresel ticarette gerek fiili zorunluluklar gerekse de ülkelerin ticarete getirdiği düzenlemeler dolayısıyla malların dolaşımında ortaya çıkan yeni kısıtlamalar birçok endüstride ve tedarik zincirlerinde transit duraklamalara ve artan bir belirsizliğe yol açmıştır. Bu belirsizlikler yıllardır neredeyse rutin şekilde uygulanan prosedürlerin kimi zaman doğaçlama şekilde yeniden kurgulanmasına ve beklenmeyen yeni çıktılara sebep olmuştur. Sürecin ön aşamalarında hava ve deniz kargo taşımacılık seçeneklerinin yetersizliği nedeniyle, operasyonlar için ortalama teslim süreleri küresel olarak iki katına çıkmıştır. Teslimat sürelerinin en fazla arttığı ülke ve ülke grupları sırasıyla Çin (%222), Güney Kore (%217), Japonya (%209), Avrupa (%201) ve ABD (%200) olarak hesaplanmıştır (Institute for Supply Management).

Salgının KTZ’leri etkileyen bir diğer önemli boyutu da ticarete konu ürünlere yönelik talepte yaşanan son derece köklü ve muhtemelen kalıcı sonuçlar da üretecek olan değişmelerdir. Salgının sektörler üzerindeki etkisi büyük ölçüde farklılıklar göstermiştir. Kapanmalar döneminde sağlık ürünleri ve hijyenik malzemelerde yaşanan talep patlaması, evden çalışma döneminin yaygınlaştığı sonraki aşamada gıda, yemek, bağışıklık artıcı ürünler için belirginleşmiştir. Aynı dönemde, moda ve giyim alışverişlerinin hem ciddi talep daralması yaşadığı hem de klasik mağazadan temin yönteminin yerini elektronik ticarete bıraktığı gözlenmiştir. Pandemiyle birlikte artış kazanan elektronik ticaret, birçok tüketici açısından hızla adapte olunan ve pandemi sonrasında da etkinliğini sürdüren ciddi bir dağıtım kanalı olmuştur.  

Sürecin başlangıcında tedarik zincirindeki ilk bozulma solunum (ventilatör) cihazlarında görülmüş; dünya genelindeki artan talebe rağmen, söz konusu cihazların farklı ülkelerde üretilen parçalardan oluşması hem temininde hem de dış ticaretinde önemli aksamalara yol açmıştır. Sonraki dönemde, tedarik zinciri ile ilgili sorunlar neredeyse tüm sektörlerde gözlenirken maliyetlerde de kayda değer artışlar yaşanmıştır.    

KTZ’lerin temel felsefesi, üretim ve dağıtım süreçlerinin sadeleştirilerek her aşamada maliyetlerin minimize edilmesi ve bu sayede oluşturulan ölçeğin verimlilik artışı sağlaması şeklinde özetlenebilir. Uzun yıllar boyunca, her aşamada süreç optimizasyonu, maliyetlerin düşürülmesi ve hız en önemli kavramlar olarak öne çıkmıştır. Ancak, pandemi ile beraber gerek üretim gerekse de iletimin birçok aşamasında öngörülemeyen ve kolaylıkla giderilemeyen aksaklıklar bu temel felsefede önemli kırılmalara sebep olmuştur.

Bir sektördeki tedarik zincirinin uzunluğu açık olunan risk faktörlerinin sayısını çoğalttığı gibi muhatap olunan belirsizlik düzeyini de geometrik biçimde artırmaktadır. Pandemiyle birlikte zincirdeki herhangi bir aktörün yaşadığı aksaklık, sadece tedarikçisi olduğu diğer üreticileri değil ulaştırma, perakende ve hatta ikamesi olan piyasalarda bile önemli dalgalanmalara sebep olmuştur.  

KTZ’lerin dünya ekonomisi içindeki ağırlığı ile orantılı olarak günlük hayatı etkileyen birçok ürün grubunun farklı ülkelerde konumlandırılmış tedarik zincirlerine konu olması etkileşimin hem seviyesini ve hem de sorunların hızlı şekilde diğer alanlara yayılması sonucunu doğurmuştur. Küresel firmalar, operasyonlarını köklü şekilde gözden geçirme durumunda kalmış; pandemi sonrasında bile geçerli olacak çok önemli planlama ve operasyon değişiklikleri yapmışlardır. Institute for Supply Management tarafından 2020 yılı Mart ayı başında yapılan bir ankete katılımcıların yüzde 80’i operasyonlarının salgından etkileneceği cevabını verirken bu oran aynı ayın sonunda yüzde 95’e ulaşmıştır. Sonraki dönemde yaşanan gelişmeler bu beklentinin fazlasıyla gerçekleştiğini ve tedarik zincirlerinin dizaynı itibariyle köklü değişimlerin hayata geçtiğini göstermektedir. (https://www.ismworld.org – 19.04.2022)

Pandeminin KTZ’ler üzerindeki etkisi esasen bu sistemlerin bünyesinde taşıdığı zayıf yönlerin açığa çıkması ve yeniden düzenlenmesi açısından önemli bir fırsat işlevi de görmüştür. İkincil tedarik zincirlerinin kurulması, tedarikçi havuzunda ve yerelleştirme faaliyetlerinde çeşitlendirmenin artırılması, dijitalleşme alanlarının derinleştirilmesi, dış müdahalelere karşı siber güvenliğin stratejik bir unsur olarak kabul edilmesi, artan sınır kontrolleri ve korumacı eğilimlerin yeni veri olarak modellenmesi, risk davranışlarındaki değişimlerin dikkate alınması salgın sonrası dönemin öne çıkan bileşenleri olarak göze çarpmaktadır.  Pandemi sonrası KTZ’lerin tasarımında esneklik, çeviklik ve değişimlere karşı uyum kabiliyeti en önemli unsurlar olarak ortaya çıkmış; küresel firmalar tedarik zincirlerinde bu unsurları merkeze alan yeni bir yaklaşımı belirleme yoluna gitmiştir.

3. KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİNDE YAŞANAN TEMEL DEĞİŞİMLER

Salgın sonrası operasyonel birimlerin mümkün olan en geniş ölçekte yerelleştirilmesi, üretim tesislerinin nihai kullanıcılara yakınlaştırılması ve yerli tedarik kapasitesinin artırılması ana ekonomik tercihler olarak öne çıkmaktadır.  

Sağlık hizmetlerinde faaliyet gösteren KTZ’ler salgından en fazla etkilenen ancak operasyonlarını bu perspektifle en hızlı şekilde yeni duruma uyarlayan aktörlerin başında gelmektedir. Alınan tedbirler ve benimsenen yenilikçi yaklaşımlar bağlamında bu sektör çok ciddi bir esneklik ve direnç düzeyine ulaşarak yeni şartlara hızlı bir uyum sağlamış görünmektedir. Coğrafi açıdan yerinden yönetim ve yerel tedarik kapasitesine verilen ağırlık, sektörün geleceğe yönelik aldığı en köklü önlem niteliği taşımaktadır.

Bu yöndeki tercihler, ağır yatırım maliyetleri ile hareket eden havacılık, savunma ve uzay sanayi gibi sektörlerde ise daha sınırlı kalmaktadır. Her ne kadar bu alanlarda faaliyet gösteren firmalar, yaşadıkları tedarik ve lojistik krizlerle bu unsurların önemini kavramış görünse de özellikle çok büyük maliyetlerle kurulan ve yıllara dayalı “know-how”la oluşturulan üretim altyapılarını kolaylıkla değiştirme, bölme ve/veya farklı coğrafi gölgelere yayma şansına sahip görünmemektedir. Benzer dezavantajlar, kimya, madencilik gibi hammaddelerinin bulunduğu yerlere göre üretim birimi tercihi yapmak zorunda olan endüstriler için de geniş ölçüde geçerlidir.

Yeni yatırım kararlarının hem büyük maliyetler doğurması hem de gerekli fiziki ve beşeri sermayenin oluşturulmasının uzun zaman gerektirmesi bu yöndeki esnekliği büyük oranda ortadan kaldırmaktadır. Buna bağlı olarak, tedarik zincirinin her aşamasının optimizasyonu açısından tüm sektörler için büyük önem taşımaya başlayan dijitalleştirme bu tür kısıtlara sahip endüstriler için daha da hayati bir konum edinmiştir. Salgınla birlikte KTZ’ler normalde yapacakları yatırımın çok üstünde bir miktarı süreçlerinin dijitalleştirilmesi için hayata geçirmiştir. Söz konusu teknolojilerin verimliliğe katkılarının net şekilde görülmesi, bu alanda yapılan yatırımları hem hızlandırmakta hem de daha kapsamlı hale getirmektedir.

4. KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRLERİNDE GELECEK BEKLENTİLERİ

Salgın sonrası KTZ’lerde yaşanan birçok değişim spontane şekilde ortaya çıkan sorunları çözümlemeye dönük olsa da sonuçları itibariyle köklü ve kalıcı dönüşümleri beraberinde getirecek gibi görünmektedir. Özellikle küresel şirketlerin tedarikçilerinin faaliyetleri konusunda çok daha dikkatli olacakları; bu faaliyetlerin her aşamasını daha sıkı bir gözetim ve iş birliği ile ele alacağı en önemli gelecek beklentileri arasındadır.

Tedarikçilerinin envanter bilgilerinin görünürlüğünü geliştirmek, bunu yaparken de entegre teknolojik izleme metotlarını artan biçimde kullanmak kaçınılmaz görülmektedir. Zaten içinde bulunduğumuz dönemde bile dijitalleştirmeyi hem nicel hem de nitel olarak çok ciddi oranda artıran şirketler bunun işaretini açık bir şekilde vermiştir. Söz konusu eğilim kriz dönemiyle sınırlı olmayıp, gittikçe her sektöre daha fazla nüfuz eden yapısal ve kalıcı bir dönüşümü göstermektedir. Üretim ilişkilerinin gittikçe giriftleştiği, daha çok KTZ’nin ürünlerinin menşeini belirlemede sorun yasadığı bir ekonomik çerçevede, her türlü teknoloji sadece birinci derecedeki tedarikçilerin değil, alt taşeronların dahi faaliyetlerinin ve envanterlerinin kontrol edilmesi amacıyla şimdiden kullanılmaya başlanmıştır.

5. SONUÇ

Salgının yarattığı talep dalgalanmalarının firmalar açısından ne kadar hayati sonuçlar ürettiği içinde bulunduğumuz süreçte ortaya çıkan bir diğer gerçektir. Firmalar, verinin önemini daha yakından kavramış; ortaya çıkabilecek dışsal faktörleri gözeterek karşılaşacakları talebi gerçekçi şekilde tahmin etmenin ne kadar önemli olduğunu anlamıştır. Gelişmiş modelleme çabaları ile gerçekçi talep tahminleri karar alıcılar açısından daha da önemli hale gelmiştir. Bu amaçla, birçok KTZ bu alandaki kabiliyetlerini artırmaya dönük yatırımlar yapmaya başlamıştır. Söz konusu eğilim de geçici olması bir yana gittikçe ivme kazanacak gibi görünmektedir.

Ayrıca, makine öğrenmesi, nesnelerin interneti, bulut bilgi işlem altyapısı gibi araçların yanında birçok yapay zeka enstrümanın firma faaliyetlerine adapte edilmesine dayalı kapasite oluşturulması ve/veya bu amaçla danışmanlık hizmeti alınması küresel firmalar bir yana orta ölçekli firmaların bile gündemini şimdiden işgal etmeye başlamıştır.

Esnek tedarikçi sözleşmeleri ve ilişkileri ile sınırlı, merkezi olmayan, çevik “mini işletme” modelleri ile karakterize edilen ve satın alma noktasına daha yakın üretimi esas alan “mikro tedarik zincirlerinin” geliştirilmesine yönelik yatırımların artması da geleceğe dönük bir başka beklentidir.

Son olarak, salgınla birlikte çok büyük artış gösteren elektronik ticaretin gelecekte daha da önemli bir dağıtım kanalı haline geleceği öngörülmektedir. Online satış platformları sadece küresel markalar açısından değil küçük ve orta ölçekli firmalar için de çok önemli bir işlev görecektir. Orta ve uzun vadede otomatik teslim araçlarına ciddi yatırımların yapılması, insan unsurundan kaynaklı gecikmelerin giderilmesi, teslim sürelerinin kısaltılarak, şartlarının iyileştirilmesi uzunca bir süre firmaların gündemini meşgul edecek, kayda değer yatırım alanlarından birini oluşturacaktır. Dijitalleşme ve otomasyon tedarik zincirlerinde olduğu gibi son kullanıcıya ulaşma açısından da önemini gittikçe artıracak faktörlerdir.

KAYNAKLAR

A New Barometer of Global Supply Chain Pressures, Federal Reserve Bank of New York, 2022.

How Covid Broke Supply Chains, and How AI and Blockchain Could Fix Them, Axa Research Fund Award at Cornell University, 2022.

How COVID-19 is reshaping supply chains, McKinsey & Company, 2021.

A Pandemic Disruption: The Future of Supply Chains in The Post-Covid Era, Reply Consulting, 2020.

The Future of Global Supply Chains in a Post-COVID-19 World, R. Panwar, J.Pinkse, V. Marchi, California Management Review, 2022.

https://www.ismworld.org/supply-management-news-and-reports/reports/research-and-surveys/white-papers/covid-19s-global-impact-on-supply-chains/ – 22.04.2022

Uygunluk değerlendirme faaliyetleri sonucu bir ürün, hizmet, kişi veya yönetim sistemi için düzenlenen uygunluk beyanının/belgesinin ulusal ve uluslararası alanda kabul görmüş nesnel ve teknik kriterler esas alınarak düzenlenmesi sağlamak, bu tip beyanlara konu ürün ve hizmetlere yönelik piyasa gözetimi faaliyeti yürüten kamu organları için kritik bir politika alanıdır. Kamu sağlığının temini ve çevrenin korunması gibi temel ilkeler ışığında düşünülecek olursa bu konu, uygunluk beyanlarına konu olan ürün ve hizmetlere ulaşan nihai tüketiciler için daha büyük bir anlam ifade edecektir. Yürütülen uygunluk değerlendirme faaliyetlerinin tarafsız, yetkin ve tutarlı bir çerçevede gerçekleştirilmesi için istifade edilecek en etkin araç olarak karşımıza ülkemizde bir kamu hizmeti hüviyetinde olan akreditasyon çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Akreditasyon, Standardizasyon, Uygunluk değerlendirme, Piyasa gözetimi, Tüketicinin korunması

THE ROLE OF ACCREDITATION FOR ASSURING THE PUBLIC TRUST IN CONFORMITY ASSESSMENT ACTIVITIES

ABSTRACT

Ensuring the conformity certificates/attestations for goods, services, persons, or management systems are issued in accordance with an objective & technical international criteria is an essential policy area for the governmental authorities conducting market surveillance toward goods and services that fall within this category. When we consider the core principles such as public health and environmental protection, this particular matter becomes a key issue for the consumers who have access to those goods and services with conformity certificates. As such, accreditation -a public service in Turkey- stands for the most effective instrument to embrace in order to have a competent, impartial, and consistent framework for conformity assessment activities.

Keywords: Accreditation, Standardization, Conformity assessment, Market surveillance, Consumer protection

Piyasada dolaşım halinde olan ve tüketicilerin doğrudan erişimine açık konumdaki birçok ürün ve hizmetin hususi bir alana yönelik uygunluk beyanına/belgesine sahip oldukları görülebilir. Ticari faaliyet gösteren uygunluk değerlendirme kuruluşlarınca tertip edilen bahse konu uygunluk beyanları halihazırda mevzuat ile genel çerçevesi çizilmiş bir teknik düzenlemeye bağlı olabileceği gibi vegan, çevre dostu, helal gibi ihtiyari bir uygulama alanına da ait olabilmektedir. Bu durum, mevzubahis beyanın uluslararası nesnel kriterler ekseninde yetkin ve tarafsız bir süreç neticesinde düzenlenip düzenlenmediği sorusunu akıllara getirmekte, bu hususun tüketiciler nezdinde doğrulanması açısından ciddi bir risk doğurmaktadır. Hal böyle iken uygunluk değerlendirme faaliyetlerinin bağımsız bir üçüncü tarafça denetlenip izlenmesi, tüketici güveninin temin edilmesi perspektifiyle ele alındığında önemli bir uygulama alanına dönüşmektedir. Bilhassa ihtiyari nitelikteki uygunluk değerlendirme faaliyetleri sonucunda düzenlenen uygunluk beyanlarının güvenilirliği, bizzat bu faaliyetle iştigal eden kuruluşların güvenilirliğinin sağlanması ile mümkün olabilecektir.

Bu konunun detayları ile ele alınabilmesi için öncelikli olarak bazı terminolojik bilgileri vermek faydalı olacaktır. Öncelikli olarak uygunluk değerlendirme faaliyetinin ne anlam ifade ettiğine bakılması gerekmektedir. Uygunluk değerlendirme faaliyeti, Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından ulusallaştırılmış olan ve temel itibariyle bu alandaki genel terim ve tarifleri ihtiva eden ISO/IEC 17000:2006 Standardında “bir ürün, proses, sistem, kişi veya kuruluş ile ilgili belirli şartların karşılandığının ispatı” olarak tanımlanmaktadır (2006: s.1). Uygunluk değerlendirme faaliyetleri, bir ürünün veya hizmetin belirli bir teknik alana ilişkin şartları karşıladığını doğrulayan ve bunu genellikle bir uygunluk sertifikası, markası veya işareti ile beyan eden bir süreci ifade edebilir. Ürünlerin ve hizmetlerin uygunluğu bu alandaki en yaygın ve bilindik faaliyet alanı olmakla birlikte bir kişinin, belirlenmiş olan profesyonel ve mesleki bir yetkinliği sağlama durumunu doğrulayıp gösterme şeklinde de gerçekleşebilir. Bunların dışında, bir işletmenin genel işleyiş yapısının gıda, bilgi veya iş sağlığı güvenliği gibi yönetim sistemlerine uygun olarak yürütüldüğünün doğrulanması da uygunluk değerlendirme kapsamına girer.

Somut bir örnekle dile getirecek olursak, pastörize süt imal eden bir işletmeyi ele alabiliriz. Burada çalışan belirli kişilerin Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) tarafından ilan edilen ulusal yeterlilik kriterlerine göre ‘Çiğ Süt Depolama Sorumlusu’ olarak belgelendirilmiş olması, üretilen pastörize sütlerin ‘organik’ olarak etiketlenmiş olması ve genel itibariyle tüm işletmenin üretim zincirinde insan sağlığı için tehdit oluşturacak tehlikeleri kontrol edilebilir bir çerçevede idare etmesi sonucu ‘Gıda Güvenliği Yönetim Sistemini’ uyguladığına dair belgelendirilmiş olması, uygunluk değerlendirme faaliyetlerinin farklı teknik alanlardaki somut yansımalarını göstermektedir. Bir işletme için personel, ürün ve yönetim sisteminin uygunluğuna dair belgelendirmeyi aynı kuruluş yapabileceği gibi farklı kuruluşların farklı uygunluk belgeleri düzenlemesi de söz konusu olabilir. Burada belirleyici olan nokta, bizzat işletmenin kendi ticari ve stratejik hedef ve politikaları olabileceği gibi işletme bünyesinde arz edilen ürün ve hizmetleri kullanacak tüketiciler, dış pazarlardaki alıcılar veya mevzuattan kaynaklanan bazı gerekliliklere bağlı olarak yerli veya yabancı kamu otoriteleri de olabilir. Örneğin ülkemizde 4734 sayılı Kamu İhale Kanununda, idare tarafından açılan bir ihalede istekli olarak yer almak isteyen ticari işletmelerden, ihaleye konu ürün veya hizmet sunumunda ‘kalite’ şartlarını sağladıklarını gösteren uygunluk belgeleri istenebilmesine cevaz veren hükümler mevcuttur. Benzer şekilde, Suudi Arabistan pazarına çiğ et ve kümes hayvanı mamulü ihraç etmek isteyen bir ihracatçı, Suudi Arabistan’daki yasal otorite konumunda olan Suudi Gıda ve İlaç İdaresi (SFDA) tarafından kabul görecek bir helal uygunluk belgesi temin etmek zorundadır. Bütün bu somut örnekler, uygunluk değerlendirme faaliyetlerinin ülkeler tarafından iç piyasadaki ürün arzının izlenmesi ve kontrol edilmesi için önemli bir kamu politikası enstrümanı olduğu gibi ticarette teknik engel olarak da kullanabildiği yönündeki savları desteklemektedir (Fliess ve Schonfeld, 2006; Stephenson, 1997).

Öte yandan, belgelendirme kuruluşlarının gerçekleştirdiği tetkiklerin ve bu tetkikler neticesinde düzenlemekte oldukları uygunluk belgelerinin güvenilirliği önemli bir noktaya işaret etmektedir. Bir belgelendirme faaliyetinin ilgili teknik kriterin gerektirdiği tüm ölçütleri dikkate alarak nesnel ve yetkin olarak gerçekleştirildiğinin kontrolü, tüm bu işlemlerin bağımsız bir üçüncü tarafça izlenip denetlenmesi ile mümkün olacaktır. Burada bahsi geçen üçüncü taraf izleme ve denetimi de bizleri akreditasyon diye tanımlanan kavrama yönlendirmektedir. Akreditasyonun ISO IEC 17000:2006 Standardındaki tanımı “bir uygunluk değerlendirme kuruluşu ile ilgili olarak, belirli uygunluk değerlendirme işlerini yapmaya yeterli olduğunu resmi olarak ifade ederek gösteren, üçüncü taraf doğruluk beyanı” şeklindedir (2006: s.5). 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu ise akreditasyon “bir ulusal akreditasyon kurumu tarafından bir uygunluk değerlendirme kuruluşunun, belirli bir uygunluk değerlendirme faaliyetini yerine getirmek üzere ilgili ulusal veya uluslararası standartların belirlediği gerekleri ve uygulanabildiği yerlerde ilgili sektörel düzenlemelerde öngörülen ek gerekleri karşıladığının tespitine ve resmî kabulüne ilişkin kamu faaliyeti” olarak ifade edilmiştir.

Akreditasyonun bir kamu hizmeti olup olmadığı uluslararası düzlemde farklı değerlendirmelere tabidir. 7223 sayılı Kanunda da açıkça vurgulandığı üzere ülkemizde akreditasyon bir kamu hizmetidir. Dolayısıyla uyumlaştırılmış alanlarda faaliyet gösteren uygunluk değerlendirme kuruluşlarına akreditasyon hizmeti sunan tek kamu organı olan Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) ve hem ihtiyari hem de uyumlaştırılmamış bir alan konumundaki helal belgelendirme faaliyetlerine yönelik akreditasyon hizmeti sunabilecek tek yetkili organ olan Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) hariç hiçbir tüzel kişilik Türkiye sınırları içerisinde akreditasyon hizmeti sunma iddiasında bulunamaz. Avrupa Birliği’nde (AB) de benzer bir kabul mevcuttur. AB’nin 768/2008/EC mevzuatına göre akreditasyonun kar amacı gütmeyen ulusal akreditasyon kurumlarınca gerçekleştirilebileceği ortaya konmuştur. Aynı minvalde 6 Mayıs 2021 tarihli bir Avrupa Adalet Divanı kararı da akreditasyon hizmetinin AB üyesi ülkelerde tek bir ulusal organ tarafından ifa edilebileceğini hüküm altına almıştır.

Bu haliyle akreditasyon, uygunluk değerlendirme faaliyeti yürüten bir kuruluşun bağımsız bir üçüncü tarafça düzenli olarak denetlenmesi, izlenmesi ve ilgili teknik şartlara göre hareket edip etmediğinin düzenli olarak kontrol edilmesine işaret eder. Bu sayede bir uygunluk belgesinin üçüncü bir tarafça denetlenip yetkinliği doğrulanmış kuruluşlar tarafından temin edilmiş olması, mevzubahis belge ile doğrudan veya dolaylı olarak etkileşime giren tüketiciler, imalatçılar ve piyasa gözetimi yürüten kamu kurumları için ciddi önem arz etmektedir.

Ülkemizde akreditasyon yasal olarak zorunlu tutulmuş bir uygulama alanı değildir. Uygunluk değerlendirme kuruluşları, belgelendirme faaliyetlerinin tamamı için ilgili akreditasyon kurumu tarafından denetime tabi değildir. Mevzuattan kaynaklanan bazı mecburi haller dışarıda bırakıldığında, bilhassa ürün belgelendirme alanındaki birçok uygunluk beyanı, herhangi bir üçüncü tarafından yetkinlik doğrulaması ve denetimine tabi olmadan yapılabilmektedir. Örneğin helal belgelendirme, uyumlaştırılmamış bir uygunluk değerlendirme alanı olduğu için birçok belgelendirme kuruluşu farklı kriterleri ve normatif dokümanları esas alarak gıda ve kozmetik ürünlerine helal uygunluk belgesi tertip edebilmektedir. Ancak bu kuruluşların bahse konu belgelendirme süreçlerinde uluslararası kabul görmüş kriterlere, tarafsızlık ve nesnellik ilkelerine, belgeye konu ürünün teknik ve İslami gerekliliklerine hangi ölçüde dikkat ettikleri herhangi bir üçüncü tarafça kontrol edilmemektedir. Bu durumun bir neticesi olarak tüketiciler, piyasada eriştikleri ‘helal’ işaretli gıda ve kozmetik ürünlerinin hangi esaslara göre tetkik edildiğini ve uygunluğunun ne gibi süreçlerin ardından tasdik edildiğini doğrulayamamaktadır. Bu durum, helal gibi ihtiyari alanlardaki belgelendirme faaliyetlerinin akreditasyona tabi olmama halinden doğmaktadır.

Yukarıda bahsi geçen 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, temel itibariyle ürünlerin güvenli ve ilgili teknik düzenlemelere uygun olmasını sağlamak amacıyla, piyasa gözetimi ve denetiminin esasları ile yetkili kuruluşların görevlerini ve iktisadi işletmeciler ile uygunluk değerlendirme kuruluşlarının yükümlülüklerini belirlemektedir. Kanunun ‘Kapsam’ maddesinde, AB üyesi ülkeler dışındaki ülkelere ihraç edilen veya ihraç edilmesi hedeflenen ürünler kanun kapsamında değerlendirilmekle birlikte bu kapsamdaki ürünlerin de güvenli olması, tağşişe konu olmaması ve ürüne ilişkin işaretleme, etiketleme ve belgelendirmenin alıcıyı yanıltmayacak şekilde yapılmasının zorunlu olduğu açıkça ifade edilmektedir.

Bununla beraber, halihazırda ülkemizde gerek iç piyasaya arz edilecek gerekse AB pazarına ihraç edilecek ihtiyari alandaki uygunluk belgeli ürünler için tüketici güvenini akreditasyon sistematiği üzerinden sağlayacak bir mevzuat yapısı mevcut değildir. Makalenin giriş kısmında da örnek gösterildiği üzere; helal, vegan, çevre dostu, kaliteli gibi ihtiyari uygunluk değerlendirme işlemleri kapsamında bahse konu uygunluk iddiaları ile piyasaya arz edilecek işlenmiş gıdadan biyokimyasallara, kozmetikten konaklama hizmetlerine kadar çok çeşitli ürün ve hizmet gruplarının nihai tüketiciyi yanıltmayacak, yanlış ve yanıltıcı bilgi vermeyecek şekilde piyasaya arz edilebilmesi, yapılan belgelendirmenin akredite olmuş kuruluşlarca tertip edilmesi ile mümkün olacaktır. Dolayısıyla ihtiyari nitelikteki uygunluk değerlendirme faaliyetleri yürüten kuruluşların bağımsız bir akreditasyon kurumunca denetlenip izlenmesi ve tüm bu süreçleri başarıyla tamamlayan kuruluşların uygunluk belgesi verebilme yetkisine sahip olması, sadece 7223 sayılı Kanunun değil, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun hazırlanış amacına ve ruhuna da uygunluk arz edecektir. Tüm bu değerlendirmeler ışığında, piyasada dolaşımda olan ürün ve hizmetlerde ihtiyari bir alandan kaynaklanan uygunluk belgesi mevcutsa, bunun akreditasyona tabi tutulmuş kuruluşlarca tanzim edilmesi tüm bu faaliyetlerde kamuoyu güveninin sağlanması için büyük bir kolaylık olacaktır. 6502 sayılı Kanunun lafzı ile ifade edecek olursak, nihai tüketicinin sağlık ve güvenliği ile ekonomik çıkarlarını koruyucu, zararlarını tazmin edici, çevresel tehlikelerden korunmasını sağlayıcı, tüketiciyi aydınlatıcı ve bilinçlendirici bir ekosistem oluşturmak adına teknik düzenlemesi olmayan, uyumlaştırılmamış alanlardaki belgelendirme faaliyetlerinin mahiyetlerine göre ilgili kamu organınca akreditasyon sürecine tabi tutulması beraberinde kayda değer kazanımlar getirecektir.

KAYNAKÇA

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu (22/1/2002 tarihli ve 24648 sayılı R.G.)

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (28/11/2013 tarihli ve 28835 sayılı R.G.)

7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu (12/3/2020 tarihli ve 31066 sayılı R.G.)

768/2008/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Konseyi Müşterek Kararı, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A32008D0768, Erişim Tarihi: 14.06.2021

C‑142/20 sayılı ve 6/5/2021 tarihli Avrupa Adalet Divanı Kararı, https://european-accreditation.org/the-eu-court-of-justice-in-europe-only-the-national-accreditation-body-can-perform-accreditation/, Erişim Tarihi: 14.06.2021

Fliess, B., & Schonfeld, R. (2006). Trends in conformity assessment practices and barriers to trade: Final report on survey of CABs and exporters.

Stephenson, S. (1997). Standards and conformity assessment as nontariff barriers to trade (No. 1826). World Bank Publications.

Suudi Gıda ve İlaç İdaresi (SFDA), Gıda Ürünlerinde İthalat Gereklilikleri, https://old.sfda.gov.sa/en/food/about/administration/mangement_food/pages/edoifc-foodimportreq.aspx, Erişim Tarihi: 14.06.2021

TS EN ISO/IEC 17000, (2006). Uygunluk Değerlendirmesi – Terimler, Tarifler ve Genel Prensipler

ATA Karnesi, geçici ithalat ve geçici ihracat işlemlerinin kolaylaştırılmasına dönük olarak kullanılan ve uluslararası geçerliliği olan bir belgedir. Karne kapsamındaki işlemler, ATA Karnesi Sözleşmesi ve Geçici İthalat Sözleşmesine taraf olan ülkeler arasında kağıt ortamında gerçekleştirilmekle birlikte, Dünya Gümrük Örgütü tarafından bu işlemlerin ülkeler arasında elektronik olarak yapılmasına dönük çalışmalar yürütülmektedir. Ülkemizde de uluslararası çalışmalara ek olarak ATA Karnesi işlemlerinin gümrük idarelerinde daha hızlı gerçekleştirilebilmesi, gümrük idareleri üzerindeki kağıt ortamında yapılan işlemlerin azaltılması ve işlemlerin elektronik olarak takip edilebilmesini teminen ulusal düzeyde elektronik ATA Karnesi çalışmaları yapılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, uluslararası alanda yapılan çalışmalar da dikkate alınarak ülkemiz elektronik ATA Karnesine ilişkin uygulamayı değerlendirmektir.

Anahtar Kelimeler: Geçici ithalat, geçici ihracat, ATA Karnesi, elektronik ATA Karnesi işlemleri, gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması

1. GİRİŞ

ATA Karnesi, geçici ithalat işlemlerinde yaygın olarak kullanılan uluslararası belge niteliğinde olup, gümrük işlemlerinin kolaylaştırılmasında önemli bir işleve sahip bulunmaktadır. Karne kapsamındaki eşyaya ilişkin izin, beyan ve teminat işlemleri, Karne üzerinde gerçekleştirilmekte, geçici ithalat rejimine tabi tutulan eşya için ayrıca izin alınmasına, beyanda bulunulmasına ve teminat verilmesine gerek olmadan işlemler hızlı biçimde gerçekleştirilebilmektedir. ATA Karnesi işlemleri, kağıt ortamında gerçekleştirilmekle birlikte bu işlemlerin elektronik ortama aktarılmasına dönük olarak gerek Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde uluslararası düzeyde gerekse ulusay düzeyde çeşitli çalışmalar gerçekleştirmektedir.

Bu kapsamda, ATA Karnesi işlemlerinin ülkeler arasında elektronik ortama taşınmasına ilişkin çalışmaların yanı sıra ülkeler de bu yönde adımlar atmaktadır. Türk gümrük idaresinde ATA Karnesi işlemlerinin elektronik ortama taşınmasına yönelik uygulama, 2018 yılında başlamış, 2021 yılında yapılan yeni düzenleme ile bu alandaki uygulama daha kapsayıcı bir noktaya gelmiştir. Bu çalışmada, ATA Karnesi işlemlerinin elektronik ortamda yapılmasına dönük yeni düzenleme, eski düzenleme ile karşılaştırılarak ele alınacaktır.

2. DÜNYA GÜMRÜK ÖRGÜTÜ BÜNYESİNDE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR

ATA Karnesi, geçici ithalat işlemlerinin kolaylaştırılmasına dönük olarak uluslararası düzeyde kabul gören bir belge niteliği taşımaktadır. ATA Karnesi Sözleşmesi ve Geçici İthalat Sözleşmesi ile karnenin uluslararası düzeyde kullanımı ve şartları da kurala bağlanmıştır.

Karne kapsamındaki işlemlerin kağıt ortamında yürütülmesi yerine işlemlerin elektronik ortamda gerçekleştirilmesine dönük olarak Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde çalışma grupları kurulmak suretiyle çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmaların amacı nihai olarak,  Dünya Gümrük Örgütü, ulusal gümrük idareleri, ulusal kefil kuruluşlar ve uluslararası ticaret odasının içinde bulunduğu bir yapı içerisinde ATA Karnelerinin elektronik ortamda işlem görmesini sağlamaktır. Uluslararası düzeyde elektronik ATA Karnesi işlemleri önemli avantajlar sağlayacaktır. Gümrük idarelerince eşyanın dolaşımının takip edebilmesi, risk yönetiminin ve bilgi yönetiminin daha etki hale getirilmesi, ATA Karnesinin geçerliliğinin kontrolü, gümrük prosedürlerinin standart hale getirilmesi, geçici ithalat ve yeniden ihracat işlemlerine ilişkin iş süreç zamanlarının azaltılmasına önemli katkı sağlayacaktır. Yükümlüler için de bu sistem önemli avantajlar getirecektir. Karne işlemlerinin gümrüklerde daha hızlı gerçekleştirilmesi maliyetleri azaltıcı bir etki yaratacak, kağıt ortamındaki karnenin kaybedilme riskini ve kağıt ortamında işlem yapmanın olumsuz etkilerini ortadan kaldıracaktır. (YİĞİTOĞLU, 2018, s 60)

Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde yürütülen bu çalışmaların tamamlanarak uygulamaya konulması esas itibariyle uzun vadeli hedeftir. Özellikle, Geçici İthalat Sözleşmesine taraf 78 ülke dikkate alındığında tüm üye ülkelerin bu süreci kabulünün ve entegre olmasının oldukça zor bir süreç olduğunu da vurgulamak gerekir.

3. TÜRK GÜMRÜK İDARESİNDE ELEKTRONİK ATA KARNESİ UYGULAMASI (2018-2021 ARASI DÖNEM)

Dünya Gümrük Örgütü bünyesinde yürütülen çalışmalar kapsamında ATA Karnesi işlemlerinin elektronik ortamda gerçekleştirilebilmesine dönük olarak Geçici İthalat Sözleşmesinde 2013 yılında düzenleme yapılmış, bu kapsamda Sözleşmenin 21a maddesi ile  Sözleşmeye taraf ülkelerin ATA Karnesine ilişkin tüm işlemleri elektronik ortamda gerçekleştirebilecekleri belirtilmiştir. 04.04.2018 tarihli, 30381 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2018/11498 sayılı Karar ile Sözleşme hükümlerinin uygulanmasında gerekli olan tüm yöntemlerin elektronik veri işleme teknikleri kullanılarak elektronik olarak yerine getirilebileceği hükmü ulusal mevzuatımıza da aktarılmıştır.

Ülkemizde ATA Karnelerinin elektronik ortamda işlem görmesi, esas itibariyle yukarıda açıklanan uluslararası çalışmalar dışında yapılan yerel bir uygulama niteliği taşımakla birlikte ileride uluslararası elektronik sisteme entegrasyonda önemli bir kolaylık sağlayacaktır.

2018 yılına kadar ülkemizde ATA Karnesi işlemleri, sadece kağıt ortamında gerçekleştirilmekteydi. 2018 yılından itibaren ise kağıt ortamında yapılan işlemlerin yanısıra elektronik ortamda da takip edilebilmesine dönük çalışma tamamlanmış, 02.04.2018 tarihi itibariyle ATA Karnesi işlemlerinin, tüm gümrük idarelerinde aynı zamanda BİLGE Sistemi üzerinde gerçekleştirilmesi uygulaması başlamıştır. Bu uygulamaya ilişkin mevzuat düzenlemesi de yapılmış ve ATA Karnesine ilişkin Gümrük Genel Tebliğinde (Geçici İthalat) (Seri No:4), 08.03.2018 tarihli, 30354 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 6 Seri No.lu Gümrük Genel Tebliği (Geçici İthalat) ile yapılan değişiklik ile işlemlerin BİLGE sistemi üzerinde yapılabileceği düzenlenmiştir. Bu sistem, giriş gümrük idaresi tarafından alınan kağıt nüshaların çıkış gümrüğüne gönderilmesi, kağıt ortamında ayniyet tespit tutanağının düzenlenmesi, tescil defterinin düzenlenmesi gibi bir çok işlemi ortadan kaldırmış ve gümrük idarelerinin ATA Karnesi ile ilgili sistem üzerinden yapılan işlemleri kontrol edebilme ve işlemlerde önemli bir yeri olan ayniyet işlemlerinin de sistem üzerinde yapılabilmesine imkan sağlamıştır. ATA Karnesi uluslararası geçerliliği olan bir belge olması nedeniyle kağıt ortamında işlemler aynen devam ederken ülkemizde yapılan bu işlemlerin BİLGE Sistemi aracılığıyla kayıt altına alınması sağlanmıştır. (YİĞİTOĞLU, 2018, s 61)

4. TÜRK GÜMRÜK İDARESİNDE ELEKTRONİK ATA KARNESİ UYGULAMASI (2021 SONRASI YENİ UYGULAMA)

2018 yılında gerçekleştirilen elektronik ATA Karnesi işlemlerinin, 2021 yılında uygulamaya konulan yeni sistem ile daha kapsayıcı ve işlevsel hale getirildiği söyelenilebilir. Yeni sistem ile ATA Karnesine ilişkin sağlanan imkan ve kolaylıklar aşağıda başlıklar halinde açıklanmıştır.

Beyan Yöntemi

Yeni sistemde, Türkiye Gümrük Bölgesinden geçici olarak ihraç edilecek eşya için düzenlenecek olan ATA Karneleri ile ilgili başvurular, artık yükümlü tarafından TOBB ATAK sistemi üzerinden elektronik olarak yapılmaya başlanılmıştır. ATAK sisteminde yükümlü öncelikle sisteme kayıt olmak suretiyle karne başvuru işlemlerini yapmakta ve işlemlerini e-imza ile sonuçlandırmaktadır. TOBB tarafından gerçekleştirilen bu işlemlerin gümrük idaresini ilgilendiren yönü, Türk ATA Karnelerine ilişkin bilgilerin, TOBB tarafından gümrük idaresi sistemine elektronik olarak iletilmesidir.

ATA Karnelerinin yükümlüler tarafından gümrük idaresine beyanı ve gümrük idarelerince kabul, muayene/kontrol ve onay işlemleri ise Ticaret Bakanlığının e-işlemler menüsü altında yer alan https://uygulama.gtb.gov.tr/eATA/#/login adresi üzerinden yapılmaktadır. Türkiye’de düzenlenen ATA Karnelerinin beyan işlemleri sırasında, beyanı verilen ATA Karnesinin bilgileri, söz konusu ATA Karnesinin numarası e-ATA/TR programında ilgili alana yazılarak TOBB veri tabanı üzerinden otomatik olarak getirilmektedir.

Geçici ithalat işlemleri boyutu incelendiğinde, yine bu sistem üzerinden yükümlünün beyanda bulunması mümkün bulunmakla birlikte yükümlünün sistem üzerinden beyanda bulunamayacağı durumlar için yine eski uygulamada olduğu gibi kağıt ortamında sunulan ATA Karnesi bilgilerinin gümrük memuru tarafından sistem üzerinde kaydının oluşturulması gerekmektedir.

Ülkemizde uygulanan bu sistemin ulusal nitelikte olması nedeniyle, ATA Karnesinin ilgili sayfa ve dip koçanları üzerinde imza ve mühüre ilişkin işlemlerin gümrük idaresi tarafından Karnenin kağıt nüshası üzerinde manuel uygulanmaya devam ettiğini vurgulamak gerekir.

Bu yeni sistem ile artık ATA Karnesi beyan işlemleri, BİLGE sistemi üzerinde gerçekleştirilmemekte, Ticaret Bakanlığınca sağlanan yeni uygulama ile gerçekleştirilmektedir. Yeni sistem, daha önceki sistemde ilgili gümrük memuru tarafından BİLGE sistemine bilgilerin girilmesi esası yerine yükümlü tarafından beyan işlemlerinin uygulama üzerinden yapılması esasına dayanmaktadır.

ATA Karnesi İşlemleri Eki Eşya Listesi

ATA Karnesi kapsamında geçici ihraç ve geçici ithalatta genellikle birden fazla eşya işleme konu olmakta ve bu eşyalarda Karneye ek olarak eşya listesi olarak sunulmaktadır. Eşya listesi, Karnenin en arkasında yer almaktadır. Elektronik işlemlerde bu karnenin sisteme kaydedilmesinde uygulamada çeşitli sorunlar ile karşılaşılmakta ve bu da yükümlüden flash bellek ile bu listenin gümrük idaresine sunulması yoluyla çözülmeye çalışılmaktadır.

Yeni sistem, geçici ihraç işlemlerinde eşya listesinin elektronik olarak TOBB üzerinden alınması yoluyla hem yükümlülerin hem de gümrük idaresinin işlemleri daha hızlı gerçekleştirilebilmesine imkan sağlamıştır. Ancak, geçici ithalat işlemlerinde gümrük idaresi tarafından beyanının oluşturulduğu durumda yine eşya listesinin gümrük idaresine sunulması uygulamasına devam edileceğini vurgulamak gerekir.

Ön Beyan

Yeni sistemin getirdiği önemli uygulamalardan bir diğeri, ATA Karnesine ilişkin ön beyan yapılabilmesine imkan sağlanması olmuştur. 2 Haziran 2021 tarihli ve 31499 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Gümrük Genel Tebliği (Geçici İthalat) Seri No: 4’te Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Geçici İthalat) (Seri No: 7) uyarınca ATA Karnesi kapsamında geçici ithal edilecek eşyanın, giriş gümrük idaresine varışından önce elektronik olarak beyan edilebilmesine imkan sağlanmıştır. İlgili mevzuatta ön beyanın ne kadar süre öncesinde yapılması gerektiğine dair herhangi bir kısıt bulunmamaktadır.

Transit İşlemleri

Yeni sistemin sağladığı en önemli kolaylık transit işlemlerine ilişkin beyanın yapılabilmesine imkan sağlaması olmuştur.

Geçici İthalat Sözleşmesi uyarınca ATA Karnelerinin transit işlemi için kullanılabilmesi mümkün bulunmaktadır. Sözleşmede, her akit tarafın aynı şartlara uygun olarak verilen ve kullanılan geçici ithalat belgelerini gümrük transiti için kabul edilebilir olduğu belirtilmiştir. ATA Karnesi kapsamı geçici ithal eşyasının transit işlemleri, ATA Karnesinin Transit nüshası kullanılmak suretiyle yapılabilmektedir. Ancak, BİLGE Sistemi üzerindeki elektronik işlemlerde, Transit işleminin olmaması nedeniyle uygulamada birtakım sıkıntılar yaşanmaktaydı.

Yeni uygulama, transit işlemlerinin kağıt ve elektronik ortamda eş zamanlı olarak gerçekleştirilebilmesine imkan sağlamıştır. Bu düzenleme olmadan önce ATA Karnesi olmasına rağmen transit işlemi yapılacak geçici ithal eşyası için bir de transit beyannamesi düzenlenmesi durumunun olması yükümlüler açısından hem maliyet oluşturmakta hem de mevzuat ile sağlanan hakkın kullanımında engel ile karşılaşılmasına sebebiyet vermekteydi. Dolayısıyla yeni uygulamanın transit işlemlerinde önemli bir kolaylık sağladığını vurgulamak gerekir.

5. SONUÇ

Ülkemiz gümrük uygulamalarında işlemlerin elektronik ortamda gerçekleştirilmesine dönük bir çok çalışma yapılmakta ve bu çalışmalar, bir yandan yükümlünün işlemlerini kolaylaştırırken diğer yandan gümrük idaresinin işlemleri kayıt altına alarak daha güvenilir biçimde takibine imkan sağlamaktadır. ATA Karnesi işlemlerinin elektronik ortama alınması çalışmalarını da bu kapsamda değerlendirmek gerekir. ATA Karnesi işlemlerinin dış ticaret ve gümrük işlemleri içerisinde yaygın kullanımı dikkate alındığında bu işlemlerin elektronik ortamda takibi büyük önem taşımaktadır. 

2018 yılında yapılan elektronik ATA Karnesi işlemleri sonrasında 2021 yılında uygulamaya konulan yeni sistem, TOBB ile olan bağlantısı dikkate alındığında daha kapsayıcı ve işlemleri daha kolaylaştırıcı niteliktedir. ATA Karnesi işlemlerinin elektronik olarak gerçekleştirilmesi, gümrük idaresinin bu işlemleri takibini önemli ölçüde kolaylaştırmış ve kırtasiyeciliği de önemli ölçüde ortadan kaldırmıştır.

Yeni uygulamanın sağladığı en önemli faydalardan birinin, kağıt ortamındaki ATA Karnesinde yer alan transit işlemlerinin sisteme de entegre edilmesi, böylece sınırda yükümlünün karşılaştığı ek işlem ve maliyetin ortadan kaldırılması olduğunu vurgulamak gerekir.

KAYNAKÇA

-Convention on Temporary Admission (Geçici İthalat-İstanbul Sözleşmesi),  http://www.wcoomd.org/en/about-us/legal-instruments/conventions.aspx

-Customs Convention on the ATA carnet for the temporary admission of goods (ATA Convention) (ATA Karnesi Sözleşmesi), http://www.wcoomd.org/en/about-us/legal-instruments/conventions.aspx

– Gümrük Yönetmeliği, 07.10.2009 tarihli, 27369 sayılı Resmi Gazete

-Gümrük Genel Tebliği (Geçici İthalat) Seri No:4, 21.03.2005 tarihli, 25762 sayılı Resmi Gazete

-2021/17 Sayılı Genelge, 10.06.2021

-ICC, e-ATA Carnet, https://iccwbo.org/media-wall/news-speeches/ata-carnet-steps-digital-age-new-pilot-project, 20/06/2018

-YİĞİTOĞLU, Ali İhsan (2018), “ATA Karnesinde Kağıt Ortamından Elektronik Ortama Geçiş (Ulusal ve Uluslararası Çalışmalar)”, Gümrük ve Ticaret Dünyası, Sayı 99, 60-65.

Tüketicilerin gıda, temizlik ürünleri, kişisel bakım, aksesuar gibi günlük hayatını kolaylaştıran ve temel ihtiyaç maddeleri sınıfına giren bu türden ürünleri satın aldığı fiziksel marketler bugünün ihtiyaçları doğrultusunda ve dijitalleşmenin de hız kazanmasıyla yönünü sanal ortama doğru çevirmektedir. Tüm dünyayı kısa sürede etkisi altına alan Covid-19 salgını sürecinde daha güçlü bir alternatif olarak karşımıza çıkan online marketlerin yükselişi hem tüketicilerin beğeni ve beklentilerini anlamak hem de ülkemizde hala önemli birer ekonomik aktör olarak varlığını sürdüren esnaf ve sanatkârlara yeni bir model teşkil etme potansiyeli açısından önemli bir konudur. Bu çalışmada dijitalleşme ve dijitale adaptasyon kavramları bağlamında elektronik perakendeciliğin en bilinen örneklerinden olan ve pandemi döneminde giderek yükselişe geçen online market uygulamaları tartışılacaktır.

Anahtar kelimeler: Online market, Covid-19, Esnaf, Dijitalleşme, Salgın

THE COVID-19 PANDEMIC AND THE RISE OF ONLINE MARKET APPS

ABSTRACT

In line with today’s needs, physical markets, where consumers buy products such as food, cleaning products, personal care, and accessories that are classified as basic necessities and facilitate their daily life, turn their direction towards the virtual environment with the acceleration of digitalization. The rise of online markets, which emerged as a more potent alternative in the process of the Covid-19 epidemic, that affected the whole world in a short time, is important issue both in terms of understanding the tastes and expectations of consumers and the potential to constitute a new model for tradesmen and artisans who still exist as important economic actors in our country. This study will discuss online market applications, which are some of the most well-known examples of electronic retail in the context of digitalization and adaptation to digital and have been on the rise during the pandemic period.

Keywords: Online market, Covid-19, Tradesmen, Digitalization, Pandemic

GİRİŞ

Günümüzde akıllı telefon kullanımındaki gözle görülür artış ve gelişen internet altyapısı, kullanıcıların gündelik yaşam pratiklerinin pek çok alanında olduğu gibi alışveriş deneyiminde de değişim sürecini başlatmıştır. Bu bağlamda kullanımı yaygınlaşan elektronik perakendecilik, yer ve zaman kısıtlarını ortadan kaldıran yapısı sayesinde tüketicilere ulaşılmasını kolaylaştırmaktadır (Chu, ArcaUrze ve Cebollada-Calvo, 2010; Gupta ve Kim, 2010).

Ayrıca tüketici davranışlarının daha kolay gözlemlenebilmesi sayesinde (Ferreira, 2009), kişiselleştirilmiş ürün ve hizmetlerin sunulması gibi firmalar için birçok avantajı da beraberinde getirmektedir (Chu ve diğerleri, 2010). Tüketiciler ise daha kolay fiyat karşılaştırması yapma, zaman ve enerjiden tasarruf etme gibi gerekçelerle e-perakendecilik uygulamalarını hızla benimsemişlerdir. Küresel ve ulusal çapta yaşanan birtakım değişiklikler bu değişim sürecine ivme kazandırmaktadır. 2020 yılının başından itibaren tüm dünyayı etkisi altına alan covid-19 salgını ve akabinde bireylerin günlük hayatında doğrudan yaşanan değişimler söz konusu farklılaşmanın örneği olmuştur. Bu çalışmada elektronik perakendeciliğin en bilinen örneklerinden ve pandemi döneminde giderek yükselişe geçen online market uygulamaları tartışılacak; Getir, İstegelsin, Migros Sanal Market ve mahalleesnafi.com gibi popüler örnekler aracılığıyla bu tip uygulamaların esnaf ve sanatkârlar için yeni bir model arayışı olma potansiyeli üzerinde durulacaktır.

COVİD-19 SALGINI VE DİJİTALLEŞME

İlk olarak Çin’in Wuhan Eyaleti’nde 2019’un sonlarında görülmeye başlanan yeni tip koronavirüs vakaları 13 Ocak 2020’de resmi olarak tanımlanmıştır. Kısa sürede dünya çapında yayılım gösteren covid-19, ülkemizde de ilk vakalarını resmi sonuçlara göre 10 Mart 2020’de göstermeye başlamıştır (Anadolu Ajansı, 2020). Bunun bir sonucu olarak ülke geneli pek çok sektör çalışmaya ara vermek durumunda kalmış ve belirli sürelerle sokağa çıkma yasağı konularak tüm ülkede fiziksel ulaşım ve etkileşim durma noktasına gelmiştir. Ancak sürecin belirsiz oluşu, tedavi ve/veya önlem amaçlı bir aşının henüz geliştirilememiş olması gibi nedenlerle pek çok sektörde uzaktan, dijital yöntemlerle süreç atlatılmaya çalışılmıştır. Enformasyon teknolojilerin çeşitlenmesi ve gelişmesi sayesinde zaten başlamış olan dijital dönüşüm pandemi süreci ile birlikte ivme kazanarak (Develi, 2020) daha çok “uzaktan/evden” diye nitelendirilen iş yapış süreçleri yaygınlaşmıştır.

Bununla birlikte, tüketim alışkanlıkları birçok yönüyle dönüşüme uğramıştır. Hacıalioğlu ve Sağlam (2021) pandemi sürecindeki tüketici davranışları ve e-ticaretteki değişimleri ele aldıkları çalışmalarında tıpkı savaş zamanlarında ihtiyaç duyulan fakat daha sonra unutulan “stok yapma” anlayışının Covid-19 pandemisi dönemiyle yeniden değer kazandığını ve tüketicilerin satın alma önceliklerinin yanı sıra satın alma şekillerinin de değişiklik gösterdiğine dikkat çekmiştir. Raf ömrü uzun olan ürünler ile dezenfektan, maske, eldiven gibi tıbbi ürünlerin talebi artmış, siparişler çok fazla kişinin dokunmadığı düşüncesi ile online olarak verilmiştir (Yıldız, 2020: 386). Mesafeli satış yöntemiyle ürün satın alma eylemi giderek yaygın hale gelmiş çevrimiçi alışverişe olan ilgin ile yüz yüze temas içeren hizmetlere olan talep bu süreçte büyük oranda düşmüştür. Alibaba’nın çevrimiçi süpermarketi, virüsün yayılmaya başlaması ile siparişlerin yıldan yıla %220 oranında arttığını bildirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde, çevrimiçi teslimat hizmeti Instacart’ın aboneliklerinin en çok vaka görülen eyaletlerde 10-20 kat civarında arttığı ortaya çıkmıştır (Accenture Survey, 2020: 15).

Diğer yandan, Covid-19, iş ve sosyal hayatın mümkün olduğunca pandemi öncesi olduğu gibi devam edebilmesini sağlayan dijitale hazırlık süreçlerinin önemini göstermiştir. Dijital hazırlık endeksi; temel ihtiyaçlar, işletme ve devlet yatırımları, iş yapma kolaylığı, beşeri sermaye, start-up çevresi, teknolojiyi benimseme ve teknolojik alt yapı bileşenleri çerçevesinde ülkelere dijital dönüşümü tanımlama, anlama, sorun alanlarını tespit etme, politika ve strateji önceliklerini belirleme konularına kaynaklık eden bir ölçümlemedir. Bu anlamda en son teknolojide güncel kalmak için uygun altyapıları kurmak, herhangi bir işletme veya ülkenin pandemi sonrası dünyada rekabet edebilmesi ve teknoloji yönetiminde insan merkezli ve kapsayıcı bir yaklaşım benimsemesi için gerekli görünmektedir.

Bugün elektronik ticaret sektöründe hizmet veren firmaların kullanıcıların birçok alanda internet üzerinden ihtiyaçlarını karşılaması adına teknolojik altyapı faaliyetlerini ilerletme çabasında olduğu görülmektedir. Alışveriş, eğitim, sağlık, bankacılık gibi sıklıkla ihtiyaç duyulan kurumlara internet altyapıları ile erişimin artması şu anda geleceğe yönelik bir teknolojik devrime gidildiğini göstermekte ve yaşam koşullarının buna göre tekrardan düzenleneceğinin işaretini vermektedir.

DİJİTALE ADAPTASYON VE ONLINE MARKET UYGULAMALARI

Son yıllardaki dijital dönüşümle tüketicilerin hayatına giren online market uygulamaları koronavirüs salgını döneminde gündelik yaşamı kolaylaştıran hizmetlerden biri olmuştur. Evde geçirilen süre arttıkça kullanıcıların bu tarz uygulamalara yönelmesi de doğal karşılanır olmuştur.

Diğer yandan, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun (BTK) yılın dört çeyreğinde yayınladığı üç aylık pazar raporu verileri ışığında genişbant verilerine bakıldığında, 18,1 milyonu sabit abone, yaklaşık 70 milyonu mobil abone olmak üzere toplam yaklaşık 88,2 milyon genişbant internet abone sayısına ulaşılmış, internet abone sayısı bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla %7 artmıştır. En yüksek artış %29,4’lük bir oranla “Eve Kadar Fiber” abone sayısında, müteakiben %6,8’lik bir oranla da “Mobil Cepte İnternet” abone sayısında gerçekleşmiştir. Sabit genişbant abonelerinin aylık ortalama data kullanımı 204 GB olmuştur (BTK, 2022).

Sektörel araştırmaların sonuçları Türkiye nüfusunun büyük çoğunluğu interneti aktif ve yaygın biçimde kullandığını ortaya koymaktadır. Diğer yandan, mobile artan ilgi ile cep telefonları ve tabletlerin, bilgisayarlara giderek daha fazla alternatif teşkil eder hale gelmesi tüketicinin hızlı karar alma ve sipariş oluşturma eğilimini artırmıştır. Benzer şekilde sosyal medya kullanımının artışı ve platformların dizaynlarında meydana gelen değişiklikler tüketicilerin alışveriş fikri oluşmadığı anlarda bile bir ürün / hizmetin fiyatını öğrenebilmeleri veya oldukça basit ve pratik yöntemlerle sepete ürün ekleyebilmelerini sağlamaktadır. Ayrıca dijital pazarlamanın geleneksel pazarlama yöntemlerine göre yeni dünyaya daha hızlı uyum sağlayan tekniklerden oluştuğunu ifade etmek gerekir. Güncel satış tekniklerinde dönüşüm Covid-19 pandemisinin ortaya çıkışından çok önce başlamakla birlikte bu dönemde hız kazanmış, tüketicileri en hızlı, en güvenli ve en risksiz alışveriş yöntemleri ile buluşturmuştur.

ONLINE MARKET/PAZARYERİ UYGULAMALARININ AVANTAJLARI

Her ne kadar içlerinden bazıları pandemi ortaya çıkmadan çok daha önce tasarlanmış ve Apple/Andorid marketlerde tüketicilerin kullanımına sunulmuşsa da online süpermarket uygulamalarının çoğu salgın sürecinde popülerleşmiştir. Dahası, bu uygulamaların tüketiciler tarafından sıkça tercih edilmesinin risk azaldığında veya tam kapanma periyotları sona erdiğinde de sürdüğünü hatırlatmak gerekir. Öyle ki her yaş grubundan kişinin deneyimlediği online marketler artık hayatın vazgeçilmez bir parçası haline gelmiş durumdadır. Kısmen açılma sonrası online alışverişe talep artarken en fazla büyüme online market-gıda kategorisinde yaşanmıştır (Çakır & Kazançoğlu, 2020). Sadece fiziki market olarak işlerini yürüten pek çok işletmenin de online platformlarda var olmadan yetersiz kalacaklarını fark ederek işlerini e-ticarete taşıma konusunda harekete geçtiği görülmektedir. Bu noktada araştırmacılar ve konuyla doğrudan ilgilenenlerin üzerinde yoğunlaşabileceği “söz konusu market uygulamalarının avantajları nelerdir?” sorusu göze çarpmaktadır.

Tüketicilerin evde kalmak zorunda olduğu bu süreçte hijyenik şartlarda deyim yerindeyse “ayağına kadar getirilen” ürünler dışarıdaki pek çok riske karşı koruma görevini üstlenmektedir. Bunun yanında evden çalışmayı devam ettiren kesim için ise online market siparişleri zaman tasarrufu açısından kritiktir. Her ne kadar kendilerine yönelik kısıtlamalar resmi olarak sona ermişse de 65 yaş üstü grubun ve risk altındaki kişilerin sağlık açısından sokağa çıkma kısıtlamasına tabi oldukları dönemlerde sanal market alışverişleri tepe noktasına ulaşmış ve bugün de çeşitli promosyonlar ve kuponlar ile hala en cazip seçenekler arasında yer aldığından dikkat çekmektedir.

Online marketlerin tüketicileri çekmesi için sahip olması gereken birtakım özellikler şu şekilde sıralanabilir:

• Sanal market ürün çeşitliliği

Tüketiciler ev ihtiyaçlarını sanal market üzerinden sipariş vermektedir. Sipariş hacimlerinin arttığı online alışverişlerde, sanal markette geniş ürün yelpazesi sunulması sayesinde işletmeler sepet ortalamalarında yüksek tutarlara ulaşabilecektir. Tüketicilerin aradığı niş ürünlerin satışının gerçekleştirilmesi de sanal marketin tercih edilme oranını arttırabilir.

• Kullanıcı dostu sanal mağaza

Pratik, güvenli ve kullanıcı dostu bir sanal market ile müşteri sayısı artırabilecektir. Ayrıca ürünlere kolay ulaşmayı sağlayan filtreleme özellikleri, sade bir tasarım, ürün özellikleri hakkında detaylı bilgi, anlaşılır bir fiyatlandırma sistemi, ürün görsellerinin açıklayıcı olması, kg, adet gibi alanlarda tüketicilerin karar mekanizmalarının işlediği bir alışveriş ortamı sunulması işletmelere fayda sağlayacak bir diğer faktördür.

• Gelişmiş teslimat olanakları

Mesafeli satışlarda teslimat bilgileri oldukça önemlidir. Dağıtım kapasitesine göre online markete alışveriş amaçlı gelen müşterilere teslimat bilgileri ve saatleri gösterilmelidir. Uygun teslimat seçenekleri arasından müşterilere seçim yaptırılabilecektir. Aynı zamanda girilen adrese göre filtreleme yapılarak uygun teslimat günü ve saatleri bölge bazlı değiştirebilecektir.

• Güvenli ödeme sistemleri

Tüketiciler özellikle pandemi sürecinde temassız e-ticareti tercih etmektedir. Online marketin en önemli alanı olan ödeme sayfasını doğru bir şekilde kurgulamak ve yeniliklere göre optimize etmek işletmeler için faydalı bir çözümdür. Bu noktada güvenli ödeme sistemleri sunulması elzemdir. Salgının en yoğun olduğu 2020-2021 döneminde online alışverişlerin yüzde 63’ü temassız işlem olarak gerçekleştirilmiştir. Bu anlamda sanal mağazada online ödeme ayrıcalıklarını sunmak hızlı ve hijyenik teslimatı da olanaklı kılacaktır.

• Sipariş aşaması ve sonrası iletişim

Kullanıcılara sepet aşamasında adrese teslim ya da mağazadan teslim gibi farklı teslimat şekilleri sunmak da işletmelerin tercih edebileceği bir yöntemdir. Ayrıca teslimat zamanını sepet aşamasında gösterilen ve Getir’de olduğu gibi kimi uygulamalarda kullanılan ‘temassız teslimat’ ‘zili çalma’ gibi farklı alanlar, sıfır temas ile siparişlerin teslimatını sağlama ve tüketicilerin güvenini tesis etmede önem teşkil eder. Gönderim ve paketleme işlemlerinin hijyenik koşullarda yapıldığına dair bilgilendirme yapılması da kritiktir.

Bunun yanında bu türden online market uygulamalarında kullanıcılar verdikleri siparişle ilgili özel olarak bazı isteklerde bulunabilmektedir. İşte tam da bunlara ilişkin, sipariş ile ilgili birtakım notlar bırakma talepleri de yerine getirilmelidir. İşletmeler sepet aşamasına sipariş notu bölümü ekleyebilir. Sipariş işlemi gerçekleştikten sonra tüketicilere tahmini gönderim günü ve saati hakkında dinamik bildirimler yapılabilir. SMS ve e-posta aracılığı ile sipariş bilgileri iletilerek siparişlerin takip edebilmesi sağlanabilir. Elbette tüm bunlar için çok ciddi altyapı yatırımları yapılması ve iyi yazılım uzmanları ile çalışılması gerekmektedir.

MOBİL UYGULAMA ÖRNEKLERİ

Çalışmanın başında da belirtildiği üzere Covid-19 salgını nedeniyle tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de elektronik ticarette özellikle online market alışverişlerinde çok ciddi bir artış söz konusudur. Bankalararası Kart Merkezi’nin (BKM) verilerine göre 1-22 Şubat ile 1-22 Mart 2021 tarihleri arasında Türkiye’de internet üzerinden yapılan alışveriş rakamları karşılaştırıldığında en kayda değer büyümenin yüzde 32 ile market-gıda kategorisinde olduğu görülmektedir (BKM, 2021). İnternetten yapılan kartlı ödeme işlemlerine yönelik 2022 yılının ilk 3 aylık verileri dikkate alındığında yerli ve yabancı kartların yurtiçi kullanımı açısından “çeşitli gıda” kategorisi altında 18.815.381 adet işlem gerçekleştirildiği ve bu işlemlerin 2.708,57 milyon TL tutarına ulaştığı gözlemlenmektedir (BKM, 2022).

Bu olağanüstü günlerde artan talebi karşılama adına online market platformları, hızlı teslimat uygulamaları ve pazar yeri siteleri büyük bir özveri ile çalışmaktadırlar. Normal şartların çok üstünde seyreden alışveriş trafikleri zaman zaman teslimat sürelerinin uzamasına neden olsa da şu ana dek sektör oyuncularının çok aktif olduğu gözükmektedir.

Bu süreçte tüketicinin değişen market alışverişi alışkanlıklarında birtakım detaylar öne çıkmaktadır. Sektörün önemli oyuncuları Migros Sanal Market, Getir, Banabi ve İstegelsin’e bakıldığında, pandemi sürecinin online market alışverişlerini nasıl etkilediği açığa çıkmaktadır. Örneğin Migros Sanal Market, hem web üzerinden hem de mobil uygulama üzerinden 81 ilde hizmet sunmaktadır. Nisan ayında Migros’un evlere teslim ettiği sipariş sayısı 3 katına çıkmıştır (Önemli, 2020).

Dolayısıyla, evde geçirilen sürenin artmasıyla beraber, tüketicilerin temel gıdadan temizlik ürününe kadar birçok ihtiyaç için verdiği siparişte artış yaşanmaktadır. Bu sayede dışarı ile temas minimum seviyeye çekilmekte alışveriş birçok ürün grubuna erişimi arttırdığı için kolaylaşmaktadır. Bu süreçte ebeveynlerin başka şehirde yaşayan çocukları ve yetişkinlerin de uzaktaki 65 yaş üstü anne ve babaları için yaptıkları alışverişlerde artış bulunmaktadır.

Bu süreçte sepet ortalamalarında birtakım değişimler yaşanmıştır. Örneğin Migros Nisan ayında evlere teslim ettikleri sipariş sayısının katlanarak arttığını ve bu süreci desteklemek adına aynı zamanda istihdam seferberliği başlattıklarını belirtmektedir. Korona virüs sürecinde en çok sipariş verilen ürünlere bakıldığında ise meyve – sebze, Türk kahvesi, maden suyu, süt, su, ıslak mendil, makarna, ekmek, yumurta, un ve pirinç gibi temel gıda maddeleri ile hijyene/temizliğe yönelik ürünler olduğu göze çarpmaktadır.

Benzer şekilde Getir isimli online market uygulaması da incelendiğinde, platformun daha önce satmadıkları kadar çok pirinç, bulgur ve makarna sattıkları görülmektedir. Hatta kısıtlamaların başladığı ilk üç günde, bir hafta öncesine göre 22 katı makarna talebi gördükleri belirtilmektedir (Önemli, 2020) Yanı sıra, koronavirüsün sosyal etkileşimle yayılmasını azaltmak; dolayısıyla hem tüketicilerin hem kendi çalışanlarının sağlığını korumak için 17 Mart 2020 tarihinde “Siparişi Kapıya Bırak” gibi bir özellik devreye aldıklarını belirtmektedirler. Bu gibi kolaylıklar da tüketicilerin söz konusu işletmeyi bir sonraki alışverişte daha çok tercih etmesinin önünü açmaktadır.

Diğer yandan, İstegelsin uygulamasına bakıldığında da pandemi sürecinde en çok taze meyve sebze sipariş edildiği görülmektedir. Diğer yandan kutu oyunlarına ilgi artışı dikkat çekicidir. Nitekim tüketiciler evde geçirdikleri sürelerin giderek artmasından dolayı bu türden hobi ve oyunlara daha çok yönelmektedir.

ESNAF VE SANATKÂRLARA YENİ BİR MODEL ARAYIŞI

Son üç yılda 7.5 kat büyüyen online market pazarında hizmet veren oyunculardan biri de mahalleesnafi.com’dur. Esasında 2013 yılından bu yana web sayfası ve mobil uygulama üzerinden hizmet veren platformun portföyünde 100 bin adetten fazla barkodlu ürün bilgisi olduğu görülmektedir. Bu uygulamanın yalnızca nihai tüketici ile ilgili yeni olanaklar sağlamakla kalmayıp esnafa da dikkat çeken bir satış imkanı sunduğu tespit edilmiştir. Nitekim platforma kayıt olan esnaflar, sisteme farklı farklı ürünler dahil edebilmekte ve herhangi bir zaman diliminde ürünler ile ilgili güncelleme yapabilmektedirler. Bu kapsamda 56 binden fazla tüketici ve esnaf tarafından kullanılan bahse konu uygulamaya yalnızca bakkal veya manavlar değil yemek servisi veren işletmeler de eklemlenebilmektedir (Dünya, 2020).

Yanı sıra, Nisan 2021 itibariyle Getir; Getir, Getir Büyük, Getir Yemek, Getir Su gibi dört alt başlığın yanına Getir Çarşı’yı eklediklerini duyurmuştur. Uygulama içinden erişim sağlanabilen bu yenilik ile tüketicinin bulunduğu yerdeki, mahallesindeki kasap, manav, fırın gibi esnafların ürünlerinin satışı hedeflenmektedir. Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu’nun (TESK) 30 Nisan 2022 tarihli güncel verilerine göre ülkemizde 2 milyonu geçmiştir (TESK, 2022). Esnafların 200 binden fazlası İstanbul’da konumlandığından, anılan şirket bu uygulamayı öncelikle İstanbul’da başlattığını açıklamıştır. Ayrıca, tüketicilerin sipariş vermesini teşvik edici promosyonlar ve ilk alışveriş indirimleriyle uygulamanın bu yeni yüzüne tüketicileri çekmek amaçlanmıştır.

Bahse konu uygulamalar sayesinde bireysel çapta adımlar atmaya çalışan ancak bilişim okuryazarlığı ve finansal – teknolojik altyapılar açısından henüz yeterli düzeyde olmayan, daha geleneksel sayılan ancak ülkemizde hala toplumsal yaşamda yeri olan ekonomik aktörler, bir diğer deyişle esnaflar güvenli, hızlı ve gelişkin ağlar kurup daha çok tüketiciye ulaşabilecektir. Tanınırlıklarının artması, özgün değerlerinin korunması ve böylece son kertede satışlarını arttırmaları açısından yukarıda örnekleri verilen uygulamaların esnaf ve sanatkârlar için – rekabete rağmen – ilk bakışta olumsuz gibi görünen bir Kurumsal şirketlerin ve güçlü oyuncuların olduğu bu pazarda esnafın kendini korumasını ve satış gelirlerini artırmasını sağlaması açısından bu türden uygulamalar önemlidir. Böylece mahalle esnafının stok kayıtları, satış ve teslimata gibi pek çok konuda dijitalleşmesi ve daha çok tüketiciye ulaşmasının kapısı aralanacaktır.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Covid-19 salgını başından itibaren dünyada ve ülkemizde yaşanan tüm olağanüstü gelişmeler her şeyi değiştirdiği gibi tüketicilerin alışveriş alışkanlıklarını da gözle görülür bir şekilde değiştirmiştir. Bu itibarla, sanal market alışverişinin kullanım oranları ve gelişmekte olan pazar yapısı Türkiye’de gözle görülür bir ivme kazanmıştır.

Bununla birlikte, tüketicilerin alışkanlıklarının büyük ölçüde değiştiği göz önüne alındığında, çevrimiçi market, giyim ve eğlence alışverişlerinin, toplumda virüse yönelik bağışıklık tamamen gelişene dek fiziki mağaza ve alışveriş merkezlerinin ziyaretlerine güçlü bir alternatif oluşturacağı yorumunda bulunabiliriz. Koronavirüs sürecinde bazı ürün gruplarının talebinde önemli bir yükselme trendi görülmektedir. Tüketiciler hijyeni optimize etmek ve kişisel teması sıfıra indirmek amacıyla online market uygulamalarına giderek daha çok rağbet etmekte; yalnızca konjonktürel bağlamda virüs dolayısıyla maske, kişisel bakım ve temizlik ürünleri değil, su, süt, yumurta, un gibi temel ihtiyaç maddelerini satın alabilmek için de bu türden uygulamaları kullanmaktadırlar.

Çalışmada popüler örnekler üzerinden ele alınan online market uygulamalarının bugün gelinen noktada tüketici tercihleri açısından önemli birer alternatif olduğu görülmektedir. Gerek finansal gerekse bilişim altyapıları, dağıtım kanalları ve iletişim stratejileri sayesinde başlangıçta küçük işletmelere ciddi rakip gibi görünseler de yerel esnafların özgünlüğünü koruyarak sisteme entegre olmaları ve güven – süreklilik esasının devamı ile daha çok sayıda tüketiciye ulaşmalarının sağlanması vasıtasıyla bilinirlik oranının artması sağlanabilecektir. Tek başına reklam yapması ve tanıtım faaliyetleri yürütmesi zor ve maliyetli olacak yerel esnaflar için yeni gelişen bu dünya lehe çevrilebilecek bir model önerisi sunmaktadır. Yanı sıra, fiziki alışveriş sırasında tutulamayacak kayıtlar ve edinilemeyecek tüketici profilleri, sisteme entegre olunduğu için bu tip uygulamaların altyapısında saklanacaktır. Bu sayede, sonraki alışverişlerde müşteri sadakati sağlamak ve uygulamadan uzaklaşan müşteriyi yeniden kazanmak/alışveriş yapma sürekliliğini sağlamak mümkün hale gelebilecek profile ve konuma uygun kampanyalar tasarlanması ve tanımlanması gerçekleşebilecektir.

KAYNAKÇA

ACCENTURE SURVEY, (2020). How COVID-19 Will Permanently Change Consumer Behavior, https://www.accenture.com/us-en/insights/consumer-goods-services/coronavirus-consumer-behavior-research.

ANADOLU AJANSI. (2020, Mart 11). Sağlık Bakanı Koca Türkiye’de ilk koronavirüs vakasının görüldüğünü açıkladı. Erişim Tarihi 3 Mart 2021, https://www.aa.com.tr/tr/koronavirus/saglik-bakani-koca-turkiyede-ilkkoronavirus-vakasinin-goruldugunu-acikladi/1761466.

BANKALARARASI KART MERKEZİ. (2021). Basın Bültenleri 2020. Erişim Tarihi 15 Nisan 2021, https://bkm.com.tr/kurumsal-iletisim/basin-bultenleri/basin-bultenleri-2020/.

BANKALARARASI KART MERKEZİ (2022). İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri. Erişim Tarihi 26 Nisan 2022, https://bkm.com.tr/internetten-yapilan-kartli-odeme-islemlerinin-sektorel-dagilimi/?filter_group=20&List=Listele.

BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE İLETİŞİM KURUMU. (2021). Türkiye Elektronik Haberleşme Sektörü Üç Aylık Pazar Verileri Raporu. Erişim Tarihi 10 Mayıs 2022, https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/pazar-verileri/2021-4-pazar-verileri-raporu.pdf.

CHU, J., ARCA-URZE, M. ve CEBOLLADA-CALVO, J. (2010). An empirical analysis of shopping behavior across online and offline channels for grocery products: The moderating effects of household and product characteristics. Journal of Interactive Marketing, 24 (4), 251-268.

ÇAKIR, İ., & KAZANÇOĞLU, İ. (2020). Sanal Market Alışverişi Yapma Niyetinde Genişletilmiş Teknoloji Kabul Modeli Bileşenleri ile Risk Algılarının Etkisi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 305-326.

FERREIRA, M. P. (2009). (R)evolution of e-grocery ındustry: strategic ımplications. Universidade Católica Portuguesa (Porto).

GUPTA, S. ve KIM, H. (2010). Value-driven internet shopping: the mental accounting theory perspective. Psychology and Marketing, 27(1), 13-35.

“Mahalle esnafı da sanal market pazarında”. (2020). Dünya Gazetesi. Erişim Tarihi 14 Nisan 2021, https://www.dunya.com/sirketler/mahalle-esnafi-da-sanal-market-pazarinda-haberi-462276.

HACIALİOĞLU, A. & SAĞLAM, M. (2021). Covid-19 Pandemi Sürecinde Tüketici Davranışları ve E-Ticaretteki Değişimler. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 3(1), 16-29.

ÖNEMLİ, S. (2020). Online market alışverişlerine koronavirüs etkisi. Dijitalage. Erişim Tarihi 8 Şubat 2021, https://digitalage.com.tr/online-market-alisverislerine-koronavirus-etkisi/.

TÜRKİYE ESNAF VE SANATKÂRLARI KONFEDERASYONU. (2022). İllere Göre Esnaf, İşyeri, Nüfus ve Oda Bilgileri (30/04/2022). Erişim Tarihi15 Mayıs 2022 , https://www.tesk.org.tr/resimler/sicil/4.pdf.

YILDIZ, A. (2020). Kriz dönemlerinde tüketici davranışlarının incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(3), 377-390.

Kıymetli maden ithalatı ve yolcu beraberinde getirilebilecek altın miktarına ilişkin mevzuatta veya düzenlemelerde önemli değişiklikler yapıldı. 20.02.1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun uyarınca, 07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ve bu Karara istinaden hazırlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de yapılan değişiklik ile yolcu beraberinde yurda getirilecek standart işlenmemiş altına ilişkin işlemler ve/veya standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithalatına ilişkin usul ve esaslar yeniden belirlenmiş veya düzenlenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan ve yurda giriş tarihinde 18 yaşını doldurmuş olan yolcuların beraberlerinde bir takvim yılı içerisinde en fazla 5 kilogram ağırlığında kendilerine ait olan standart işlenmemiş altını yurda getirmeleri önce serbest bırakılmıştı. Ancak daha sonra yapılan düzenlemelerle, yolculara tanınan bu hak kaldırıldı. Bu çalışmada; bu ve benzer diğer konulara ilişkin yapılan son ve yeni düzenlemeler üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Kıymetli Maden, İşlenmemiş Altın, Yolcu Beraberi Altın, Altın İthalatı, Standart İşlenmemiş Kıymetli Madenlerin İthalatı, Standart İşlenmemiş Altının Yolcu Beraberinde Getirilmesi.

JEL Sınıflandırması: F31

GİRİŞ

Malumları olduğu üzere; Türk Parası, döviz, efektif, kıymetli madenler, taşlar ve eşyalara ait işlemler ile ithalat, ihracat ve yolcu beraberinde ülkemize getirilecek standart işlenmemiş kıymetli madenlere ilişkin işlemler; 25.03.1930 tarihli ve 1433 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 20.02.1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun, 11.08.1989 tarihli ve 20249 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ve 28.02.2008 tarihli ve 26801 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34) ile belirlenen esaslar çerçevesinde yapılmaktadır.

11.08.1989 tarihli ve 20249 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ve bu Karar’a istinaden hazırlanan 28.02.2008 tarihli ve 26801 sayılı Resmi Gazate’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de bazı değişiklikler yapılmıştır.

03.03.2020 tarihli ve 31057 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair 2 Mart 2020 tarihli ve 2182 Karar Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, 19.02.2021 tarihli ve 31400 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair 18 Şubat 2021 tarihli ve 3557 Karar Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, 03.03.2020 tarihli ve 31057 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2020-32/57), 21.02.2021 tarihli ve 31402 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/60) ve 06.11.2021 tarihli ve 31651 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/63) ile standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithali ve/veya standart işlenmemiş altının önce yolcu beraberinde ülkemize getirilmesi ve daha sonra ise bu hakkın kaldırılması konusunda yapılan son ve yeni düzenlemeler çerçevesinde bazı değerlendirmeler yapılacaktır.

1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun gereğince, Türk parasının kıymetinin korunması, kıymetli maden, taş ve eşyalar konusunda kararlar alınmasında Cumhurbaşkanı yetkilidir. Cumhurbaşkanı bu yetkisini Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ile kullanarak; Türk Parası, efektif, kıymetli maden, taş ve eşyalar ile döviz veya kambiyo mevzuatının temel esaslarını belirlemektedir. Standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithali ve standart işlenmemiş altının önce yolcu beraberinde yurda getirilmesi ve daha sonra ise bu hakkın kaldırılması veya yolcudan alınması konusunda Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ve bu Karara dayanılarak çıkarılan ilgili tebliğde ekonomik ve ticari sebeplerden ötürü son dönemlerde bazı radikal değişiklikler yapılmıştır. Konuya ilişkin yapılan yeni düzenlemeler sonrası güncel durum aşağıda yer almaktadır.

KONUYLA İLGİLİ MEVZUAT DÜZENLEMESİ

03.03.2020 tarihli ve 31057 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair 2 Mart 2020 tarihli ve 2182 Karar Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ve 19.02.2021 tarihli ve 31400 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair 18 Şubat 2021 tarihli ve 3557 Karar Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile değişik 07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’ın “Kıymetli madenler, taşlar ve eşyalar” kenar başlıklı 7’nci maddesinde;

“a) Kıymetli madenler, taşlar ve eşyaların Dış Ticaret Rejimi esasları dahilinde Türkiye’ye ithali ve ihracı serbesttir. Bakanlık işlenmemiş kıymetli madenlerin farklı ödeme şekillerine göre ithalatını düzenlemeye yetkilidir. Standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin, ithal ve ihracında gümrük idarelerine beyan verilmesi yeterli olup, ithalat ve ihracat rejim, karar ve yönetmelikleri uygulanmaz. Ancak, standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ihracatında ilgililerin talebi durumunda, 15/12/1999 tarihli ve 99/13812 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İhracat, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Karar, İhracat: 2017/4 sayılı İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Tebliğ ile 17/1/2005 tarihli ve 2005/8391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Dahilde İşleme Rejimi Kararı ve bunlara dayanılarak yayımlanan düzenlemeler uygulanabilir. Bu talepleri inceleyip sonuçlandırmaya Ticaret Bakanlığı yetkilidir.

Dahilde işleme Rejimi Kararı kapsamında standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithali serbesttir. Ancak, Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında gerçekleştirilenler dahil olmak üzere standart işlenmemiş kıymetli madenlerin ve Dahilde İşleme Rejimi Kararı haricinde gerçekleştirilen standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithali yalnızca, Merkez Bankası ile kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla Kıymetli Madenler Borsası üyesi kıymetli maden aracı kuruluşları tarafından yapılır. Kıymetli Madenler Borsası üyesi aracı kuruluşlar ithal ettikleri standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenleri üç iş günü içinde Borsaya teslim etmek zorundadır. Ancak, Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında gerçekleştirilen kıymetli maden ithalatında, ithal edilen standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin Borsaya teslim şartı bulunmayıp, üç iş günü içinde kıymetli maden aracı kuruluşu tarafından Borsaya yazılı olarak bilgi verilmesi zorunludur. Bakanlık işlenmemiş kıymetli maden ithaline ilişkin istisnaları belirlemeye yetkilidir.

b) Kıymetli madenler, taşlar ve eşyaların yurt içinde alım ve satımı serbesttir. Ancak yurt içinde cevherden her tür ve şekilde üretilen kıymetli madenlerin alım ve satım işlemleri de Borsa İstanbul A.Ş. tarafından düzenlenecek yönetmeliklerle belirlenecek esaslara göre Borsa İstanbul A.Ş. tarafından yapılır.

c) Yolcular, beraberlerindeki kendilerine ait değeri 15.000.- ABD Dolarını aşmayan ve ticari amaç taşımayan ziynet eşyası niteliğinde kıymetli madenlerden ve taşlardan yapılmış eşyaları yurda getirebilirler ve yurtdışına çıkarabilirler. Daha fazla değerdeki ziynet eşyalarının yurtdışına çıkarılması, girişte beyan edilmiş olmasına veya Türkiye’de satın alındığını tevsik etme şartına bağlıdır.

ç) Bakanlık ihtiyaç duyulması halinde standart işlenmemiş kıymetli madenlerin yolcu beraberinde yurda getirilmesine ilişkin düzenleme yapmaya yetkilidir(En fazla 5 kilogram ağırlığında standart işlenmemiş altının yolcu beraberinde yurda getirilmesi Bakanlıkça belirlenecek esaslar dâhilinde mümkündür, şeklindeki bu hüküm kaldırıldı). 

d) Merkez Bankası ve Kıymetli Maden Aracı Kuruluşları ithal ettikleri işlenmemiş kıymetli madenlerin yurt içindeki alım ve satım işlemlerini sadece Borsa İstanbul A.Ş.’de yaparlar. Şu kadar ki ziynet veya süs eşyasına dönüştürülmüş şekli hariç olmak üzere Borsa İstanbul A.Ş.’de hangi tür ve şekilde kıymetli madenlerin işlem göreceği ve teşekkül ettirilecek piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. tarafından düzenlenecek yönetmeliklerle belirlenir.” hükümleri yer almaktadır.

11.08.1989 tarihli ve 20249 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’ın “Tanımlar” kenar başlıklı 2’nci maddesinde;

“…

g) Efektif: Banknot şeklindeki bütün yabancı ülkeler paralarını,

h) Döviz (kambiyo): Efektif dahil yabancı parayla ödemeyi sağlayan her nev’i hesap, belge ve vasıtaları,

…

j) Kıymetli madenler: Her tür ve şekilde altın, gümüş, platin ve paladyumu,

i) Standart işlenmemiş altın: En az 995/1000 saflıkta, nitelikleri Bakanlıkça belirlenen barlar veya külçeler halindeki altını,

ii) Standart dışı işlenmemiş altın: 995/1000’den düşük (995/1000 saflık hariç) saflıkta külçe, bar, dore bar, granül, toz veya hurda şeklindeki altını” olarak tanımlanmıştır.

03.03.2020 tarihli ve 31057 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2020-32/57), 21.02.2021 tarihli ve 31402 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/60) ve 06.11.2021 tarihli ve 31651 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/63) ile değişik 28.02.2008 tarihli ve 26801 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’in “Kıymetli maden ve taşlar” kenar başlıklı 6’ncı maddesinde;

“(1) İlgili mevzuatta öngörülmesi veya ilgililerce talep edilmesi halinde; dahilde işleme izin belgesi, dahilde işleme izni, hariçte işleme izin belgesi ve hariçte işleme izni kapsamında veya bu rejimler haricinde dış ticaret işlemlerine konu olan kıymetli maden ve taşlar ile bunlardan mamul eşyanın üzerine markaları ile ayarını gösteren damga basılır ve kıymetli eşyaya ilişkin sertifika düzenlenir.

(2) Kıymetli maden ve taşların ayarına ilişkin ayar raporu Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğünce veya bu Genel Müdürlükçe yeterlilikleri onaylanan özel ayar evlerince düzenlenir. Ancak, standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalinde Gümrük İdarelerine ayar raporu ibraz edilmesi zorunlu olup bu ayar raporları yalnızca Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğünce düzenlenebilir.

(3) Kıymetli madenler aracı kuruluşlarınca, Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında ithalatı gerçekleştirilenler dahil olmak üzere ithal edilen standart işlenmemiş kıymetli madenlerin Borsa İstanbul A.Ş. tarafından yayımlanan Rafineriler Listesinde yer alan rafinerilerce üretilmiş olması ve üretildiği rafinerinin mührünü veya ismini ya da amblemini taşıması zorunludur.

(4) Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerince standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithal edilmesi mümkündür (“Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan ve yurda giriş tarihinde 18 yaşını doldurmuş olan yolcuların beraberlerinde bir takvim yılı içerisinde en fazla 5 kilogram ağırlığında kendilerine ait olan standart işlenmemiş altını yurda getirmeleri serbesttir” şeklindeki bu hüküm kaldırıldı).

(5) İşlenmemiş kıymetli madenlerin yalnızca “peşin”, “mal mukabili” ve “bedelsiz” ödeme şekilleri ile ithalatı mümkündür.

(6) İşlenmemiş kıymetli madenlerin “bedelsiz” ödeme şekliyle ithali aşağıda belirtilen usul ve haller dışında mümkün değildir.

a) Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında yapılan ithalat işlemleri.

b) İşlenmemiş kıymetli madenlerin Türkiye’de yerleşik bir tüzel kişinin sermayesine eklenmek üzere kıymetli madenler aracı kuruluşları aracılığıyla “bedelsiz” ödeme şekliyle ithalatı mümkündür. Söz konusu işlenmemiş kıymetli madenlerin sermayeye eklenmesi 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun 342 nci ve 343 üncü maddeleri kapsamında gerçekleştirilir. Bu bendin uygulanmasıyla ilgili Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslar Merkez Bankasınca ilan edilir.

c) İşlenmemiş kıymetli madenlerin 4/9/2018 tarihli ve 30525 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (İhracat Bedelleri Hakkında) (Tebliğ No:2018-32/48)’de ve ilgili diğer düzenlemelerde belirtilen ihracat bedellerinin yurda getirilme süresi içinde kalınması kaydıyla ilgili ihracat bedellerinden mahsup edilmek üzere kıymetli madenler aracı kuruluşları aracılığıyla “bedelsiz” ödeme şekliyle ithalatı mümkündür. Ancak, mahsup edilecek bedele ilişkin fiili ihracatın kıymetli madenlerin ithal edilmesinden önce gerçekleştirilmiş olması zorunludur. Bu hususların uygulanmasıyla ilgili usul ve esaslar Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenir. Standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin bu bent kapsamında ithalinde, söz konusu kıymetli madenlerin Borsa İstanbul A.Ş.’ye teslimini müteakip standart işlenmemiş kıymetli madene dönüştürülmesi zorunlu olup rafinasyon için gerekli süreçler Hazine ve Maliye Bakanlığının uygun görüşü alınarak Borsa İstanbul A.Ş. tarafından düzenlenen esaslar çerçevesinde yürütülür.

(7) Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında, kıymetli madenler aracı kuruluşu olmayan Türkiye’de yerleşik kişilerce her bir ithalat işleminde 20 kilogramı aşmamak üzere standart işlenmemiş kıymetli maden ithal edilmesi mümkündür.

(8) Yedinci fıkra kapsamında gerçekleştirilecek ithalat işlemlerinde, ithalatçı tarafından, asgari olarak standart işlenmemiş kıymetli madenin formu (külçe/bar/granül), külçe/bar cinsi, ağırlığı, adedi, rafinerisi, rafineri ülkesi bilgilerinin gümrük idarelerine beyan edilmesi zorunludur.

(9) İşlenmemiş kıymetli maden ithalatı işlemlerine ve verilmiş dahilde işleme izinlerine ilişkin verilerin paylaşımı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı arasında imzalanacak Protokolle belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde gerçekleştirilir.

(10) Hazine ve Maliye Bakanlığı işlenmemiş kıymetli maden ithalatını süre, miktar, kişi, işlem ve menşe bazında kısıtlamaya; ithalat yapacakların sağlaması gereken şartları, kayıt düzenlerine ilişkin uymakla yükümlü olacakları esasları, Bakanlığa yapacakları bildirimleri, bu bildirimlerin şekil ve sürelerini belirlemeye yetkilidir.” hükümleri yer almaktadır.

Standart işlenmemiş altının yolcu beraberinde yurda getirilmesinin veya böyle bir hakkın verilmesinin ardından, yolcu beraberinde yurda getirilecek standart işlenmemiş altına ilişkin gümrük idarelerince uyulması gereken işlemlerin düzenlenmesini teminen; Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü tarafından yolcu beraberi altın kontrollerine dair 2020/1 sayılı Genelge düzenlenmişti. Ancak yolculara tanınan bu hakkın kaldırılmasından sonra, benzer doğrultuda veya diğer düzenlemelere paralel olarak söz konusu 2020/1 sayılı “Yolcu Beraberi Altın Kontrolleri” konulu bu Genelge; Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü’nün 2021/1 sayılı Genelgesi ile yürürlükten kaldırılmıştır.

01.04.2020 tarihli ve 31086 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Gümrük Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile; 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun uygulanmasına ilişkin Gümrük Yönetmeliği’nin “Serbest dolaşıma giren eşya için başka bir tasarruf yoluyla beyan” kenar başlıklı 175’inci maddesinin birinci fıkrasına c bendi eklenerek; “c) Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile belirlenen yolcu beraberinde yurda getirilen standart işlenmemiş altın.” şeklinde yapılan ve halen de yürürlükte olan bu düzenleme ile; yolcu beraberinde yurda getirilen veya getirilecek standart işlenmemiş altının beyan usülü; gümrük idarelerine yazılı, bilgisayar veri işleme tekniği yoluyla veya sözlü olarak beyan edilmeyen; ticari mahiyette olmayan yolcu beraberi eşyası gibi serbest dolaşıma giren eşya için başka bir tasarruf yoluyla yapılan bir beyan olarak kabul edilmiş veya belirlenmiştir.

KONUYA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME

Kıymetli maden ithalatı ile altın ticareti ve ilgili diğer sektörleri ilgilendiren bu yeni düzenlemeler ile önce yolcu beraberinde en fazla 5 kilograma kadar standart işlenmemiş altının yurda getirilebilmesi mümkün kılınmıştı, ancak yaklaşık bir yıl aradan sonra ise en fazla 5 kilogram ağırlığında standart işlenmemiş altının yolcu beraberinde yurda getirilmesini mümkün kılan bu hüküm kaldırılmakla birlikte, ihtiyaç duyulması halinde standart işlenmemiş kıymetli madenlerin yolcu beraberinde yurda getirilme yetkisi Hazine ve Maliye Bakanlığına verilmiştir. İşlenmemiş kıymetli madenlerin yolcu beraberinde yurda getirilmesi hususunda ise hem miktar ve hem de süre bakımından henüz bir hüküm veya düzenleme mevcut olmamakla birlikte, önümüzdeki dönemlerde bu konuda yeni bir düzenleme yapılması da beklenilmektedir.

Döviz, kıymetli maden, taş ve eşyalar ile diğer kambiyo işlemlerine ait düzenleyici ve sınırlayıcı esaslara ilişkin yapısal düzenleme; 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’a dayanılarak düzenlenen 07/08/1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karardır. Bu Karar ve bu Karar’a istinaden hazırlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34) veya bu uygulama Tebliği ile yapılan en önemli veya radikal değişiklik; Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan ve yurda giriş tarihinde 18 yaşını doldurmuş olan yolcuların, beraberlerinde bir takvim yılı içerisinde kendilerine ait olan en fazla 5 kilogram ağırlığında standart işlenmemiş altının yurda getirilmesi imkânının ortadan kaldırılarak veya bu 5 kilogramlık hak veya sınırın yolcudan alınarak, bunun yerine ihtiyaç duyulması halinde standart işlenmemiş kıymetli madenlerin yolcu beraberinde yurda getirilmesine ilişkin Hazine ve Maliye Bakanlığının yetkili kılınmasıdır.

Standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin, ithal ve ihracında gümrük idarelerine sadece beyanda bulunulmasının yeterli olduğu ve bu ürünlere karşı ithalat ve ihracat rejim, karar ve yönetmeliklerin uygulanmayacağı hususları daha önceleri hükme bağlanmıştı.

Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithali serbest bırakılmıştır. Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında gerçekleştirilenler dahil olmak üzere standart işlenmemiş kıymetli madenlerin ve Dahilde İşleme Rejimi Kararı haricinde gerçekleştirilen standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalinin yalnızca, Merkez Bankası ile kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla Kıymetli Madenler Borsası üyesi kıymetli maden aracı kuruluşları tarafından yapılabileceği öngörülmüştür. Bunların ithal ettikleri standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenler üç iş günü içinde Borsaya teslim edilecek. Ancak, Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında gerçekleştirilen kıymetli maden ithalatında, ithal edilen standart ve standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin Borsaya teslim şartı bulunmayıp, üç iş günü içinde kıymetli maden aracı kuruluşu tarafından Borsaya yazılı olarak bilgi verilmesi zorunlu hale getirilmiştir. Dahilde İşleme Rejimi Kararı kapsamında, kıymetli madenler aracı kuruluşu olmayan Türkiye’de yerleşik kişilerce her bir ithalat işleminde 20 kilogramı aşmamak üzere standart işlenmemiş kıymetli maden ithal edilmesi mümkün hale getirilerek, bu kapsamda gerçekleştirilen standart işlenmemiş kıymetli madene ilişkin tüm bilgilerin de gümrük idarelerine beyan edilmesi zorunluluğu getirilmiştir.

Kıymetli maden ve taşların ithalat işlemlerinde güvenilirliğin sağlanması açısından; kıymetli madenin niteliğini ve/veya derecesini ve kıymetini gösteren ayar raporlarının Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü veya bu Genel Müdürlükçe yeterlilikleri onaylanan özel ayar evleri tarafından düzenleneceği, ancak standart dışı işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalindeki ayar raporlarının ise yalnızca Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğünce düzenleneceği ve bunların gümrük idarelerine ibraz edilmesi zorunluluğu getirilmiştir.

Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerince standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithal edilmesi mümkün hale getirilerek, işlenmemiş kıymetli madenlerin ise sadece “peşin”, “mal mukabili” ve “bedelsiz” ödeme şekilleri ile ithal edilebileceği hükme bağlanmıştır.

Ayrıca, işlenmemiş kıymetli madenlerin “bedelsiz” ödeme şekliyle ithalatının Dahilde İşleme Rejimi kapsamında yapılabileceği gibi Türkiye’de yerleşik bir tüzel kişinin sermayesine eklenmek üzere ve ihracat bedellerinin yurda getirilme süresi içinde kalınması kaydıyla ilgili ihracat bedellerinden mahsup edilmek üzere, kıymetli madenler aracı kuruluşları aracılığıyla da ithalatı mümkün hale getirilmiştir.

SONUÇ    

Konuya ilişkin yapılan en önemli değişiklik; en fazla 5 kilogram ağırlığında standart işlenmemiş altının yolcu beraberinde yurda getirilmesini mümkün kılan düzenlemenin kaldırılarak, bunun yerine ihtiyaç duyulması halinde Hazine ve Maliye Bakanlığına bu konuda düzenleme yapma yetkisinin verilmesidir. Türk vatandaşı olmayan yolculara tanınan bu hakkın kaldırılmasıyla; bunun kötüye kullanılabileceği ve/veya yabancı yolcular tarafından getirilen bu altınların ise başka ülkelere götürülmesi ve böylece altın ticaretinin başka yerlere yönelebileceği ihtimali ortadan kaldırılmakla birlikte, devletin gelir kaybının da böylece önlendiği düşünülmektedir.

Bilindiği üzere; dünya piyasa fiyatlarında hammadde temin etmek suretiyle ihracatı arttırmak ve geliştirmek, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazandırılmak hedefleniyorsa, bu piyasanın korunması amacıyla ihracat için gerekli girdi veya hammadde olan işlenmemiş kıymetli madenlerin ithalatına ilişkin gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve/veya kolaylaştırılması gerekmektedir.

Bu kapsamda; kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerine, özellikle standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithalatı izninin verilmesi, dahilde işleme rejimi kapsamında standart dışı işlenmemiş kıymetli maden ithalatının serbest bırakılması ile ithalatında BİST listesinde yer alan rafineri damgalı ürün zorunluluğunun kaldırılması gibi düzenlemeler ülkemiz altın piyasası için önemli bir katkı ve gelişme olarak görülmektedir.

İşlenmemiş kıymetli madenlerin veya altının ithal edilmesi ve sonrasında bunun işlenerek veya bir işçiliğe tabi tutularak ve/veya burada bir katma değer yaratılarak yapılacak olan altın ihracatından dolayı, uzun vadede Ülkemizi dünya altın piyasası içerisinde daha avantajlı bir konuma getireceği düşünülmekle birlikte, yapılan son düzenlemelerin de ülke ekonomisi içerisinde altın miktarını artıracağı ve ödemeler dengesini yine uzun dönemde olumlu yönde etkileyeceği öngörülmektedir.

Bunların yanı sıra; uluslararası altın ticareti alanında yaşanılan daralmanın, yapılan bu yeni düzenlemeler ile uzun vadede sektördeki tıkanıklığın aşılmasına yardımcı olup olmayacağını ve özellikle standart dışı altın ithalinde yaşanan sıkıntıların da giderilip giderilemeyeceğini ilerleyen zaman içerisinde hep birlikte göreceğiz.

KAYNAKÇA

20.02.1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun

07.08.1989 tarihli ve 89/14391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar

02.03.2020 tarihli ve 2182 Karar Sayılı Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanı Kararı

18.02.2021 tarihli ve 3557 Karar Sayılı Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanı Kararı

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara ilişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2020-32/57)

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/60)

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2021-32/63)

Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğünün “Yolcu Beraberi Altın Kontrolleri” konulu 14.05.2020 tarihli ve 2020/1 sayılı Genelgesi.

Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğünün 2020/1 Sayılı “Yolcu Beraberi Altın Kontrolleri” konulu Genelgenin yürürlükten kaldırılmasına ilişkin 26.02.2021 tarihli ve 2021/1 sayılı Genelgesi.

01.04.2020 tarihli ve 31086 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Gümrük Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik.

07.10.2009 tarihli ve 27369 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Gümrük Yönetmeliği.

Covid-19 salgını, arz ve talebi aynı zamanda uluslararası tedarik zincirini etkileyerek ekonomi üzerinde olumsuz bir sonuç doğurmuştur. Gümrük alanında İdareler, salgın ile mücadele kapsamında kritik eşyaların ithalatının kolaylaştırılması, gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve iş sürekliliğinin geliştirilmesi gibi açılardan bir dizi önlemler almışlardır. Bu çalışmada, salgının etkilerini azaltmak amacıyla 30 farklı ülkede gümrük alanında alınan vergisel tedbirler üzerinde durulmuştur.

Anahtar  Kelimeler: Covid-19, Gümrük, Ticaret, Vergisel Önlemler

JEL Sınıflandırma Kodları: H12, H20, H53, H56, H84

ABSTRACT

The Covid-19 outbreak has resulted in a negative impact on the economy affecting supply and demand in also international supply chain. In the field of customs, administrations have taken a number of measures in terms of facilitating the importation of critical goods, simplifying customs procedures, and improving business continuity in the fight against the epidemic. In this study, in order to reduce the effects of the epidemic, the tax measures taken in the customs area in 30 different countries are emphasized.

Key Words: Covid-19, customs, trade, tax measures

JEL Classification Codes: H12, H20, H53, H56, H84

GİRİŞ

Aralık 2019’da Çin’de ortaya çıkan Covid-19, aylardır dünyayı etkisi altına almış bulunmaktadır. Covid-19’un yayılmasıyla dünya bir ekonomi ve sağlık kriziyle karşı karşıya kalmıştır. Birçok küresel lider ve ekonomist Covid-19’u “II. Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük zorluk” olarak değerlendirmektedir.

Dünya Covid-19 krizine karşı savaşırken hükümetler salgının eşi görülmemiş sağlık, sosyal ve ekonomik etkilerini ele almak üzere önlemler almaktadırlar. Bu çerçevede, ülkeler ekonomilerini desteklemek amacıyla acil vergi önlemleri de dahil olmak üzere ekonomik ve mali politika uyaranları uygulamışlardır.

Diğer taraftan Covid-19, tedarik zincirlerini ve uluslararası ticareti  hızlı ve ciddi bir şekilde etkilemiştir. Öyle ki, salgın ilerledikçe devletlerin yardım malzemelerinin ve diğer temel ürünlerin sınırlar arasında serbestçe dolaşımının sağlamaları önem arz etmiştir. Bu yönüyle Gümrük İdareleri, uluslararası tedarik zincirlerini özellikle de Covid-19 ile ilgili kalemler olmak üzere temel malların ithalatını sağlayarak insanların hayatlarını sürdürmelerine hizmet etme ve vergi geliri ile ekonomiyi koruma açısından önem taşımışlardır. Bu çerçevede, Gümrük İdareleri Covid-19 ile mücadele kapsamında yardım veya gerekli malzemelerin sınırlararası dolaşımını hızlandırma, ekonomiyi destekleme ve tedarik zincirinin sürekliliğini sağlama ile toplum sağlığını koruma gibi alanlarda bir dizi önlemler almışlardır.

Bu çalışma ile, dünya genelinde 30 farklı ülkedeki Gümrük İdarelerinin referans tarihleri itibarıyla Covid-19 krizi ile mücadele amacıyla gümrük alanında ortaya koydukları vergisel önlemlerden bahsedilmeye çalışılmıştır.

1-Almanya

Covid-19’dan olumsuz etkilenecek risk gruplarının (Örn. hastaneler ve yaşlı evleri) tıbbi bakımından sorumlu kurumlara yapılacak bağışlar ithalat vergilerinden muaf tutulmuştur.^[1]

Covid-19 pandemik krizinin afet kurbanları için eşya ithalatı ile ilgili olarak örneğin acil tedaviler için tıbbi, cerrahi ve laboratuvar ekipmanı ithalatını hızlandırmak için Gümrük İdareleri hızlı bir yol izlemiştir.^[2]

Gümrük İdareleri tarafından toplanan vergilerin (Örn. ithalatta alınan katma değer vergisi, enerji vergisi ve hava trafik vergisi) 31 Aralık 2020’ye kadar ödeme sürelerinin ertelenmesi mümkün hale getirilmiştir.^[3]

2-Amerika Birleşik Devletleri

Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump tarafından Covid-19 salgın hastalığı esnasında ABD üreticiler için kritik tedarik zincirleri de dahil olmak üzere ABD’li işletmelere ek ekonomik destek sağlamak amacıyla 18 Nisan 2020 tarihinde bir kararname imzalanmıştır.^[4]

Kararname, İdareye Covid-19 salgın hastalığı nedeniyle önemli bir finansal zorluk ile karşılaşan ithalatçılar için belirli ödemelerde 90 günlük erteleme süresine izin verme esnekliği sağlamaktadır. Bu izin uyarınca, Hazine Bakanlığı ve ABD Gümrük ve Sınır Koruması ortak bir Geçici Nihai Kural yayımlamıştır.^[5]

Bu ödeme esnekliği yalnızca önemli bir finansal zorluğa sahip ithalatçılar için mümkün olup Mart ve Nisan aylarında ithal edilen mallar için yapılan ödemeler için geçerli olmuştur. Anti-damping ve telafi edici vergilere (AD/CVD) tabi ithalatlar ile 201, 232 ve 301 Ticaret Çözümlerine tabi olan ithalatlar bu muafiyet kapsamına alınmamıştır.^[6]

Çin’den ithal edilecek 19 ürüne %25 olarak uygulanan ek vergi geçici olarak askıya alınmıştır.^[7]

3-Arjantin

Covid-19 olağanüstü hal süresince, 13 Haziran 2020 tarihine kadar aşağıda belirtilen 8 li tarife koduna sahip mallara hem gümrük vergisi hem de katma değer vergisi muafiyeti uygulanmıştır: 2207.10.10, 2207.10.90, 2905.12.10, 2905.12.20, 2207.20.19, 2934.99.34, 3808.94.19, 3808.94.29, 3926.90.40, 4015.11.00, 6307.90.10, 6505.00.22, 8413.19.00, 8413.60.19, 8421.39.30, 9004.90.20, 9004.90.90, 9018.11.00, 9018.12.10, 9018.12.90, 9018.13.00, 9018.14.10, 9018.14.20, 9018.14.90, 9018.19.10, 9018.19.20, 9018.19.80, 9018.19.90, 9018.39.22, 9018.39.23, 9018.39.24, 9018.39.91, 9018.90.10, 9018.90.92, 9018.90.96, 9018.90.99, 9019.20.10, 9019.20.20, 9019.20.30, 9019.20.40, 9020.00.10, 9020.00.90, 9021.90.11, 9021.90.19, 9025.11.10, 9025.19.90, 9027.10.00, 9402.90.20, 9403.20.00, 9403.60.00 and 9403.70.00.^[8]

4-Brezilya

Brezilya, COVID-19’la mücadele ile ilgili ürünlerin tedarikini sağlamak için ticaretle ilgili bazı önlemler yayınlamıştır.^[9]

Sırasıyla 18 Mart ve 26 Mart tarihlerinde yayınlanan GECEX 17/2020 ve 22/2020 sayılı kararlar ile, Brezilya’daki salgınla mücadele ile ilgili bir dizi ürün için ithalat vergisinde geçici olarak (% 0’a) bir düşüş sağlanmıştır. ^[10]

Bu indirime tabi ürünlerin listesini: % 70 alkol jeli, alkol, dezenfektanlar, maskeler, eldivenler, diğer personel koruyucu ekipman ve bazı hastane ekipmanları oluşturmaktadır.^[11]

Ayrıca CAMEX No. 23/2020 sayılı Karar ile şırıngaların ve vakumlu kan toplama tüplerinin belirli menşeli ülkelerden yapılan ithalatında uygulanan anti-damping vergisi askıya alınmıştır.^[12]

5-Çin

Yardım kuruluşlarına bağışlanmak amacıyla vergisiz ithal edilen malların kapsamı genişletilmiş ve Covid-19’un önlenmesi için bağışlanmak üzere ithal edilen mallar ithalat vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulmuştur. Muaf ithal edilebilecek eşyanın vergilendirilmesi durumunda gerekli şartları taşıması koşuluyla ödemeler iade edilecektir. Muaf eşyanın ABD menşeli olması durumunda ilave vergi uygulanmayacaktır.^[13]

Coronavirus’un önlenmesi için bağış amacıyla ithal edilen ABD menşeli mallara ek tarife uygulanmayacaktır. ABD menşeli diğer mallar için şirketlerin, ek tarifelerden hariç tutulması için başvurada bulunmaları imkanı getirilmiştir.^[14]

6-Danimarka

Danimarka Gümrük İdaresi, 16 Nisan 2020 tarihinde Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele kapsamında kamu yetkililerinin, bağış kuruluşlarının ve yardım kurumlarının vergisiz mal ithal edebileceğini duyurmuştur.^[15]

Avrupa Komisyonu, AB üye ülkelerinin koruyucu malzeme ve medikal ürün ithalatçılarının gümrük ve katma değer vergisinden afetlere maruz kalan ülkelerin kuralları çerçevesinde muaf tutulmaları gerektiğine karar vermiştir.^[16]

Böylelikle, 30 Haziran 2020 tarihinden 31 Temmuz 2020’ye kadar kamu yetkilileri, yardım organizasyonları ve bağış kurumlarının ilaç ve tıbbi malzemelerini gümrük ve katma değer vergisinden muaf ithal edebileceği belirtilmiştir.

7-Endenozya

17 Mart 2020 tarihinde Gümrükler ve Dolaylı Vergiler Genel Müdürlüğü aşağıdaki senaryolar kapsamında Covid-19’un önlenmesinde ilave önlem olarak etil alkol tüketiminden muafiyet talep etmek isteyen girişimciler için SE-04/BC/2020(“SE-04”) sayılı uygulama yönergesini yayımlamıştır.^[17]

1.     Sosyal amaçlar için kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması,

2.     Tüketimden muaf tutulan (“EPEE”) nihai ürünün üretiminde ara veya hammadde olarak kullanılan etil alkol ürünlerine muafiyet uygulanması.

Diğer taraftan, COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi için gerekli malların ithalinde mali kolaylıkların düzenlenmesinde daha hızlı hizmet sağlamak amacıyla Maliye Bakanlığı 16 Nisan 2020’de 34 /PMK.04/2020 (“PMK-34) sayılı Tüzüğü yayınlamıştır. ^[18]

Kolaylıklar kapsamında yer alan mallar şunlardır:

1.     El dezenfektanları ve dezenfektan içeren ürünler,

2.     Test kiti ve laboratuvar reaktifleri,

3.     Virüs aktarım ortamı,

4.     İlaçlar ve vitaminler,

5.     Tıbbi cihazlar ve

6.     Kişisel koruma ekipmanları (APD).

COVID-19 salgın hastalığının önlenmesi amacıyla için ithal edilen söz konusu mallara;

1.     İthalat vergisinden ve/veya tüketim vergisinden muafiyet,

2.     Lüks Eşyalardan katma değer vergisi veya satış vergisinin tahsil edilmemesi,

olanakları sağlanmıştır.

8-Finlandiya

Finlandiya Gümrük İdaresi, Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu istisnai durumlar nedeniyle, 2 Nisan 2020 tarihi itibarıyla gemi geçiş yolu aidatlarına ilişkin ödeme şartlarını kolaylaştırmıştır. Bu değişiklikler ile, İdare tarafından koronavirüs pandemisi nedeniyle finansal zorluklar içerisinde bulunan ve gemi geçiş yolu aidatı ödemek zorunda olanlara yardımcı olmak amaçlanmıştır.^[19]

9-Fransa

Fransız Gümrük İdaresi’nin 13 Nisan 2020 tarihli bildirisi ile, Avrupa Komisyonu kararının izin verdiği şekilde devlete veya yetkili makamca tanınan hayır kurumlarına bağışlanması amaçlanan sıhhi teçhizat için gümrük vergilerinden ve ithalatta alınan katma değer vergisinden muafiyet sağlanmıştır.^[20]

Ayrıca, ithalatçılara Fransız Gümrük İdaresi tarafından toplanan vergilerin ödeme süresinin ertelenmesine imkan veren istisnai bir prosedür oluşturulmuştur.  Bu kolaylıklar, finansal zorlukla karşılaşan firmalara tanınmıştır.^[21]

Aşağıdaki ürünlerin tedarik ve ithalatında %20 yerine % 5,5 indirimli katma değer vergisi uygulanmıştır.^[22]

-Maskeler ve koruyucu giysiler,

-Kişisel hijyen amaçlı ürünler.

Ayrıca, sıhhi teçhizatın temini ve ithalatı belirli koşullar altında rıhtım aidatlarından muaf tutulmuştur.^[23]

10-Güney Afrika

Güney Afrika Gelir Servisi (SARS), 27 Mart 2020’de COVID-19 salgını sırasında mali rahatlama sağlayan bir açıklama yapmıştır.^[24]

2002 Afet Yönetimi Kanunu uyarınca, COVID-19 salgını sırasında uygulanan tedbirler nedeniyle, “temel mallar” ın ithalatı katma değer vergisi ve gümrük vergisinden muaf tutulmuştur.  Bu muafiyet, kıtlık veya diğer ulusal afet durumlarından etkilenen kişilerin rahatlaması için ithal edilen mallarla ilgilidir. Temel ürünler genellikle gıda, temizlik ve hijyen ürünleri, tıbbi ürünler, yakıt (kömür ve gaz dahil) olarak tanımlanmaktadır. Muafiyet sadece temel ürünlerin Güney Afrika’ya ithalatı için geçerli olup temel malların yerel tedarikinde normal katma değer vergisi kurallarının uygulanmasına devam edilmektedir.^[25]

11-Güney Kore

Güney Kore Gümrük Servisi, yerli üretim için hammadde ithal eden şirketler için başvuru üzerine aynı günde vergilerin ödenme süresinin ertelenmesi, vergilerin taksitlendirilmesi ve vergilerin geri verilmesini içeren bir dizi vergi muafiyeti sağlayacak önlemleri hayata geçirmiştir.^[26]

12-Hindistan

İthalat vergileri; (i) suni solunum veya diğer terapötik solunum cihazları (vantilatörler) (HS 9018; 9019); (ii) yüz maskeleri ve cerrahi maskeler (HS Bölüm 63); (iii) kişisel koruma ekipmanı (HS Bölüm 62); (iv) COVID-19 test kitleri (HS Bölüm 30 ve 38); ve (v) ithalatçının, COVID-19 salgını nedeniyle 2012 tarihli Gümrük (İmtiyazlı Görev Oranında Mal İthalatı) Kurallarında belirtilen prosedürü izlemesi şartıyla (i ila iv) maddelerin üretimi için girdilerde geçici olarak ortadan kaldırılmıştır.^[27]

13-Hollanda

Hollanda Gümrük İdaresi, 26 Mart 2020 tarihinde koronavirüs salgını nedeniyle zorluklarla karşılaşan şirketleri desteklemek için resmi olarak bir tedbir paketi açıklamıştır. ^[28]

Salgından etkilenen firmalara vergilerini ödemeleri için daha fazla zaman verilmesi,  cezaların hafifletilmesi ve yasal şartlar ve lisanslarla ilgili özel çözümler sunulması mümkün kılınmıştır.

^[29]

Hollanda Gümrük İdaresi, firmaların ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemiştir. Bir firmanın, ithalat vergilerinin ödenme süresini ertelemek istemesi durumunda resmi bir talepte bulunması gerekmektedir. Erteleme, koronavirüs salgını ile mücadele etmek için alınan önlemlerin sona erdiği ayı takip eden ayın 15 inci gününe kadar uygulanacaktır.^[30]

Hollanda Gümrük İdaresi,  eğer Covid-19 salgınından kaynaklanıyorsa gümrük yükümlülüklerine uymayan şirketleri değerlendirirken esnek bir yaklaşımı benimsemeyi tercih edecektir. Herhangi bir ihlal veya cezai fiil ve/veya hiçbir niyet veya suçlama yoksa, herhangi bir ceza verilmeyecektir.^[31]

14-İngiltere

HMRC, Covid 19 salgın hastalığı ile mücadele etmek için AB üyesi olmayan ülkelerden ithal edilen tıbbi malzeme ve ekipman, koruyucu giysiler ve benzeri ürünlerin ithalatında bir destek açıklamıştır. Bu destek, Konsey Tüzüğü’nün (AT) 1186/2009 74-80 nci maddeleri, Konsey Direktifi’nin 2009/132/ EC 51-57 nci maddeleri kapsamında yapılarak uygulanmıştır.^[32]

Covid-19’un doğrudan bir sonucu olarak ciddi mali zorluklarla karşılaşan kayıtlı ithalatçıların, ithalat vergilerinin ödemesinin yapıldığı tarihte ödeme süresinin uzatılması talebinde bulunmak için İdare ile iletişime geçmeleri mümkün kılınmıştır. Bu doğrultuda HRMC, Covid-19’un işletme finansmanlarını nasıl etkilediğine dair kayıtlı ithalatçılardan bir açıklama yapmasını isteyecektir. HRMC, bu talebi dikkate alarak ek bir ödeme süresi kabul edip etmemeye karar verecektir. Karar münferit olarak alınacak ve reddedilebilecektir.^[33]

15-İspanya

İspanyol Hükümeti, Covid-19’un etkilerini hafifletmeye yönelik acil önlemleri onaylayan 31 Mart 2020 tarihli ve 11/2020 sayılı Kraliyet Kararnamesi’ni yayımlamıştır.^[34]

Bu Kraliyet Kararnamesi ile, 1 Nisan ile 30 Mayıs 2020 tarihleri ​​arasında ithalatta aşağıdaki koşulların karşılanması şartıyla gümrük borcunun (gümrük vergileri, katma değer vergisi ve tüketim vergileri) ödeme sürelerinin ertelenmesi gereksinimleri basitleştirilmiştir:^[35]

-Son mali yıl cirosu 6,010,121.04 EUR’yu aşmayan ekonomik operatörler için.

-100 avro veya üzerinde olan ve 30.000 avrodan az olan gümrük borcu.

-AB Gümrük Kodu’nun 112/3 üncü maddesine göre ödenecek gümrük vergilerinin ödenmesini garanti altına almak için teminat sağlanması.

Ayrıca, cirosu son mali yıl için 6, 010, 121.04 Euro’yu aşan ekonomik operatörlerin gümrük borcunun ertelenmesini Genel Vergi Kanununda belirlenen hükümler uyarınca istemeleri mümkün bulunmaktadır.^[36]

Bununla birlikte,  haklı bir ekonomik veya sosyal zorluk içerisinde bulunan herhangi bir ekonomik operatörün teminat verilmesi şartıyla ertelenmiş ödeme dışında ödeme olanakları istemesi mümkün bulunmaktadır.^[37]

Ayrıca, felaket mağdurlarına yönelik hayır amaçlı mal ithalatında katma değer vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/200’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. Katma değer vergisi muafiyeti, İspanya Vergi İdareleri’nin iznine tabi olup elektronik olarak talep edilebilecek ve verilebilecektir. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması da mümkün bulunmaktadır.^[38]

Afet mağdurlarına yönelik hayır amaçlı malların ithalatında gümrük vergisi muafiyeti (AB Yönetmeliği 1186/2009’da tanımlanmıştır) sağlanmıştır. İthalatın, devlet kurumları veya hayır kurumu ya da hayırsever nitelikteki yetkili kuruluşlar tarafından yapılması mümkün bulunmaktadır.^[39]

16-İsviçre

İsviçre Federal Konseyi, 8 Nisan 2020’de kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında gümrük vergilerini geçici olarak askıya almaya karar vermiştir.^[40]

İlgili eşya kodları ise şu şekildedir: 2847.0000 3808.9480 3926.2010 3926.2090 3926.9000 4015.1100 4015.1900 4015.9000 4818.5000 4818.9000 6113.0000 6114.2000 6114.3000 6114.9010 6114.9090 6116.1000 6210.1000 6210.2000 6210.3010 6210.3090 6210.4000 6210.5010 6210.5090 6211.3200 6211.3300 6211.3910 6211.3990 6211.4210 6211.4290 6211.4300 6211.4910 6211.4920 6211.4990 6216.0010 6216.0090 6307.9099 6505.0010 6505.0080 6505.0090 9004.9000 9020.0000.^[41]

Ayrıca Federal Konsey, COVID-19 salgını çerçevesinde likiditenin yaklaşmakta olan ekonomik gerilemeyle başa çıkmak için bir öncelik haline gelmesi nedeniyle 20 Mart 2020 tarihinde bu kriz zamanında vergi mükelleflerini destekleyecek önlemler açıklamıştır. ^[42]

İsveç Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 90 uncu maddesi hükmünde yapılan düzenleme ile, vadesinde ödemenin vergi mükellefi için “önemli sıkıntı” ile sonuçlanabileceği durumlarda vergi mükelleflerine ödeme süresinin ertelenmesi için başvuru yapma seçeneği sunulmuştur.^[43]

Federal Konsey, kriz sırasında şirketlere likidite sağlamak için 20 Marttan başlamak üzere 2020 yılı sonuna kadar katma değer vergisi, gümrük vergisi ve diğer tüketim vergileri için gecikme zammını %0’a indirmeye karar vermiştir.^[44]

Yukarıda ifade edilen ödeme süresinin ertelenmesinin yanı sıra, İsveç Gümrükleri bazı ek önlemler almıştır. Buna göre, başvuru üzerine ZAZ hesapları aracılığıyla yapılan ödemeler fatura tarihinden itibaren 90 günden 180 güne kadar ertelenebilecektir.^[45]

17-İtalya

Aşağıdaki malların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[46]

-Araştırma, teşhis ve tıbbi tedavi için kullanılan ekipman,

-Devlet organlarına, onaylanmış yardım veya hayır kurumlarına ve kurtarma birimlerine bağışlanması amaçlanan mallar,

-Uluslararası ilişkiler çerçevesinde alınan mallar.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipmanların ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır:^[47]

-Kamu hukuku ve diğer yardım veya hayırsever kuruluşlar tarafından yönetilen tüzel kişilikler veya kuruluşlar,

-İlk yardım birimleri.

Aşağıdaki kurumlara yönelik yapılan kişisel koruyucu ekipman ve vantilatör ithalatında katma değer vergisinden ve gümrük vergisinden muafiyet sağlanmıştır :^[48]

-Bölgeler ve özerk iller,

-Yerel İdareler,

-Kamu İdareleri ve Kamu Kurumları,

-Devlet hastaneleri.

-Temel hizmetleri yerine getiren ve kamu yararı ve/veya kamu yararına olan kurumlar.

Operatörler, 23 Nisan 2020’den 7 Haziran 2020’ye kadar geçerli olmak üzere gümrük vergisinin ödenmesi için 30 günlük ek bir süreden yararlanabilecektir. Diğer taraftan, tahsilat işlemleri askıya alınmıştır. 8 Mart ile 31 Mayıs 2020 tarihleri arasında ödenecek vergilere ilişkin bildirim askıya alınmıştır. Bu ödemeler, uzatma olmaması halinde 30 Haziran 2020 tarihinden sonra tahsil edilecektir.^[49]

18-Japonya

Japonya Gümrük İdaresi tarafından, Covid-19 salgın hastalığına karşı alınacak önlemlerle ilgili yardım malzemeleri ile yaşam çizgisini korumak için acil çekilmesi gereken eşyaların gümrük prosedürlerine öncelik verilmiştir. Bu çerçevede, ithal edilen malların ücretsiz bağışlandığının kanıtlanması durumunda gümrük vergisi ve tüketim vergisinden muaf tutulabileceği duyurulmuştur.^[50]

19-Kanada

Kanada Sınır Hizmetleri Ajansı (CBSA) 16, 19 ve 27 Mart 2020 tarihlerinde aşağıdaki konularda üç önemli gümrük bildirimi yayımlamıştır.

· Devlet ve ilk müdahale ekipleri tarafından acil kullanım için ithal edilen mallara tarifesiz erişim,

· Sınırı geçen mallar için yanlış beyanda bulunulması nedeniyle ödenecek idari para cezaları için 45 günlük ödemesiz süre.^[51]

Kanada Hükümeti, acil durumlarda müdahale amacıyla ithal edilecek eşya için anında vergi muafiyeti sağlayan bir düzenleme kapsamında Covid-19’u acil bir durum olarak ilan etmiştir. Bu düzenleme; federal, taşra veya belediye birimleri ile polis, itfaiye veya yerel sağlık ekipleri gibi ilk müdahale sağlayanlar tarafından veya onlar adına Kanada’ya ithal edilen mallar için vergiyi azaltmaktadır.^[52]

Diğer taraftan, birçok ithalatçı ithalat sırasında tam muhasebeleştirme yapmaksızın malların serbest dolaşıma girmesine izin veren CBSA programlarından yararlanmaktadır. Bu kapsamda, tam muhasebeleştirme verisinin malların serbest dolaşıma girişini takip eden kısa bir süre sonra verilmesi gerekmektedir. CBSA, öngörülen süre içerisinde uygun belgeleri sunamayan ve vergileri ödemeyen ithalatçılara idari para cezası (AMPS) uygulamaktadır. Covid-19 nedeniyle CBSA, malları için tam muhasebeleştirme yapamayan ithalatçılar için AMPS üzerinden 53 günlük süre sağlanmıştır. Bu feragat, 11 Mart-26 Mayıs 2020 tarihleri​​arasında serbest dolaşıma sokulan mallar için uygulanmıştır.^[53]

Ayrıca Kanada Hükümeti, işletmelerin satışlarından tahsil edilen mal ve hizmet vergisi/ uyumlaştırılmış satış vergisi tutarlarının yanı sıra ithalattan kaynaklanan gümrük vergilerinin ödemelerini Haziran ayına kadar ertelemesine izin vermiştir. Bu nedenle gümrük vergilerinin ve para cezalarının ödenmesi 30 Haziran 2020’ye kadar uzatılmıştır.^[54]

20-Kolombiya

Kolombiya’da Covid-19 salgın hastalığının neden olduğu acil durum çerçevesinde hükümet kriz sırasında vergi mükelleflerinin üzerindeki yükü hafifletmek için bazı vergi önlemleri almıştır.^[55]

Önlemler, aşağıdaki malların;

(i) bazı ilaçlar, tıbbi cihazlar ve cihazlar (örn. oksijen, sabunlar, antibakteriyel jel, özel maskeler, cerrahi eldivenler, vb.),

(ii) hava taşımacılığı endüstrisinde kullanılan belirli ürünler.

ithalatında gümrük vergisini %0’a düşürmüştür. Gümrük vergisi,  %0 olarak altı ay uygulanacaktır.^[56]

21-Nijerya

Nijerya’da Maliye, Bütçe ve Ulusal Planlama Bakanlığı tarafından Covid-19 salgın hastalığı ile mücadele için gerekli tıbbi malzemelerin ithalatını kolaylaştırmayı amaçlayan yeni maliye politikası önlemlerinin uygulanmasına yönelik olarak 30 Nisan 2020 tarihinde bir Genelge yayımlanmıştır. Özellikle, genelge ile belirtilen tıbbi malzeme ithalatçıları 1 Mayıs 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere, ilk aşamada altı aylık bir süre için ithalat vergileri ve katma değer vergisinin ödenmesinden muaf tutulmuştur.^[57]

22-Norveç

Covid-19 salgını ve Norveç’teki mevcut durum nedeniyle ulusal acil durum sırasında gerekli tıbbi ve koruyucu ekipmanın yardım malzemesi olarak gümrük vergileri ödenmeden ithal edilmesi mümkün kılınmıştır.^[58]

İthalatçının geçici ithalat rejimini kullanması gerekmekte olup ancak yeniden ihracat yapılmamasına karşı herhangi bir garanti verilmesi gerekli olmayacaktır. Acil durum prosedürü, Gümrük İdarelerine yeniden ihracat sırasında malların acil durumlarda tüketilmiş veya imha edilmiş olması şartıyla Norveç’te kalan mallar için gümrük vergilerinden feragat etme izni vermektedir.^[59]

Bu ithalat prosedürü sadece beyan edilen acil durum süresi boyunca geçerli kılınmış olup süre dolduktan sonra ülkede kalan ve kullanılmayan malların yeniden ihraç edilmemesi durumunda gümrük vergilerine tabi tutulacaktır. Gümrük vergileri ödenmeden ekipmanın yeniden satılması mümkün bulunmamaktadır.^[60]

23-Polonya

7 Nisan 2020 tarihinde, Polonya Maliye Bakanlığı COVID-19 salgın hastalığı ile mücadelede kritik ilaç ve ekipmanların bağışını kolaylaştırmak için katma değer vergisinden muafiyet sağlayan düzenlemede bir değişiklik kabul etmiştir. Yeni kurallar çerçevesinde aşağıdaki malların ithalatı ve topluluklar arası alımı 31 Ağustos 2020’ye kadar yazılı bir bağış anlaşması temelinde COVID-19 ile mücadele amacıyla bağışlanması koşuluyla katma değer vergisinden muaf tutulmuştur :^[61]

• tıbbi cihazlar ve invitro diagnostik tıbbi cihazlar,

• Laboratuvar cam malzemeleri ve cihazları,

• tıbbi ürünler ve aktif maddeler,

• biyosidal ürünler (sadece dezenfektanlar),

• insan vücudu, su, hava ve topraktaki patojenik ajanların analizi ve tespiti için uzman teşhis testleri ve

• kişisel koruyucu ekipman – sadece maskeler, yüz siperleri, gözlükler, koruyucu gözlükler, tulumlar, ayakkabı koruyucuları, kapaklar ve eldivenler

Bağışın;

• Malzeme Yedekleri Kurumu,

• Sıhhi ve Salgın Karşıtı Rezervlerin Merkez Üssü veya

• sadece COVID-19 karşı önlemlerle bağlantılı hastane tedavisi sağlayan tıbbi tesislere yapılması mümkün kılınmıştır.^[62]

Malların ithalinin veya satın alımının 1 Şubat 2020’den sonra ancak 9 Nisan 2020’den önce yapılmış olması durumunda ise bağışın yazılı olarak teyit edilmesi durumunda muafiyetin  uygulanabileceğine karar verilmiştir.^[63]

24-Portekiz

Covid-19 salgını sürecinde devlet kurumlarına veya diğer hayırsever kuruluşlarına koruyucu ekipman ve ilgili tıbbi ekipmanın (afet mağdurlarına ücretsiz dağıtılan malzeme) 2009 Kasım tarihli ve 1186/2009 sayılı Konsey Tüzüğünün 74 ila 80 inci maddeleri uyarınca gümrük vergisinden ve 2009 Ekim tarihli 2009/132/EC sayılı Konsey Direktifinin 51 ila 57 nci maddelerine göre de katma değer vergisinden muaf olarak ithal etme izni verilmiştir.^[64]

25-Rusya

Rusya Federal Gümrük Servisi, COVID-19 salgın hastalığının yayılmasını önleyen eşyalar için gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[65]

İndirimli orana tabi eşyaların listesi, Avrasya Ekonomi Komisyonu (AET)’nun 16 Mart 2020 tarihli 21 sayılı Kararı ile belirlenmiş ve listeni kapsamını bireysel koruyucu giysiler, dezenfektanlar, tanı kitleri ve belirli tıbbi ekipman ve malzemeler oluşturmaktadır.^[66]

Söz konusu muafiyetin, iç piyasada kullanılmak üzere 16 Mart ila 30 Eylül 2020 tarihleri arasında Rusya’ya yapılan yukarıda belirtilen eşya listesine uygulanacağı belirtilmiştir.^[67]

26-Singapur

Singapur Gümrük İdaresi, Ticaret ve Endüstri Bakanlığı tarafından yayımlanan Covid-19 salgını ile mücadele için gerekli malların ticaretine ilişkin deklarasyon üzerine 15 Nisan 2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 2208.90.10, 2208.90.20, 2208.90.30, 2208.90.40 HS Kodlarında sınıflanan eşyanın litre alkol başına 8 Dolar olarak uygulanan gümrük vergisinin sıfıra indirildiğini duyurmuştur.^[68]

27-Tayvan

Tayvan Hükümeti, COVID-19 salgın hastalığına yanıt olarak geniş bir vergi indirimi sağlayan tedbirler açıklamıştır.^[69]

27 Şubat ile 26 Mayıs 2020 tarihleri arasında maske ve % 90’ın üzerindeki denatüre edilmemiş alkol konsantrasyonunun ithalatının geçici oranlara tabi tutulabileceği duyurulmuştur.

-2270.10.90.22-0 tarife kodu altındaki tıbbi alkolün hammaddesi için (hacimce % 90’ı aşan bir alkollü güce sahip diğer denatüretil alkol) malların tıbbi alkol üretimi için kullanılması ve Ekonomi Bakanlığı ile Sağlık ve Refah Bakanlığı tarafından verilen onayların ibraz edilmesi durumunda % 10’luk geçici orana tabi tutulacağı bununla birlikte mallar başka amaçlarla kullanılırsa (örneğin, şarap veya endüstriyel alkol üretimi için) % 20’lik orijinal oranının uygulanacağı belirtilmiştir.^[70]

-6307.90.50 tarife kodun altında yer alan esas olarak N95 maskesini, genel tıbbi ve cerrahi maskeleri içeren “tekstil malzemeleri üretim maskesi” nin ithalat vergisi oranı geçici olarak% 7.5’ten% 0’a düşürülmüştür.^[71]

28-Türkiye

25.03.2020 tarihli ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2284 sayılı Karar ile 95/7606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İthalat Rejimi Kararının ekinde yer alan nihai kullanım mevzuatı kapsamında indirimli gümrük vergisi uygulanacak tarım ürünleri listesine koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında kolonya ve dezenfektan üretiminde kullanılmak üzere “dökme etil alkol” eklenerek ithalatındaki gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[72]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2285 sayılı Karar ile 416 sayılı Karar ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda yer alan “9019.20.00.00.18” gümrük tarife istatistik pozisyonundaki “Cihazlar” isimli madde, koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında söz konusu tablo kapsamından çıkarılarak  oksijen terapi ve teneffüs cihazları ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır.^[73]

25.03.2020 tarih ve 31079 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2286 sayılı Karar ile 2016/9548 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan “İthalat Rejimi Kararına Ek Karar”ın eki tabloda 6307.90 GTİP numarası ile yer alan maddenin ismi “Diğer Hazır Eşya” (6307.90.98.10.11 GTİP’inde yer alan bir kullanımlık maskeler hariç)” şeklinde değiştirilerek

“bir kullanımlık maske” ithalatında uygulanmakta olan ilave gümrük vergisi kaldırılmıştır. ^[74]

18.04.2020 tarihli ve 31103 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar ile tarife kontenjanları kapsamında yapılacak ithalatta %0 oranında gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük, bunun dışında yapılacak ithalatta ise İthalat Rejimi Kararı çerçevesinde söz konusu maddeler için tespit edilen gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülük oranları uygulanması düzenlenmiştir.^[75]

29-Vietnam

Maliye Bakanlığı tarafından, Covid-19 salgın hastalığının önlenmesi ve kontrolüne hizmet eden ithalat vergisi muafiyeti sağlayan malların listesini ilan eden 155/QD-BTC sayılı Karar imzalanmıştır.^[76]

Söz konusu Kararın, 7 Şubat 2020’den itibaren yetkililerin salgının sona erdiğini ilan ettiği tarihine kadar geçerli olduğu duyurulmuştur.^[77]

Covid-19 salgınının önlenmesine hizmet eden ve ithalat vergisi muafiyeti sağlanan malların listesi beş ürün grubuna ayrılmıştır.^[78]

-Yetkili  bir kurum tarafından verilen dolaşım belgesine sahip gazlı bez maskeleri,

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından verilen kayıt numarası verilen el dezenfektanı (jel veya sıvı),

-Gazlı bez maskelerinin üretimi için gerekli hammaddeler: Dokuma olmayan kumaşlar, antibakteriyel filtreler, gazlı bez maskeleri üretmek için elastik bantlar ve burun klipsleri.

-Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Dairesi tarafından kayıt numarası verilen antiseptik sıvı.

-Yetkili tıbbi kurum tarafından verilen dolaşım numaralarına sahip pantolon, gömlek, gözlük, gazlı bez maskeleri, koruyucu kasklar, eldivenler ve ayakkabılar gibi izolasyon kıyafetleri de dahil olmak üzere diğer gerekli malzeme ve ekipmanlar.

30-Yeni Zelanda

Covid-19’un etkisi nedeniyle gümrük vergisi ödeyemeyen ithalatçıların Gümrük İdaresi ile ödeme seçeneklerine durum bazında erişmeleri mümkün kılınmıştır.^[79]

Covid-19 salgını ile mücadele kapsamında tüm tıbbi ve hijyen ithalatlarındaki vergiler geçici olarak kaldırılmıştır. Bu durum, Covid-19 testi için kullanılan tüm teşhis reaktifleri ve test kitleri ile sabun ithalatı için geçerlidir.^[80]

Yeni Zelanda ve Singapur, diğer ülkelerin de katılabileceği tedarik zinciri sürekliliğini  sağlamak ve ilaç, tıbbi ve cerrahi ekipman içeren önemli ürünlerin ticaretindeki engelleri kaldırmak için girişimde bulunmuşlardır. Bu kapsamda, birkaç tarife derhal kaldırılarak 18 yeni tarife imtiyazı oluşturulmuştur.^[81]

SONUÇ

Covid-19’un kısa süre içerisinde kürsesel çapta yayılması üzerine, Dünya Sağlık Örgütü virüsü bir salgın olarak ilan etmiştir. Covid-19, sadece insanları ve halk sağlığını etkilemekle kalmamış aynı zamanda uluslararası ticareti de bozan ciddi bir küresel tehdit oluşturmuştur. Gümrük İdareleri, salgını önlemeye ve gerekli gümrük işlemleri ile uygunluk kontrollerini devam ettirmeye çalışırken  bağışlar ve acil yardım da dahil olmak üzere ithalatı hızlandırma zorluğu ile karşı karşıya kalmışlardır.

Bu doğrultuda, dünya genelinde Gümrük İdareleri Covid-19’un etkisini azaltmak için ilaç, ekipman ve temel malzeme ticaretini etkileyen lojistik darboğazları hafifletmek, tedarik zincirinin bozulmasını önlemek ve iş faaliyetlerinin yeniden başlamasını kolaylaştırmak amacıyla birtakım önlemler almışlardır.

Bu çalışmada, Covid-19’un ekonomik ve mali etkilerini azaltmak için çeşitli ülkelerde Gümrük İdareleri tarafından alınan vergisel önlemler üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Söz konusu İdaler tarafından vergisel alanda ortaya konulan başlıca önlemler aşağıda belirtilen maddeler kapsamında özetlenmiştir.

-Kişisel koruyucu ekipmanların ithalatı belirli koşullar altında gümrük vergilerinden muaf tutulmuştur.

-Covid-19  ile mücadelede gerekli tıbbi ilaç ve malzemelerin ithalatında doğrudan veya dolaylı vergiler geçici olarak kaldırılmış veya düşürülmüştür.

-Covid-19 nedeniyle ödeme yükümlülüklerini yerine getiremeyen girişimciler için ithalat vergilerinin ödemesini ertelemek veya taksitlendirmek gibi kolaylıklar getirilmiştir. Ayrıca, yine Covid-19 sebebiyle süresi içinde gümrük yükümlüklerini yerine getirmeyenler için suç, aldatma gibi durumlar olmamak kaydıyla ceza uygulanmasından vazgeçilmiştir.

Sonuç itibarıyla Covid-19 küresel salgının sonlarına yaklaşıldığı konusunda fikir birliğine varılmış olduğu anlaşılsa da günümüz dünyasında malların uluslararası ticaretinde ekonomik ve politik risklerin devam ettiği açıktır. Bu çerçevede, mevcut ve muhtemel risklerin ortadan kaldırılması veya önlenmesi aşamasında en doğru ve hızlı kararların alınabilmesi ve uygulanabilmesi için geçmiş risklerden elde edilen bilgi ve tecrübelerin kullanılmasının çok kıymetli olacağı değerlendirilmektedir.

KAYNAKÇA

BDO Tax News, ‘‘SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’,  Kaynak :https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures-and-reliefs, Erişim : 14 Haziran 2020.

Businessday, ‘‘Covid-19: FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  Kaynak: https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/, Erişim : 24 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, Kaynak  : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html, Erişim: 23 Mayıs 2020.

Canada Border Services Agency, ‘‘Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’, Kaynak : https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html.), Erişim: 23 Mayıs 2020.

CMS Tax Law, ‘‘COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’,  Kaynak: https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments, Erişim : 26 Nisan 2020.

CustomsNews, ‘‘Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’,  Kaynak: https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Deloitte, ‘‘Indonesia Tax Info April 2020’’,  Kaynak : www2.deloitte.com › Deloitte, Erişim : 26 Mayıs 2020.

EY, ‘‘Colombia issues COVID-19 tax measures’’, Kaynak : https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D, Erişim: 25 Haziran 2020.

ITC, ‘‘COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim: 25 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak: https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 31 Mayıs 2020.

ITC, ‘‘Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, Kaynak : https://www.macmap.org/covid19, Erişim : 18 Mayıs 2020.

Japan Customs, ‘‘Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, Kaynak: https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm), Erişim: 24 Nisan 2020.

Kore Customs Service, ‘‘Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, Kaynak: : https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422, Erişim : 24 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 14 Haziran 2020

KPGM, ‘‘Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 06 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, Kaynak : https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702, Erişim: 30 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 31 Mayıs 2020,

KPGM, ‘‘Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 16 Haziran 2020.

KPGM, ‘‘Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 18 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 1 Haziran 2020.

Lexology, ‘‘Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, Kaynak: https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643, Erişim: 16 Mayıs 2020.

KPGM,  ‘‘Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, Kaynak: https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html, Erişim: 26 Nisan 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’,  Kaynak : https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution measures-in-response-to-covid.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, Kaynak : https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html, Erişim : 19 Mayıs 2020.

Mondaq, ‘‘Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, Kaynak: https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates, Erişim:23 Mayıs 2020.

NAZALI Tax & Legal Services, ‘‘COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, Kaynak: https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services, Erişim: 30 Mayıs 2020.

PWC, ‘‘COVID-19 Summary’’, Kaynak: https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary, Erişim : 27 Mayıs 2020.

Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘‘COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’, Kaynak:  https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html, Erişim : 27 Nisan 2020.

Singapore Customs, ‘‘NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, Kaynak : https://www.customs.gov.sg/, Erişim: 23 Nisan 2020.

Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, Kaynak: https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/, Erişim :25 Nisan 2020.

TOLL Customs, ‘‘Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, Kaynak: https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/,  Erişim: 30 Mayıs 2020.

Tozzinifreire, ‘‘New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, Kaynak: https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade), Erişim: 17 Mayıs 2020.

Tulli Tull Customs, ‘‘The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, Kaynak: https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-, Erişim : 23 Nisan 2020.

U.S. Customs and Border Protection, ‘‘CBP COVID19 Updates and Announcements’’ , Kaynak: https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[1] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/germany-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 06 Haziran 2020

^[2] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[3] KPGM, ‘’Germany Government and institution measures in response to COVID-19’’.

^[4] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’, (https://www.cbp.gov/newsroom/coronavirus). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[5] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[6] U.S. Customs and Border Protection, ‘’CBP COVID-19 Updates and Announcements’’.

^[7] ITC, ‘’COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim: 25 Mayıs 2020.

^[8] Sandler, Travis & Rosenberg, P.A. International Trade, Customs & Export Law, ‘’COVID-19: Trade Impacts Resource Page’’,(https://www.strtrade.com/f-covid-19-trade-impacts-resource-page.html). Erişim : 27 Nisan 2020.

^[9] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’, (https://tozzinifreire.com.br/en/boletins/covid-19international-trade). Erişim: 17 Mayıs 2020,

^[10] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[11] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[12] Tozzinifreire, ‘’New Law Bans The Export Of Products Consıdered Essentıal To Combat The Coronavırus Pandemıc’’.

^[13] KPGM, ‘’China Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/china-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html.). Erişim: 14 Haziran 2020

^[14] KPGM, ‘’ China Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[15] Told Styrelsen, ‘‘Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’, (https://www.toldst.dk/nyheder/nyt-om-told/offentlige-myndigheder-noedhjaelpsorganisationer-og-velgoerende-organisationer-kan-told-og-momsfrit-importere-varer-til-bekaempelse-af-covid-19/). Erişim :25 Nisan 2020.

^[16] Told Styrelsen, ‘’Public authorities, relief organizations and charities can import goods to combat COVID-19 duty-free’’.

^[17] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’, (www2.deloitte.com › Deloitte.). Erişim : 26 Mayıs 2020.

^[18] Deloitte, ‘’Indonesia Tax Info April 2020’’.

^[19] Tulli Tull Customs, ‘’The corona situation: You can request a payment arrangement regarding fairway dues with eased terms starting 2 April (updated 2 April)’’, (https://tulli.fi/en/article/-/asset_publisher/koronatilanne-voit-hakea-vaylamaksuille-maksujarjestelya-helpotetuin-ehdoin-2-4-alkaen-korjattu-2-4-). Erişim : 23 Nisan 2020.

^[20] KPGM, ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/france-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 12 Haziran 2020.

^[21] KPGM,  ‘ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[22] KPGM,  ‘’ France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[23] KPGM, , ‘’France Government and institution measures in response to COVID-19.’’

^[24] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’, (https://www.bdo.global/en-gb/microsites/tax-newsletters/indirect-tax-news/issue-2-2020/south-africa-covid-19-certain-vat-measures and-reliefs). Erişim : 14 Haziran 2020.

^[25] BDO Tax News, ‘’SOUTH AFRICA – COVID 19 – Certain VAT measures and reliefs’’.

^[26] Kore Customs Service, ‘’Measures taken by KCS to minimize the impact of the COVID-19’’, (https://www.customs.go.kr/english/na/ntt/selectNttInfo.do?mi=8016&bbsId=1744&nttSn=10052422). Erişim : 24 Nisan 2020.

^[27] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19). Erişim : 31 Mayıs 2020.

^[28] PWC, ‘’COVID-19 Summary’’, (https://globalvatonline.pwc.com/covid-19-summary), Erişim : 27 Mayıs 2020.

^[29] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[30] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[31] PWC, ‘’ COVID-19 Summary’’.

^[32]KPGM, ‘’United Kingdom Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/united-kingdom-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 1 Haziran 2020.

^[33] KPGM, ‘’United KingdomG overnment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[34]Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’, (http://salinasandpartners.com/en/covid-19-deferral-of-customs-duties/). Erişim: 06 Haziran 2020.

^[35] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[36] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[37] Salinasandpartners, ‘’COVID-19: Deferral of customs duties’’.

^[38]KPGM, ‘’Spain Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/spain-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html).Erişim : 16 Haziran 2020.

^[39]  KPGM, ‘’SpainGovernment and institution measures in response to COVID-19.’’,

^[40] ITC, ‘’Tracking of COVID-19 Temporary Trade Measures’’, (https://www.macmap.org/covid19).Erişim: 18 Mayıs 2020.

^[41] KPGM, ‘’Switzerland Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/switzerland-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 18 Mayıs 2020.

^[42] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’, erişim: 18 Mayıs 2020, https://www.newrealityblog.com/2020/04/01/covid-19-stimulus-measures-regarding-swiss-vat-and-customs/

^[43] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[44] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[45] EY, ‘’ COVID-19 | Stimulus measures regarding Swiss VAT and customs’’.

^[46]KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/italy-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim : 13 Haziran 2020.

^[47] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[48] KPGM, ‘’Italy Government and institution measures in response to COVID-19.’’.

^[49] ReedSmith, ‘’ COVID-19 EMERGENCY Customs, Trade and Excise Measures’’, erişim: 13 Haziran 2020, https://www.reedsmith.com/-/media/files/perspectives/2020/covid19-emergency-customs-trade-and-excise-measures.pdf

^[50] Japan Customs, ‘’Customs clearance procedures, etc., relating to countermeasures to the COVID-19’’, (https://www.customs.go.jp/english/news/covid-19/index.htm).Erişim: 24 Nisan 2020.

[51] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’, (https://www.mondaq.com/canada/operational-impacts-and-strategy/914404/customs-planning-during-covid-19-cbsa-updates). Erişim:23 Mayıs 2020.

[52] Mondaq, ‘’Canada: Customs Planning During COVID-19: CBSA Updates’’.

[53] Canada Border Services Agency, ‘’Waiver of Late Accounting Penalties (COVID-19)’’,  (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-10-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[54] Canada Border Services Agency, ‘’Extension of Timeframes for Payment of Customs Duties and GST (COVID-19)’’, (https://www.cbsa-asfc.gc.ca/publications/cn-ad/cn20-11-eng.html). Erişim: 23 Mayıs 2020.

[55] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’, (https://taxnews.ey.com/news/2020-0682-colombia-issues-covid-19-tax-measures?uAlertID=Sd%2FG8rua1oj6%2Fl58EZ2AiA%3D%3D). Erişim: 25 Haziran 2020.

^[56] EY, ‘’Colombia issues COVID-19 tax measures’’.

^[57]Businessday,‘’Covid-19:FG exempts medical supplies from VAT, import duties’’,  (https://businessday.ng/business-economy/article/covid-19-fg-exempts-medical-supplies-from-vat-import-duties/). Erişim :24 Mayıs 2020.

^[58] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’, (https://www.toll.no/en/about-norwegian-customs/news/importation-and-donation-of-disaster-relief-to-norway-in-connection-with-the-coronavirus-outbreak/). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[59] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[60] TOLL Customs, ‘’Importation of disaster relief to Norway in connection with the Coronavirus outbreak’’.

^[61]Lexology, ‘’Poland enacts new measures in response to COVID-19’’, (https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=f5128991-cd16-488b-827d-5f7b9cf8f643). Erişim: 16 Mayıs 2020.

^[62] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[63] Lexology, ‘’ Poland enacts new measures in response to COVID-19’’.

^[64] KPGM, ‘’Portugal, Government and institution measures in response to COVID-19.’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/portugal-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html), Erişim: 26 Nisan 2020.

^[65] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’, (https://www.cms-lawnow.com/ealerts/2020/04/covid-19-in-russia-latest-tax-and-customs-developments). Erişim : 26 Nisan 2020.

^[66] CMS Tax Law, ‘‘ COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[67] CMS Tax Law, ‘’COVID-19 in Russia: latest tax and customs developments’’.

^[68]Singapore Customs, ‘’NOTIFICATION OF CUSTOMS DUTY CHANGES’’, (https://www.customs.gov.sg/).Erişim: 23 Nisan 2020.

^[69] KPGM, ‘‘Taiwan: Tax relief includes tax return filing, payment deferrals (COVID-19)’’, (https://home.kpmg/us/en/home/insights/2020/03/tnf-taiwan-tax-relief-includes-tax-return-filing-payment-deferrals-covid-19.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[70]KPGM,‘‘Taiwan Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/taiwan-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim : 19 Mayıs 2020.

^[71] KPGM, ‘’TaiwanGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[72]NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’, (https://www.linkedin.com/company/nazali-tax-legal-services). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[73] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[74] NAZALI Tax & Legal Services, ‘’COVID-19 Sürecinde Gümrük ve Dış Ticarette Alınan Önlemler’’.

^[75] KPGM, ‘‘Hububat ve Bakliyat İthalatında Tarife Kontenjanı Uygulaması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar’’, (https://kpmgvergi.com/yayinlar/mali-bultenler/gumruk/hububat-ve-bakliyat-ithalatinda-tarife-kontenjani-uygulamasi-hakkinda-kararda-degisiklik-yapilmasina-iliskin-karar/702). Erişim: 30 Mayıs 2020.

^[76] CustomsNews, ‘’Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’, (https://customsnews.vn/video-five-groups-of-imported-goods-serving-for-the-prevention-and-control-of-covid-19-virus-eligible-for-tax-exemption-13629.html), Erişim : 27 Nisan 2020.

^[77] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[78] CustomsNews, ‘’ Video: Five groups of imported goods serving for the prevention and control of Covid-19 virus eligible for tax exemption’’.

^[79]KPGM, ‘’New Zealand Government and institution measures in response to COVID-19’’, (https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/04/new-zealand-government-and-institution-measures-in-response-to-covid.html). Erişim: 31 Mayıs 2020.

^[80] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

^[81] KPGM, ‘’New ZealandGovernment and institution measures in response to COVID-19’’.

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 3’üncü maddesinde kaçakçılıkla mücadele kapsamında suç olarak tanımlanan fiiller ve yaptırımları bulunmaktadır. Mezkûr maddenin ikinci fıkrasında eşyayı, aldatıcı işlem ve davranışlarla gümrük vergileri kısmen veya tamamen ödenmeksizin ülkeye sokan kişinin, iki yıldan beş yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılacağı düzenlenmektedir. Düzenleme kapsamındaki aldatıcı işlem ve davranış kavramı, 2014 yılında yürürlüğe giren 6545 sayılı Türk Ceza Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 89’uncu maddesiyle 5607 sayılı Kanun m. 3/2’ye derç edilmiştir. Değişiklik öncesi düzenlemede “sahte belge kullanmak suretiyle” ifadesi yer almakta olup, kanun koyucu tarafından söz konusu değişikliğin gerekçesi “…Diğer yandan, kaçakçılık suçunun unsurlarında yer alan hükümler nedeniyle kaçakçılık fiilleri dar yorumlanmakta ve bazı kaçaklık eylemlerinin cezasız kaldığı eleştirileri yapılmaktadır.” ifadeleriyle izah edilmiştir. Bu çalışmada öncelikli olarak kavramın içeriği açıklanmaya çalışılacak olup, öğreti ve yargının konu hakkındaki bakış açısı yansıtılacaktır. Aldatıcılık niteliğinin kimin açısından dikkate alınacağı ve ne derecede olması gerektiği çalışmanın dayanak noktalarını teşkil etmektedir. 

Anahtar Kelimeler: Aldatıcı İşlem, Aldatıcı Davranış, Kaçakçılık, Gümrük Vergileri, Hile. 

GİRİŞ

5607 sayılı Kanun m. 3/2’de bulunan aldatıcı işlem ve davranış kavramı, gümrük idarelerinin yanıltılması suretiyle ödenmesi gerekli gümrük vergilerinin kısmen ya da tamamen ödenmemesine yol açan işlem ve davranışları ifade etmektedir.

Aldatıcı işlem ve davranış, özünde karşı tarafı aldatma yeteneğini haiz bir hile unsurunu barındırır. Hile, sözlükte; “birini aldatmak, yanıltmak için yapılan düzen, dolap, oyun, ayak oyunu, alavere dalavere, desise, entrika” anlamlarına gelmektedir. Öğretide de Özgenç hileyi “Gerçekte mevcut olmayan bir hususu mevcut göstermek veya gerçekleşmiş bir vakıayı olduğundan başka türlü göstermek suretiyle bir insanın yanılgıya sevk edilmesidir” şeklinde ifade etmiştir (Özgenç, 2002: s. 15).

5607 sayılı Kanun’da aldatıcı işlem ve davranış kavramının kapsamının ne olduğuna değinilmediği gibi, Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında da hile kavramının içeriğine ilişkin somut bir çerçeve çizilmemiştir(Maviş, 2015: s. 597-626). Dolayısıyla söz konusu kavramın içeriğinin öğreti ve uygulamada somutlaştırılması gerekmektedir. 

ALDATICI İŞLEM VE DAVRANIŞIN NİTELİĞİ

5607 sayılı Kanun m. 3/2’de yer alan düzenlemeden, işlem ve davranışın aldatmaya elverişli olması gerektiği sonucu çıkarılmaktadır. Peki, söz konusu suç özelinde yer alan aldatıcı işlem ve davranışın muhatabı ele alınırken ortalama nitelikte bir kişi mi ele alınmalıdır, yoksa her olay kendi somut koşulları içinde mi değerlendirilmelidir?

Bu noktada öğretide her iki yönde de görüşler bulunmaktadır. Belli bir kesimin ifade ettiği görüşe göre, aldatıcı işlem ve davranış tespit edilirken objektif ölçütlerden hareketle ortalama bir insanı aldatabilecek işlem ve davranışlar ele alınmalıdır (Hafızoğulları, 2011: s. 411. Aslan, 2015: s. 163). Bu görüşü savunanlara göre, muhatap olarak ele aldığımız gümrük idaresi aldatılmış olsa dahi, objektif anlamda aldatıcı nitelikte olmayan hareketlerle gerçekleştirilen işlem ve davranışlarla söz konusu suç sübuta ermeyecektir (Aslan, 2015: s. 163).

Öğretide yer alan ağırlıklı görüşe göre ise söz konusu işlem ve davranışın aldatıcılık vasfının bulunup bulunmadığı her olayın kendi somut koşulları içerisinde ve muhatabın özellikleri çerçevesinde dikkate alınmalıdır (Kazancı, 2019: s. 535). Bu görüş de kendi içerisinde ikiye ayrılmaktadır. 

İlk görüşe göre, hile içeren hareketler neticesinde muhatap eğer yanılgıya düşmüşse söz konusu hareketlerin aldatıcı niteliğinin kabul edilmesi gereklidir (Başbüyük, 2019: s. 115). Bu görüşü savunan Tezcan’ın görüşleri çerçevesinde, işlem ve davranışın aldatma yeteneğinin bulunup bulunmadığı meselesi ancak ve ancak teşebbüs hükümleri açısından bir manaya sahip olacaktır (Tezcan-Erdem-Önok, 2020: s. 797). Ancak 5607 sayılı Kanun m. 3/21’in, teşebbüs hükümleri açısından istisnai bir hüküm ihdas ettiğinin hatırlatılmasında yarar bulunmaktadır. Yine Tezcan’a göre, objektif manada aldatıcı olmasa dahi sübjektif kıstaslar dâhilinde muhatabı gerçekten hataya düşüren bir olayda aldatma yeteneğinin mevcut olduğunun kabulü gereklidir (Tezcan-Erdem-Önok, 2020: s. 797). Toroslu da benzer bir görüşte olup, ona göre de hile içeren hareketler muhatabı aldatmış, yanılgıya düşürmüş ise suçun sübuta erdiğinin kabulü gereklidir. Bu görüşün devamı olarak, hile yoğunluğu çok düşük seviyede olan, diğer bir tabirle ortalama bir insanın kesinlikle yanılgıya düşmeyeceği düşünülen bir hareketin sonucunda muhatap yanılgıya düştüğünde suçun sübuta erdiğinin kabul edilmemesi, aklen zayıf ve saf olan bireyleri belli bir korumanın dışında bırakabilecektir (Toroslu, 2018:  s. 184). 

“Hile belli bir seviyenin üstünde olmalıdır. Oldukça basit nitelikte yalanlar, kolay anlaşılır nitelikte hile içeren hareketler suçun sübuta ermesi açısından yeterli değildir.

İkinci görüşe göre ise, aldatmaya elverişlilik çerçevesinde hile içeren işlem ve davranışın belli bir yoğunluğa ulaşmış olması aranmaktadır (Centel-Zafer-Çakmut, 2016: s. 471). Bu görüşe taraf olan kişilere göre, hile belli bir seviyenin üstünde olmalıdır. Oldukça basit nitelikte yalanlar, kolay anlaşılır nitelikte hile içeren hareketler bu görüşe göre suçun sübuta ermesi açısından yeterli değildir (Meran, 2016: s. 94).

ALDATICILIĞIN BELİRLİ BİR YOĞUNLUĞA ULAŞMASI GEREĞİ

Yargıtay gerek mülga 765 sayılı TCK gerekse mer’i TCK döneminde hilenin aldatıcı nitelikte olması gerektiği yönündeki görüşlerini devam ettirmektedir. Yargıtay’ın yakın tarihli bir kararında da bu görüşün yansıması müşahede edilmektedir:

“Aldatıcı işlem ve davranışa konu olan sahte belgelerin  beyanın hemen ekindeki belgeler vasıtasıyla yanlışlığının anlaşılabildiği durumlarda iğfal kabiliyeti bulunmadığı, söz konusu suçu sübuta erdirmeyeceği ifade edilmektedir.

“…Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 17.06.2003 tarihli ve 2013/7-151 Esas, 2003/187 Karar sayılı kararında da belirtildiği üzere gerçeğe aykırı beyanname kavramından, ithal sırasında gümrüğe verilen beyannamedeki, eşyanın tarife uygulamasını etkileyen cins ve türü, miktarı ve ağırlığındaki değişiklik veya gümrük resmine esas olarak gerçek değerinden düşük beyan veya vergi matrahına dâhil sigorta ve navlun ücretinin gösterilmemesi gerektiği ve beyannameye eklenen belgelerden yanlış beyanın anlaşılmamış olması gerektiğinin öğretide belirtildiği, somut olayda ithalat beyannameleri ile eşyaların G.T.İ.P, cinsi ve ürün kodları bakımından uyumlu olduğu, beyannameler ve ekindeki faturalarda hard disk ve medya player cinsi eşyaların kalem kalem gösterildiği, A.TR belgelerinin ise yalnızca hard disk cinsi eşyaya ilişkin olduğu, yanlış beyanın beyanname ekindeki belgelerden anlaşılabilmekte olduğunun anlaşılması karşısında sahteciliğin iğfal kabiliyetinin bulunmadığı gözetilmeksizin sanıkların resmi belgede sahtecilik suçundan beraati yerine cezalandırılmalarına karar verilmesi ve aldatıcı davranış bulunmadığından eylemin 5607 Sayılı Kanun’un 3/1 maddesi kapsamında bulunduğunun gözetilmemesi…”

Karar metninde aldatıcı işlem ve davranışa konu olan sahte belgelerin “iğfal” yani aldatma kabiliyetinin bulunmadığı; beyanın hemen ekindeki belgeler vasıtasıyla yanlışlığının anlaşılabildiği belirtilmekte olup, iğfal kabiliyeti bulunmayan bir belgenin söz konusu suçu sübuta erdirmeyeceği ifade edilmektedir (Yerci, 2020: s. 701).

ALDATICILIK NİTELİĞİNİN İŞLEM VE DAVRANIŞIN MUHATABI DİKKATE ALINARAK TESPİTİ

Nihayetinde kaçakçılıkla mücadele mevzuatı çerçevesinde bir değerlendirme yapıldığında, 5607 sayılı Kanun m. 3/2’de yer alan “aldatıcılık” niteliğinin objektif olarak değil,  sübjektif bir şekilde değerlendirilmesi gerektiği tarafımca mütalaa edilmektedir. 

Nitekim söz konusu maddede düzenlenen suç, eşyanın ülkeye ithali çerçevesinde, mevzuata uygun bir şekilde tespit edilmiş gümrük kapılarından ülkeye sokulması esnasında işlenebilecek bir suçtur ve dolayısıyla gümrük idarelerine karşı işlenmesi gereklidir.

Söz konusu suçun gümrük idarelerine karşı işlenmesi gereğince, “aldatıcılık” niteliğinin gümrük idaresi açısından ele alınması gerekir. Ortalama bir insan için aldatıcı niteliğini haiz işlem ve davranış söz konusu suçun sübuta ermesi için yeterli yoğunluğu sağlamayabilecektir. Suçun sübuta ermesi için kıstas alınması gerekli yoğunluk, gümrük idarelerini aldatıcı nitelikte bir yoğunluktur. Nitekim aşağıda yer alan Yargıtay kararında da görüleceği üzere, “…gümrük idaresince kolaylıkla fark edilebilir nitelikte…” ifadesi ile dikkate alınması gerekli aldatıcılık yoğunluğunun gümrük idaresi açısından olması gerektiği anlaşılmaktadır.

“Dava konusu serbest dolaşıma giriş beyannameleri xxx Yağ ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti. Adına düzenlendiği halde, anılan beyannameler ekinde bulunan EUR 1 belgelerinin alıcısı olan sanık A. S.’nin adresinin olmasının, başlı başına bu belgeleri sahte hale getirmeyeceği, sözü edilen belgenin sahteliği hususunda herhangi bir kanıt bulunmadığı ayrıca bu çelişkili durumun gümrük idaresince kolaylıkla fark edilebilir nitelikte olması nedeniyle belgelerin aldatıcılık özelliğinin de bulunmadığı, gümrük görevlilerinin nitelikte olması nedeniyle belgelerin aldatıcılık özelliğinin de bulunmadığı, …” 

SONUÇ

5607 sayılı Kanun’da yer alan aldatıcı işlem ve davranış kavramının niteliği ve derecesi, m. 3/2’de yer alan suçun muhatabının gümrük idareleri olması hasebiyle belli bir seviyenin üzerinde olmak mecburiyetindedir. Suçun sübuta ermesi için kıstas alınması gerekli yoğunluk, gümrük idarelerini aldatıcı nitelikte bir yoğunluktur. Ortalama bir insan açısından aldatıcı nitelikte olabilecek, ancak gümrük idareleri açısından bu vasfı haiz olmayan bir işlem ve davranışın söz konusu suçu sübuta erdirmeyeceği öğreti ve yargı kararlarında da kanaatimce isabetli olarak ifade edilmiştir. 

Dolayısıyla aldatıcılık vasfına ilişkin objektif ölçütler dikkate alınmalı; ancak her olay bazında sübjektif bir değerlendirme de yapılmalı ve olaya özgü somut koşullar gözden kaçırılmamalıdır. Bir suçun sübuta ermesi için suçun maddi ve manevi unsurlarının birlikte meydana gelmesi gerekli olup, aldatıcılık kastının açık bir şekilde ortaya konulmaması halinde m. 3/2’de ihdas edilen suç sübuta ermeyecektir. Böyle bir durumda dahi 5607 sayılı Kanun’un suça ilişkin diğer düzenlemelerinin ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nda yer alan gümrük kabahatlerinin dikkate alınabileceği gerçeği gözden çıkarılmamalıdır. 

KAYNAKÇA

ASLAN, Yasin. (2015). “Türk Ceza Kanunu’ndaki Düzenlemeler Kapsamında Geniş Anlamda Sahtecilik Suçları”, Ankara Barosu Dergisi, 2015/2, s.149-172. 

BAŞBÜYÜK, İsa. (2019). Dolandırıcılık Suçunda Hile Unsuru, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.

CENTEL, Nur ve ZAFER, Hamide ve ÇAKMUT, Özlem. (2016). Kişilere Karşı İşlenen Suçlar, Cilt: I, İstanbul: Beta.

HAFIZOĞULLARI, Zeki. (2011). “Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçları”,  Zabunoğlu Armağanı, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, s. 405-440.

KAZANCI, Behiye Eker. (2019). “TCK’da Dolandırıcılık Suçu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan, C.21, Özel Sayı, s. 517-583.

MAVİŞ, Volkan. (2015).  “Dolandırıcılık Suçunda Hile Unsuruna İlişkin Sorunlar”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Özel Sayısı, Cilt: I, s. 597-626.

MERAN, Necati. (2016). Dolandırıcılık-Sahtecilik-Güveni Kötüye Kullanma, (4. Basım), Ankara: Seçkin.

ÖZGENÇ, İzzet.  (2002). Ekonomik Çıkar Elde Etmek Amacıyla İşlenen Suçlar. (1. Basım). Ankara: Seçkin.

TEZCAN, Durmuş ve ERDEM, Mustafa Ruhan ve ÖNOK, Murat. (2020). Teori ve Pratik Ceza Özel Hukuku, (18. Basım), Ankara: Seçkin.

TOROSLU, Nevzat. (2018). Ceza Hukuku Özel Kısım, (3. Basım), Ankara: Savaş.

YERCİ, Cahit. (2020). Gümrük Hukuku ve Davaları, (2. Basım), Ankara: Seçkin.