Ticari defterlerin fiziki ortamda tutulması kural olmakla birlikte, belli şartları haiz olan mükelleflerin bu defterleri elektronik ortamda tutması mecburidir. Elektronik defter uygulamasına geçenler söz konusu defterleri kağıt ortamında tutamazlar. Mevzuatta öngörülen esaslara aykırı olarak elektronik defter oluşturan veya oluşturdukları elektronik defterleri yetkili makamların isteği üzerine ibraz etmeyenler ya da şartları sağladığı halde elektronik defter uygulamasına süresi içinde geçmeyenler adli ve/veya idari yaptırımlarla karşı karşıya kalabilir. Elektronik ortamda tutulacak defterlere ilişkin usul ve kurallar ise Ticaret Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 1 Sıra No.lu Elektronik Defter Genel Tebliği ile belirlenmiştir. Anılan Tebliğde, 2024 yılı içinde 21 Mayıs 2024, 8 Kasım 2024 ve 31 Aralık 2024 tarihlerinde olmak üzere üç önemli değişiklik yapılmıştır. İşte bu çalışmada, son düzenlemeler ışığında ticari defterlerin elektronik ortamda tutulması hususu detaylı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Ticari Defterler, Elektronik Defter, Mükellef, Mali Mühür, Elektronik Defter Beratı.

KEEPING COMMERCIAL BOOKS IN ELECTRONIC ENVIRONMENT

ABSTRACT

Although it is a rule to keep commercial books in physical environment, taxpayers who meet certain conditions are obliged to keep these books in electronic environment. Those who have switched to electronic books application cannot keep the said books in paper form. Those who create electronic books in violation of the principles stipulated in the legislation or do not submit the electronic books they create upon the request of the competent authorities may face judicial and/or administrative sanctions. The procedures and rules regarding the books to be kept electronically have been determined by the Ministry of Trade and the Ministry of Treasury and Finance with the General Communiqué on Electronic Ledger No. 1. Three important amendments were made to the said Communiqué in 2024, on May 21, 2024, November 8, 2024 and December 31, 2024. In this study, the issue of keeping commercial books electronically in the light of the latest regulations is examined in detail.

Keywords: Commercial Books, Electronic Book, Taxpayer, Financial Seal, Electronic Book Certificate.

1. GİRİŞ

Günümüzde bilişim teknolojileri, sağladıkları maliyet avantajı ve verimlilik gibi nedenlerle büyük bir hızla ilerlemekte ve buna bağlı olarak tacirler de iş süreçlerinde gittikçe daha yoğun bir şekilde bilişim teknolojilerinden faydalanmaktadır. Bu durum ise özellikle yüksek sayıda yasal defter, belge ve kayıtlara ilişkin süreçleri kağıt ortamında yürütmek zorunda olan vergi mükelleflerine yönelik, gelişen teknolojiye uygun yeni esas ve usullerin tespit edilmesini zorunlu kılmaktadır.

Bu doğrultuda, defter dosyalarının elektronik dosya biçiminde hazırlanması, kağıda bastırılmaksızın oluşturulması, kaydedilmesi, değişmezliğinin, bütünlüğünün ve kaynağının doğruluğunun elektronik imza/mali mühür araçları ile garanti altına alınması ve ilgililer nezdinde ispat aracı olarak kullanılabilmesi, bu defterlerin kağıt ortamında basım, tasdik ve saklama yükümlülüklerinin ortadan kaldırılması, mükelleflerin vergi kanunlarına uyumlarının artırılması, kayıt dışılığın izlenerek önlenmesi, elektronik denetim ve uzaktan denetim için uygun altyapının tesis edilmesi amaçlarıyla[1] mükelleflerin ticari defterlerini elektronik (e-defter) olarak tutabilmesine imkan sağlanmıştır.

Bu kapsamda, ticari defterlerin elektronik olarak tutulma esasları, Ticaret Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığınca müştereken çıkarılan Elektronik Defter Genel Tebliği[2] (Sıra No: 1) (EDGT) ile belirlenmiştir.

İşte bu çalışmada, ticari defterlerin elektronik ortamda tutulması hususu tüm yönleriyle ele alınmış ve değerlendirilmiştir.

2. ELEKTRONİK DEFTERE İLİŞKİN MEVZUAT DÜZENLEMELERİ

20.03.2011 tarihli ve 6215 sayılı Kanunla[3]  6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanununun[4] 66. maddesine eklenen “Bu defterler elektronik ortamda veya dosyalama suretiyle tutulabilir. Bu defterlerin açılış ve kapanış onaylarının şekli ve esasları ile bu defterlerin nasıl tutulacağı Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile Maliye Bakanlığınca çıkarılacak müşterek bir tebliğle belirlenir.” şeklindekifıkra ile ticari defterlerin, elektronik ortamda tutulabilmesine imkan sağlanmıştır. ETTK’da olduğu gibi 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun[5] (TTK) 64. maddesinin üçüncü fıkrasında da, “Fiziki ortamda veya elektronik ortamda tutulan ticari defterlerin nasıl tutulacağı, defterlere kayıt zamanı, onay yenileme ile açılış ve kapanış onaylarının şekli ve esasları Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Maliye Bakanlığınca müştereken çıkarılan tebliğle belirlenir.” denilmek suretiyle bahsi geçen uygulamayı TTK devam ettirmiştir.

Diğer taraftan, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun[6] mükerrer 242. maddesi ile Hazine ve Maliye Bakanlığı; elektronik defter, belge ve kayıtların oluşturulması, kaydedilmesi, iletilmesi, muhafaza ve ibrazı ile defter ve belgelerin elektronik ortamda tutulması, düzenlenmesi ve ibraz edilmesi  uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye yetkili kılınmıştır. Aynı Kanunun mükerrer 257. maddesinde ayrıca adı geçen Bakanlığa, tutulması ve düzenlenmesi zorunlu defter, kayıt ve belgelerin mikro film, mikro fiş veya elektronik bilgi ve kayıt araçlarıyla yapılması veya bu kayıt ortamlarında saklanması hususunda izin verme veya zorunluluk getirme, bu şekilde tutulacak defter ve kayıtların kopyalarının anılan Bakanlıkta veya muhafaza etmekle görevlendireceği kurumlarda saklanması veya ibraz edilmesi zorunluluğu getirme, bu konuda uygulama usul ve esaslarını belirleme yetkisi verilmiştir.

Söz konusu Kanunların ilgili hükümlerine istinaden, Ticaret Bakanlığı (mülga Gümrük ve Ticaret Bakanlığı) ile Hazine ve Maliye Bakanlığı (mülga Maliye Bakanlığı) tarafından 1 sıra numaralı Elektronik Defter Genel Tebliği yürürlüğe konulmuştur. Söz konusu Tebliğde, en sonuncusu 31.12.2024 tarihli ve 32769 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan değişiklik[7] olmak üzere 2019, Mayıs 2024 ve Kasım 2024 tarihlerinde 4 defa değişiklik yapılmıştır. EDGT ile birlikte elektronik defter uygulaması yürürlüğe girmiş ve hali hazırda “yevmiye defteri” ve “defteri kebir (büyük defter)” elektronik ortamda tutulabilmektedir. Envanter defterinin[8] de ihtiyari olarak elektronik ortamda tutulması mümkündür.

Elektronik defter, ‘şekil hükümlerinden bağımsız olarak VUK ve/veya TTK’ya göre tutulması zorunlu olan defterlerde yer alması gereken bilgileri kapsayan elektronik kayıtlar bütünü’ şeklinde tanımlanabilir.

3. ELEKTRONİK DEFTER TUTMAKLA YÜKÜMLÜ OLANLAR

Elektronik defter uygulamasına dâhil olması zorunlu olan mükellefler, EDGT’nin üçüncü bölümü kapsamında aşağıda etraflıca açıklanmıştır.

3.1. E-Fatura Uygulamasına Geçiş Zorunluluğu Bulunan Mükellefler

E-fatura uygulamasına geçiş zorunluluğu bulunan mükellefler, bu mükellefiyetin bir sonucu olarak e-defter uygulamasına da dâhil olmaları gerekmektedir. Peki, kimler e-fatura uygulamasına geçmekle yükümlüdür? Hemen belirtelim ki, e-fatura uygulamasına dair düzenlemeler, Hazine ve Maliye Bakanlığınca Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğinde[9] (Sıra No: 509) yapılmıştır. Anılan Tebliğin IV.1.4 no.lu bölümü uyarınca e-fatura uygulamasına geçiş zorunluluğu bulunan mükellefler şunlardır:

– Brüt satış hasılatı (veya satışları ile gayrisafi iş hasılatı), 2022 veya müteakip hesap dönemleri için 3 milyon TL ve üzeri olan mükellefler,

– 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanununa ekli (I) sayılı listedeki malların imali, ithali, teslimi vb. faaliyetleri nedeniyle Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan lisans alan (bayilik lisansı dâhil) mükellefler,

– Özel Tüketim Vergisi Kanununa ekli (III) sayılı listedeki malları imal, inşa ve/veya ithal edenler,

– Mal veya hizmetlerin alınması, satılması, kiralanması veya dağıtımı işlemlerinin gerçekleştirilmesine aracılık etmek üzere internet ortamında 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda tanımlanan başkalarına ait iktisadi ve ticari faaliyetlerin yapılmasına elektronik ticaret ortamını sağlayan gerçek ya da tüzel kişi aracı hizmet sağlayıcıları, internet ortamında gerçek ve tüzel kişilere ait gayrimenkul, motorlu araç vasıtalarının satılmasına veya kiralanmasına ilişkin ilanları yayınlayan internet sitelerinin sahipleri veya işleticileri ile internet ortamında reklamların yayınlanmasına aracılık faaliyetinde bulunan internet reklamcılığı hizmet aracıları ile kendilerine veya aracı hizmet sağlayıcılarına ait internet sitelerinde veya diğer her türlü elektronik ortamda mal veya hizmet satışını gerçekleştiren mükelleflerden, 2022 veya müteakip hesap dönemleri için 500 bin TL ve üzeri brüt satış hasılatı (veya satışları ile gayrisafi iş hasılatı) olanlar,

– 5957 sayılı Sebze ve Meyveler ile Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun hükümlerine göre komisyoncu veya tüccar olarak sebze ve meyve ticaretiyle iştigal eden mükellefler,

– Sosyal Güvenlik Kurumu ile sözleşme imzalayan sağlık hizmeti sunucuları ile medikal malzeme ve ilaç/etken madde temin eden tüm mükellefler (hastane, tıp merkezleri, dal merkezleri, diyaliz merkezleri, Sağlık Bakanlığından ruhsatlı diğer özelleşmiş tedavi merkezleri, tanı, tetkik ve görüntüleme merkezleri, laboratuvarlar, eczaneler, tıbbi cihaz ve malzeme tedarikçileri, optisyenlik müesseseleri, işitme merkezi, kaplıcalar, beşeri tıbbi ürün/ürün sunan ve/veya üreten özel hukuk tüzel kişileri ve bunların tüzel kişiliği olmayan şubeleri, ecza depoları vb.),

–  Gayrimenkul ve/veya motorlu taşıt, inşa, imal, alım, satım veya kiralama işlemlerini yapanlar ile bu işlemlere aracılık faaliyetinde bulunan mükelleflerden brüt satış hasılatı (veya satışları ile gayrisafi iş hasılatı), 2022 veya müteakip hesap dönemleri için 500 bin TL ve üzeri olan mükellefler.

– Kültür ve Turizm Bakanlığı ile belediyelerden yatırım ve/veya işletme belgesi almak suretiyle konaklama hizmeti veren otel işletmeleri.

– 2/4/2022 tarihli ve 31797 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Şarj Hizmeti Yönetmeliği kapsamında Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan şarj ağı işletmeci lisansı alan mükellefler ile bu mükellefler tarafından sertifika verilen şarj istasyonu işletmecileri.

Yukarıda yer verilen mükellefler, e-fatura ve dolayısıyla e-defter uygulamasına geçiş yapmakla yükümlüdür.

3.2. Bağımsız Denetime Tabi Olan Şirketler

Ticari defterlerini elektronik ortamda tutması gereken bir diğer grup da bağımsız denetime tabi olan şirketlerdir. TTK’nın 397/4. maddesinde yer alan “398 inci madde kapsamında denetime tabi olacak şirketler Cumhurbaşkanınca belirlenir.” hükmü gereğince, hangi şirketlerin bağımsız denetime tabi olacağına karar verme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. Söz konusu yetkiye istinaden bağımsız denetime tabi olacak şirketler en son 6434 sayılı Bağımsız Denetime Tabi Şirketlerin Belirlenmesine Dair Cumhurbaşkanı Kararı[10] ile belirlenmiştir.

6434 sayılı Kararda, şirketlerin bağımsız denetime tabi olması bakımından ikili ayrıma gidilmiştir. Bunlardan birinci herhangi bir ölçüte bağlı olmaksızın mezkûr Kararın ekindeki (I) sayılı listesinde belirtilen şirketlerin; ikincisi de bu Kararda yer verilen üç ölçütten en az ikisinin eşik değerlerini art arda iki hesap döneminde aşan diğer şirketlerin bağımsız denetime tabi olmasıdır. Buna göre her iki ayrım aşağıda izah edilmiştir.

3.2.1. Herhangi Bir Ölçüte Bağlı Olmaksızın Bağımsız Denetime Tabi Şirketler

6434 sayılı Denetim Kararın 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, herhangi bir ölçüte bağlı olmaksızın ekli (I) sayılı listede belirtilen şirketlerin, TTK ile 660 sayılı KHK hükümleri çerçevesinde bağımsız denetime tabi olduğu belirtilmiştir. Bu şirketler şunlardır:

– 6362 sayılı Kanun uyarınca Sermaye Piyasası Kurulunun düzenleme ve denetimine tabi şirketlerden; yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, ipotek finansmanı kuruluşları, varlık kiralama şirketleri, merkezi takas kuruluşları, merkezi saklama kuruluşları, veri depolama kuruluşları, derecelendirme kuruluşları, değerleme kuruluşları, sermaye piyasası araçları bir borsada veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören veya işlem görmeleri amacıyla SPK’ca onaylanmış geçerlilik süresi bulunan izahname veya ihraç belgesi bulunan anonim şirketler, bir borsada veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem görmemekle birlikte halka arz edilmeksizin pay hariç sermaye piyasası aracı ihraç eden (ihraç ettikleri sermaye piyasası araçlarının itfa edildiği hesap döneminin sonuna kadar) veya bu amaçla SPK’ca onaylanmış geçerlilik süresi bulunan ihraç belgesi olan anonim şirketler.

– 5411 sayılı Bankacılık Kanunu uyarınca Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun düzenleme ve denetimine tabi şirketlerden; bankalar, derecelendirme kuruluşları, finansal holding şirketleri, finansal kiralama şirketleri, faktoring şirketleri, finansman şirketleri, varlık yönetim şirketleri, finansal holding şirketlerinde ve bankalarda 5411 sayılı kanunda tanımlandığı şekliyle nitelikli paya sahip olan şirketler, tasarruf finansman şirketleri.

– Sigortacılık Kanunu ile 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu kapsamında faaliyet göstermekte olan sigorta, reasürans ve emeklilik şirketleri.

– Borsa İstanbul piyasalarında faaliyet göstermesine izin verilen; yetkili müesseseler, kıymetli madenler aracı kurumları, kıymetli maden üretimi veya ticaretiyle iştigal eden şirketler.

– Lisanslı depo işletmeleri ile umumi mağazalar.

– 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun uyarınca RTÜK’ün düzenleme ve denetimine tabi şirketlerden; internet ortamında isteğe bağlı yayın hakkına sahip olan medya hizmet sağlayıcı kuruluşlar ile karasal ortamdan ulusal televizyon yayını yapma hakkı, uydu televizyon yayın lisansı ve birden fazla ile yönelik olarak kablolu televizyon yayın lisansından en az ikisine sahip olan medya hizmet sağlayıcı kuruluşlar.

– EPDK’dan lisans, sertifika veya yetki belgesi alıp bu Kurum düzenlemelerine tabi olarak faaliyet gösteren ve söz konusu düzenlemeler uyarınca bağımsız denetim yükümlülüğü bulunan şirketler.

– 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun uyarınca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının düzenleme ve denetimine tabi ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları.

– 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname kapsamında faaliyet gösteren kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları.

3.2.2. Belirli Ölçütleri Sağlamaları Halinde Bağımsız Denetime Tabi Olan Şirketler

Doğrudan bağımsız denetime tabi olmamakla birlikte, belli ölçütlerin sağlamasına bağlı olarak bağımsız denetime tabi olacak sermaye şirketleriyle ilgili olarak 6434 sayılı Kararda üç ayrı ölçüt öngörülmüştür. Bu çerçevede;

1) Sermaye piyasası araçları bir borsada veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem görmeyen ancak 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında halka açık sayılan şirketlerden aşağıdaki üç ölçütten en az ikisinin eşik değerlerini art arda iki hesap döneminde aşan diğer şirketler bağımsız denetime tabidir:

i) Aktif toplamı 30 milyon Türk lirası.

ii) Yıllık net satış hasılatı 40 milyon Türk lirası.

iii) Çalışan sayısı 50 kişi.

2) Bağımsız Denetim Kararına ekli (II) sayılı listede belirtilen şirketler hakkında ise bağımsız ölçütleri aşağıdaki şekilde uygulanır:

i) Aktif toplamı 60 milyon Türk lirası.

ii) Yıllık net satış hasılatı 80 milyon Türk lirası.

iii) Çalışan sayısı 100 kişi.

Söz konusu Kararın (II) sayılı listesinde yer alan ve yukarıdaki ölçütlere tabi olan şirketler ise şunlardır:

– Çağrı merkezi şirketleri hariç olmak üzere, 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu, 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu, 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu ve TTK’nın 1525. maddesi kapsamında Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun düzenleme ve denetimine tabi olan şirketler.

– Gayri faal olan veya faaliyetleri geçici olarak durdurulan veya iptal edilmiş olan (gerekli ana sözleşme değişiklikleri ve benzeri prosedür işlemleri henüz gerçekleştirilmemiş olanlar dâhil) iştirak ve şirketler hariç olmak üzere, TMSF’nin iştirakleri ile mülga 4389 sayılı Bankalar Kanunu ve 5411 sayılı Kanun kapsamında TMSF tarafından denetimi ve yönetimi devralınan şirketler.

– Sermayesinin en az %50’si belediyelere ait olan şirketler.

3) Yukarıda yer verilen (1) ve (2) numaralı kısımlarda belirtilenlerin kapsamında olmayan şirketler için eşik değerler ise şu şekildedir:

i) Aktif toplamı 150 milyon Türk lirası.

ii) Yıllık net satış hasılatı 300 milyon Türk lirası.

iii) Çalışan sayısı 150 kişi

Bu durumda faaliyet alanı ve/veya ortaklık yapısı itibariyle özellik arz etmeyen sermaye şirketlerinden yukarıda yer verilen ölçütlerden en az ikisinin eşik değerini art arda iki hesap döneminde aşan şirketler, müteakip hesap döneminden itibaren bağımsız denetime tabi olurlar.

Bu halde yukarıdaki şartları sağlayıp da bağımsız denetime tabi olan şirketler, aynı zamanda elektronik defter uygulamasına tabi olmakla mükelleftir.

3.3. Bilanço Esasına Göre Defter Tutmak Zorunda Olan Mükellefler ile İhtiyari Olarak Bilanço Esasına Göre Defter Tutmayı Tercih Eden Mükellefler

VUK’un 177. maddesinde öngörülen hadleri aşanlar I. sınıf tüccar kabul edilmektedir ve I. sınıf tüccarlar bilanço esasına göre defter tutmakla yükümlüdür. EDGT gereğince de bilanço esasına göre defter tutan mükellefler ile ihtiyari olarak bilanço esasına göre defter tutmayı tercih eden mükelleflerin ticari defterleri elektronik ortamda tutmaları icap etmektedir.

VUK’un söz konusu hükmüne göre aşağıda yazılı limitleri aşan tüccarlar, I. sınıf tüccar olarak kabul edilmektedir. 2025 yılı için bu limitler şunlardır:

1- Satın aldıkları malları olduğu gibi veya işledikten sonra satan ve yıllık alımlarının tutarı 2.000.000 TL’yi veya satışlarının tutarı 2.800.000 TL’yi lirayı aşanlar,

2- Yukarıda yazılı olanların dışındaki işlerle uğraşıp da bir yıl içinde elde ettikleri gayri safi iş hasılatı 990.000 TL’yi aşanlar,

3- 1. ve 2.  bentte yazılı işlerin birlikte yapılması halinde 2 numaralı bentte yazılı iş hasılatının beş katı ile yıllık satış tutarının toplamı 2.000.000 TL’yi aşanlar,

4- Her türlü ticaret şirketleri (adi şirketler iştigal nevileri yukardaki bentlerden hangisine giriyorsa o bent hükmüne tabidir.),

5- Kurumlar Vergisine tabi olan diğer tüzel kişiler,

6- İhtiyari olarak bilanço esasına göre defter tutmayı tercih edenler.

Öte yandan, EDGT’ye 31.12.2024 tarihli Tebliğ değişikliği ile eklenen hükümde “VUK’un 172 ve 173. maddeleri gereğince defter tutmakla yükümlü olan dernek ve vakıfların iktisadi işletmelerinden bilanço esasına göre defter tutanların e-Defter uygulamasına dâhil olmalarının zorunlu olduğuna, diğer taraftan, söz konusu maddeler kapsamında defter tutma yükümlülüğü bulunmayan dernek, vakıf, sendika, oda, birlik, federasyon, konfederasyon gibi mükellefler ile kurumlar vergisinden muaf olan kooperatifler ve iflas kararının devamı müddetince iflas halinde olan mükelleflerin[11] e-Defter uygulamasına dâhil olma zorunluluğunun bulunmadığı” ifade edilmiştir.

Hemen belirtelim ki, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB), yapılan analiz veya inceleme çalışmaları neticesinde riskli ya da vergiye uyum düzeyi düşük olduğu tespit edilen mükellefleri veya mükellef gruplarını faaliyet, sektör ve ciro tutarına bağlı olmaksızın, yazılı bildirim yapmak ve geçiş hazırlıkları için en az 3 ay süre vermek suretiyle elektronik defter uygulamasına geçme zorunluluğu getirmeye yetkilidir. Kendisine yazılı bildirim yapılan mükelleflerin, yazılı bildirimde belirtilen süreler içinde bu uygulamaya dâhil olması gerekmektedir.

Son olarak, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununa ekli cetvellerde yer alan idare, kurum ve kuruluşlar ile iktisadi kamu kuruluşlarının elektronik defter uygulamasından yararlanma zorunluluğu bulunmamakla birlikte isteğe bağlı olarak uygulamaya dâhil olmaları mümkündür.

4. ELEKTRONİK DEFTER UYGULAMASINA GEÇİŞ SÜRECİ

Elektronik defter uygulamasına dâhil olma zorunluluğu bulunan mükelleflerden;

– Elektronik fatura uygulamasına geçiş zorunluluğu bulunan mükellefler, elektronik fatura uygulamasına geçiş süresi içinde (Elektronik fatura uygulamasına yıl içinde zorunlu olarak geçen mükellefler bakımından izleyen yılın başından itibaren),

– TTK’nın 397/4. maddesi uyarınca bağımsız denetime tabi olan şirketler 01.01.2020 tarihinden itibaren, 2020 ve müteakip yıllarda bağımsız denetime tabi olma şartlarını sağlayan mükellefler ise şartların sağlandığı yılı takip eden yılın başından itibaren,

– 1 Ocak 2025 tarihinden (bu tarih dâhil) itibaren bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olan mükellefler ile bu tarihten itibaren (bu tarih dâhil) ihtiyari olarak bilanço esasına göre defter tutmayı tercih eden mükellefler 1 Ocak 2025 tarihinden (bu tarih dâhil) itibaren (VUK’un 174/3. maddesi kapsamında kendisine özel hesap dönemi tayin edilenler 2025 yılı içinde başlayan hesap dönemi başından itibaren), 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren (bu tarih dâhil) yeni işe başlayan, yeniden işe başlayan, sınıf değiştiren, yeni bir mükellefiyete giren ve vergi muafiyeti kalkan mükelleflerden ihtiyari ya da zorunlu olarak bilanço esasına göre defter tutacaklar işe başlama, sınıf değiştirme, yeni mükellefiyete girme ve muaflıktan çıkma tarihinden itibaren,

elektronik defter uygulamasına geçmek ve edefter.gov.tr adresinde format ve standardı belirlenen defterleri, elektronik defter olarak tutmak zorundadırlar.

Elektronik defter uygulamasına dâhil olmak zorunda olmasına rağmen uygulamaya dâhil olmayan mükelleflerin elektronik defter hesapları, zorunluluğun başladığı tarih itibarıyla GİB tarafından re’sen açılır ve durum mükellefe bildirilir. Bu bildirimin yapılmamış olması mükellefin elektronik defter uygulamasına dâhil olma zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu mükellefler, elektronik defter uygulamasına dâhil olmaları gereken tarihten itibaren kağıt ortamında defter tutamazlar, kağıt ortamında tuttukları defterler hiç tutulmamış sayılır.

5. ELEKTRONİK DEFTER UYGULAMASINDAN YARARLANMA ESASLARI

EDGT kapsamında gerek zorunlu gerekse ihtiyari olarak defterlerini elektronik ortamda oluşturacak, kaydedecek, muhafaza ve ibraz edecek gerçek ve tüzel kişi mükelleflerin, mali mühür[12] ya da dijital vergi dairesi veya e-devlet kapısı şifresi (gerçek kişi mükelleflerin alternatif olarak Nitelikli Elektronik Sertifika (NES) temin etmiş olmaları ve ayrıca elektronik defter işlemlerinde kullanmak üzere GİB’den uyumluluk onayı almış bir yazılıma sahip olmaları gerekmektedir. Söz konusu şartların yerine getirilmesi sonrasında edefter.gov.tr adresinde yayımlanan başvuru kılavuzuna uygun olarak elektronik defter uygulamasına başvuruda bulunulur.

Elektronik defter uygulamasına dâhil olanlar, edefter.gov.tr adresinde duyurulan format ve standartlara uygun olarak aylık dönemler (envanter defteri için hesap dönemi) itibarıyla e-defterlerini oluşturmaya ve saklamaya başlarlar. Elektronik defter uygulamasına dâhil olan mükellefler dâhil olmaları gereken aydan itibaren söz konusu defterlerini kâğıt ortamında tutamazlar. Bu mükelleflerin kağıt ortamında tuttukları defterler hiç tutulmamış sayılır.

Diğer taraftan, e-defter tutma elektronik defter tutma sürecinde hesap döneminin ilk ayına ait beratın alınması açılış onayı, son ayına ait beratın alınması kapanış onayı, diğer aylara ait beratların alınması ise ilgili aylara ait defterlerin noter onayı yerine geçmektedir.

Bu arada, elektronik defter uygulamasından yararlananlar tarafından aylık dönemler halinde oluşturulacak e-defter ve berat dosyalarının;

– Gelir vergisi mükelleflerinde ilgili olduğu ayı takip eden dördüncü ayın 10. günü sonuna kadar, diğer mükelleflerde ilgili olduğu ayı takip eden dördüncü ayın 14. günü sonuna kadar,

– Hesap dönemlerinin son ayına ait olduğu durumlarda, e-defter ve berat dosyalarının gelir vergisi mükelleflerinde gelir vergisi beyannamesinin verileceği ayı takip eden ayın 10. günü sonuna kadar, diğer mükelleflerde kurumlar vergisi beyannamesinin verileceği ayı takip eden ayın 14. günü sonuna kadar,

oluşturulması, NES veya mali mühürle zaman damgalı imzalanması/onaylanması ve bu defter ve berat dosyalarının e-defter uygulamasına yüklenmesi suretiyle berat dosyalarının GİB tarafından onaylı halinin alınması gerekmektedir. GİB mali mührünü de içeren berat dosyaları elektronik defter tutanlar tarafından e-defter uygulamasından indirilerek, istenildiğinde yetkili birimlere ibraz edilmek üzere ilgili olduğu e-defter dosyaları ile ilişikli şekilde birlikte muhafaza edilir. Gerekli işlemlerin neticesinde oluşturulan elektronik defterler, GİB tarafından onaylanan beratları ile birlikte muhafaza ve ibraz edilmesi koşuluyla VUK ve TTK kapsamında geçerli kanuni defter olarak kabul edilir. Bununla beraber, GİB tarafından gerçekleştirilen berat onay işlemi, ilgili defterlerde yer alan kayıtların içerik ve gerçeğe uygunluk denetimi anlamına gelmemekte ve herhangi bir vergi incelemesini veya diğer incelemeleri ifade etmemektedir.

Yeri gelmişken belirtelim ki, elektronik defter ve berat dosyalarının mükelleflerin kendilerine ait NES veya mali mühür ile imzalanması esas olmakla birlikte, mükellefler tarafından noterde tanzim olunan özel vekâletnamede veya GİB tarafından belirlenen usullere göre oluşturulan elektronik imzalı ya da Dijital Vergi Dairesi üzerinden elektronik ortamda verilen muvafakatnamede belirtilmesi kaydıyla; GİB’ten bu hususta izin alan özel entegratörlerin veya yazılım uyumluluk onayı verilen yazılım firmalarının ya da defter tutma hususunda 3568 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yetki verilen meslek mensuplarının mali mührü ya da NES’i ile zaman damgalı olarak imzalanması/onaylanması ve bunlar tarafından defter ve berat dosyalarının GİB sistemine yüklenmesi de mümkündür.

6. ELEKTRONİK DEFTER VE BERAT DOSYALARININ MUHAFAZA VE İBRAZI

Elektronik defter uygulamasına dâhil olanlar, e-defter dosyaları ve bunlara ait berat dosyalarını birbirleri ile ilişkili şekilde elektronik ortamda, muhasebe fişlerini ise kağıt ve/veya elektronik ortamda, istenildiğinde ibraz edilmek üzere muhafaza etmek zorundadır. Bu kapsamda, e-defter dosyaları,  berat dosyaları ve elektronik ortamda oluşturulan muhasebe fişleri kâğıt ortamında saklanmaz ve elektronik ortamdaki bu dosyaların kağıt ortamdaki hali hukuken hüküm ifade etmez.

Öte yandan, defterlerini elektronik ortamında tutanlar, e-defter dosyaları, elektronik ortamda oluşturulan muhasebe fişleri ve ilgili berat dosyalarını vergi kanunları, TTK ve diğer düzenlemelerde yer alan süreler dâhilinde elektronik, manyetik veya optik ortamlarda (kağıt ortamda tutulması tercih edilen muhasebe fişleri kağıt ortamda) muhafaza ve istenildiğinde elektronik, manyetik veya optik araçlar vasıtasıyla eksiksiz ve okunabilir şekilde ibraz etmekle yükümlüdür.

Bu arada, e-defter ve berat dosyalarının e-defter uygulamasına dâhil olan mükelleflerin kendilerine ait bilgi işlem sistemlerinde muhafaza edilmesi mecburidir. Üçüncü kişiler nezdinde ya da yurt dışında muhafaza işlemi, muhafaza ve ibraz sorumluluğunu ortadan kaldırmamakta ve bir hüküm ifade etmemektedir. Muhafaza yükümlülüğünün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarının geçerli olduğu yerlerde yerine getirilmesi zorunludur. Bunun yanında, e-defter dosyaları ile bunlara ilişkin berat dosyalarının kopyalarının, gizliliği ve güvenliği sağlanacak şekilde e-defter saklama hizmeti yönünden teknik yeterliğe sahip ve GİB’ten bu hususta izin alan özel entegratörlerin bilgi işlem sistemlerinde ya da GİB’in bilgi işlem sistemlerinde 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren asgari 10 yıl süre ile muhafaza edilmesi zorunludur. Ancak, vurgulayalım ki, e-defter ve berat dosyalarının kopyalarının muhafaza işleminin GİB’ten izin alan özel entegratörlerin ya da GİB’in bilgi işlem sistemlerinde muhafaza edilmesi, mükellefin asıl e-defter ve berat dosyalarının muhafaza ve ibraz ödevlerini ortadan kaldırmaz.

7. SORUMLULUK VE CEZAİ YAPTIRIM

Elektronik defter oluşturulurken, EDGT’de belirtilmeyen hususlarda süreler başta olmak üzere VUK ve TTK’da yer alan hükümlere uyulması zorunludur. Anılan Tebliğde yer alan usul ve esaslara aykırı biçimde e-defter oluşturan veya oluşturdukları e-defterleri ve bunlarla ilişkili berat dosyaları ile muhasebe fişlerini yetkili makamların isteği üzerine ibraz etmeyenler ya da zorunluluk getirildiği halde elektronik defter uygulamasına süresi içinde geçmeyenler hakkında, işledikleri fiile göre VUK’un ve TTK’nın ilgili hükümlerinde öngörülen yaptırımlar uygulanır.

Diğer taraftan, elektronik defter tutanlar oluşturdukları e-defterlerde yer verdikleri bilgilerin gerçek duruma uygunluğunu sağlamaktan sorumludur. Bunun yanında, elektronik defter tutanlar, e-defterlerin oluşturulması sırasında kullandıkları bilgi işlem sisteminin sağlıklı biçimde çalışabilmesi ile ilgili yeterli teknik ve güvenlik önlemlerini almakla yükümlüdür.

Ayrıca, elektronik defter uygulamasına dâhil olan mükelleflerin, EDGT’deki sürelerde e-defter ve berat dosyalarını, oluşturmaması, imzalamaması/onaylamaması veya oluşturulan e-defter dosyaları ve/veya bunlara ait berat dosyalarının GİB’in onayına sunulmak üzere GİB sistemlerine yüklenmemesi ya da süresinden sonra yüklenmesi halinde, diğer vergisel yükümlülükler ile birlikte VUK’ta öngörülen cezai hükümler uygulanır.

Son olarak belirtelim ki, elektronik defter tutanlar, VUK’ta belirtilen “mücbir sebep” halleri nedeniyle e-defter veya beratlarına ait kayıtlarının bozulması, silinmesi, zarar görmesi veya işlem görememesi ve e-defter ve berat dosyalarının, muhafaza edildiği e-defter saklama hizmeti veren özel entegratör kuruluşlardan veya GİB’ten temin edilemediği hallerde, söz konusu durumların öğrenilmesinden itibaren tevsik edici bilgi ve belgeleri ile birlikte 30 gün içinde ticari işletmesinin bulunduğu yetkili mahkemesine başvurarak kendisine bir zayi belgesi verilmesini isteyebilir. Mahkemeden zayi belgesinin temin edilmesini müteakip, zayi belgesi ile birlikte durumun GİB’e yazılı olarak bildirilmesi ve GİB tarafından istenilen bilgi ve belgelerin ibraz edilmesi halinde, mükelleflerin zayi olan e-defter kayıtlarının yeniden oluşturulması ve bunlara ait yeni oluşturulan e-defter ve berat dosyalarının e-defter uygulaması aracılığı ile GİB sistemine yeniden yüklenmesi için GİB tarafından yazılı izin verilir.

8. SONUÇ

6102 sayılı Türk Ticaret Kanununa göre tacir sıfatını haiz olanlar anılan Kanunda öngörülen ticari defterleri tutmakla yükümlüdür. Ticari defterlerin fiziki olarak tutulması esas olmakla birlikte, 1 Sıra No.lu Elektronik Defter Genel Tebliği uyarınca, e-fatura uygulamasına geçiş zorunluluğu bulunan mükellefler ve bağımsız denetime tabi olan şirketler ile bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olan mükellefler ve ihtiyari olarak bilanço esasına göre defter tutmayı tercih eden mükelleflerin elektronik defter (e-defter) uygulamasına dâhil olması zorunludur.

Bu kapsamda, gerekli şartları taşıyan mükelleflerin muhasebeyle ilgili olan ticari defterlerden yevmiye defteri ve defteri kebiri, elektronik ortamda tutması gerekmektedir. Envanter defterinin e-defter olarak tutulması hususu ise hali hazırda ihtiyaridir. Söz konusu ticari defterlerini elektronik ortamda oluşturma, kaydetme, muhafaza ve ibraz etmekle yükümlü olan mükellefler, elektronik defter uygulamasına başvuruda bulunabilmek için mali mühür ya da dijital vergi dairesi veya e-devlet kapısı şifresi ya da Nitelikli Elektronik Sertifika (NES) temin etmesi ve ayrıca Gelir İdaresi Başkanlığından uyumluluk onayı almış bir yazılıma sahip olması icap etmektedir.

Elektronik defter uygulamasına dâhil olanlar, edefter.gov.tr adresinde duyurulan format ve standartlara uygun olarak aylık dönemler itibarıyla e-defterlerini oluşturmaya ve saklamaya başlarlar. Söz konusu uygulamaya dâhil olan mükellefler, dâhil olmaları gereken aydan itibaren ilgili defterlerini kâğıt ortamında tutamazlar. Bu mükelleflerin kağıt ortamında tuttukları defterler hiç tutulmamış sayılır.

Son olarak, elektronik defter uygulamasına dâhil olanlar, e-defter dosyaları ve bunlara ait berat dosyalarını birbirleri ile ilişkili şekilde elektronik ortamda, muhasebe fişlerini ise kağıt ve/veya elektronik ortamda, istenildiğinde ibraz edilmek üzere muhafaza etmekle mükelleftir.

KAYNAKÇA

6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu (09.07.1956 tarihli ve 9353 sayılı R.G.)

213 sayılı Vergi Usul Kanunu (10-12.01.1961 tarihli ve 10703-10705 sayılı R.G’ler).

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (14.02.2011 tarihli ve 27846 sayılı R.G.).

6215 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (12.04.2011 tarihli ve 27903 sayılı R.G.).

6434 sayılı Bağımsız Denetime Tabi Şirketlerin Belirlenmesine Dair Cumhurbaşkanı Kararı (30.11.2022 tarihli ve 32029 sayılı R.G.).

Elektronik Defter Genel Tebliği (Sıra No:1) (13.12.2011 tarihli ve 28141 sayılı R.G.).

Elektronik Defter Genel Tebliği (Sıra No: 1)’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Sıra No: 6), (31.12.2024 tarihli ve 32769 sayılı R.G.).

Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 509) (19.10.2019 tarihli ve 30923 sayılı R.G.).

Zafer Özaki, Gökçe, Elektronik Defter Uygulaması Hakkında Bilinmesi Gerekenler, E-Yaklaşım, Eylül 2017, S.297.

http://www.edefter.gov.tr

[1] Gökçe Zafer ÖZAKİ (Eylül 2017), Elektronik Defter Uygulaması Hakkında Bilinmesi Gerekenler, E-Yaklaşım, S.297.

[2] Elektronik Defter Genel Tebliği (Sıra No:1), 13.12.2011 tarihli ve 28141 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[3] 6215 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 12.04.2011 tarihli ve 27903 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[4] 6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu, TTK’nın 1533. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.

[5] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 14.02.2011 tarihli ve 27846 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[6] 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, 10-12.01.1961 tarihli ve 10703-10705 sayılı Resmi Gazetelerde yayımlanmıştır.

[7] Elektronik Defter Genel Tebliği (Sıra No: 1)’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Sıra No: 6), 31.12.2024 tarihli ve 32769 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[8] Elektronik defter tutmakla yükümlü olan mükellefler, edefter.gov.tr adresinde format ve standardı belirlenen defterlerden envanter defterini ihtiyari bir şekilde e-defter olarak tutabilirler. Gelir İdaresi Başkanlığı faaliyet konusu, mükellefiyet süresi, vergi, şirket veya mükellefiyet türü, aktif büyüklüğü, öz sermaye büyüklüğü, brüt satış hasılatı ve sektör gibi kriterleri ayrı ayrı veya birlikte dikkate alarak edefter.gov.tr adresinde yayımlanacak duyuru ile envanter defterinin e-defter olarak tutulmasına ilişkin zorunluluk getirmeye yetkilidir.

[9] Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 509), 19.10.2019 tarihli ve 30923 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[10] 6434 sayılı Bağımsız Denetime Tabi Şirketlerin Belirlenmesine Dair Cumhurbaşkanı Kararı, 30.11.2022 tarihli ve 32029 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[11] Haklarında iflas kararı verilen mükelleflerin elektronik defter hesapları, iflas idaresi/dairesinin talebine istinaden kapatılabilir. Elektronik defter hesapları kapatılan mükelleflerin defterleri kağıt ortamında tutulmaya devam edilir. İflas kararının kaldırılması halinde söz konusu mükellefler yeniden elektronik defter uygulamasına geçmek zorundadır. Bu durumda uygulamaya geçme süresi hiçbir koşulda işlemin ticaret siciline tescil tarihini takip eden ayın başından itibaren 3 ayı geçemez.

[12] Mali mühür, 509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği çerçevesinde GİB için TÜBİTAK BİLGEM KAMU SM tarafından oluşturulan elektronik sertifika altyapısıdır.

Üreticiyle tüketici arasında köprü vazifesi gören ve böylelikle mal ve hizmetlerin nihai tüketiciye ulaşmasını sağlayan perakende sektörü, ülkemiz ekonomisi için kilit bir role sahiptir. Ticaret Bakanlığı ve TÜİK verilerine göre ülkemizde mevcut işletmelerin yaklaşık 2,3 milyonu perakende sektörüyle bağlantılı olarak faaliyet göstermekte ve bu işletmelerde 10,2 milyon kişi çalışmaktadır. Söz konusu işletmelerin oluşturduğu ciro da yaklaşık 12,4 trilyon TL’dir. Sektörün büyüklüğüne ve önemine binaen perakende işletmelerin dengeli bir şekilde büyümesini ve gelişmesini ve bahsi geçen işletmelerin faaliyetleri ile bunların birbirleri, üretici ve tedarikçilerle ilişkilerini düzenlemek üzere yaklaşık 10 yıl önce 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kabul edilmiştir. Anılan Kanunda ve bu Kanuna dayanılarak çıkarılan ikincil mevzuatta, uygulamada ortaya çıkan sorunlar, talepler ve ihtiyaçlar doğrultusunda zaman zaman değişiklikler yapılmaktadır. Bu kapsamda, 2024 yılının ilk 7 ayı içinde perakende sektörüne ilişkin yapılan önemli yasal ve idari düzenlemeler işte bu çalışmada detaylı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Perakende Ticaret, Perakende İşletme, Fahiş Fiyat Artışı, Stokçuluk, Haksız Ticari Uygulamalar, Taşınmaz Ticareti Yetki Belgesi.

RECENT CHANGES TO RETAIL TRADE

SUMMARY

The retail sector, which acts as a bridge between producers and consumers and thus ensures that goods and services reach the final consumer, has a key role for the Turkish economy. According to data from the Ministry of Trade and TUIK, approximately 2.3 million of the existing businesses in our country operate in connection with the retail sector and 10.2 million people work in these businesses. The turnover generated by these enterprises is approximately 12.4 trillion TL. Due to the size and importance of the sector, the Law No. 6585 on the Regulation of Retail Trade was adopted about 10 years ago in order to regulate the balanced growth and development of retail businesses and the activities of these businesses and their relations with each other, producers and suppliers. The aforementioned Law and the secondary legislation issued based on this Law are amended from time to time in line with the problems, demands and needs arising in practice. In this context, important legal and administrative amendments made in the first 7 months of 2024 regarding the retail sector are analyzed in detail in this study.

Keywords: Retail Trade, Retail Business, Exorbitant Price Increase, Stockpiling, Unfair Commercial Practices, Real Estate Trade Authorization Certificate.

1. GİRİŞ

Ülkemizde, 2000’li yıllardan itibaren hızlı bir gelişim süreci izleyen perakende sektöründe alışveriş merkezi, büyük mağaza ve zincir mağaza sayılarının artışıyla organize perakendeciliğe doğru yaşanan dönüşüm süreci, bir yandan ülke ekonomisine katkı sağlarken; diğer yandan da birtakım ekonomik, sosyal ve çevresel sorunlara neden olmuştur. Bu sorunların başında, işletmelerin açılışında standardı bulunmayan karmaşık işlemler ile ödemelerde gecikmeler, markalaşamama ve haksız rekabet oluşturan uygulamalar gelmiştir. Buradan hareketle, perakende işletmelerin açılış ve faaliyete geçiş işlemlerinin kolaylaştırılması, perakende ticaretin serbest piyasa ortamında etkin ve sürdürülebilir rekabet şartlarına göre yapılması, tüketicinin korunması, perakende işletmelerin dengeli bir şekilde büyüme ve gelişmesinin sağlanması ve perakende işletmelerin faaliyetleri ile bunların birbirleri, üretici ve tedarikçilerle ilişkilerinin düzenlenmesi amacıyla 2015 yılında 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun[1] yürürlüğe konulmuştur.[2]

2024 yılı içinde, ticari hayatta yaşanan gelişmeler doğrultusunda muhtelif konulara ilişkin ihtiyaç duyulan düzenlemelerin hayata geçirilmesi amacıyla, bazı kanunlarda değişiklik öngören 7511 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun[3] TBMM’de kabul edilmiştir. Bu Kanunun değişiklik yaptığı yasalardan birisi de 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanundur. Anılan Kanunda yapılan değişikliklerle, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk eylemleri için öngörülen idari para cezası tutarları yükseltilmiş ve böylece denetimlerin etkinliği ve denetimler neticesinde uygulanan idari yaptırımların caydırıcılığı artırılmıştır. Ayrıca, aynı Kanunda 2023 yılında yapılan bazı düzenlemeler 2024 yılı içinde yürürlüğe girmiştir. Öte yandan, yine aynı dönemde perakende ticarete ilişkin bazı ikincil mevzuatta önemli değişiklikler yapılmıştır.

İşte bu çalışmada, perakende ticarete yönelik yapılan son değişiklikler tüm yönleriyle ele alınmış ve değerlendirilmiştir.

2. 7511 SAYILI KANUNLA PERAKENDE TİCARETİN DÜZENLENMESİ HAKKINDA KANUNDA YAPILAN DÜZENLEMELER

2.1. Belli Şartların Varlığı Halinde Ticaret Bakanlığına Stokçuluk Yapan İşletmelerin İş Yerlerini Kapatma Yetkisinin Tanınması

6585 sayılı Kanuna 7244 sayılı Kanunla[4] eklenen “Fahiş fiyat artışı, stokçuluk ve Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu” başlıklı ek 1. maddede;

– Üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler tarafından bir mal veya hizmetin satış fiyatında fahiş artış yapılamayacağı,

– Üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler tarafından piyasada darlık yaratıcı, piyasa dengesini ve serbest rekabeti bozucu faaliyetler ile tüketicinin mallara ulaşmasını engelleyici faaliyetlerde bulunulamayacağı,

– Üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin fahiş fiyat artışı ve stokçuluk uygulamalarına yönelik gerektiğinde denetim ve incelemelerde bulunarak idari para cezası uygulamak ve her türlü tedbiri almak amacıyla Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulunun oluşturulduğu, bu Kurulun oluşumu, görevleri, çalışma usul ve esasları, sekretarya hizmetleri ve Kurula ilişkin diğer hususların yönetmelik ile belirleneceği

öngörülmüştür.

Bahsi geçen Kanunda belirtilen yönetmelik, Ticaret Bakanlığı tarafından 28 Mayıs 2020 tarihinde “Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu Yönetmeliği”[5] adıyla yürürlüğe konulmuştur. Sözü edilen Yönetmelikte;

Fahiş fiyat artışı; olağanüstü hal, afet ve ekonomik dalgalanma dönemleri ile diğer acil durumlarda üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler tarafından satışa sunulan ve kamunun beslenme, sağlıklı yaşama ve korunma gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için zorunlu olan mal ve hizmetlerin fiyatında girdi ve diğer üretim maliyetlerindeki artış gibi haklı bir sebebe dayanmaksızın yapılan aşırı ve adil olmayan artış,

Stokçuluk da, olağanüstü hal, afet ve ekonomik dalgalanma dönemleri ile diğer acil durumlarda üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin piyasada darlık yaratan, piyasa dengesini ve serbest rekabeti bozan faaliyetleri ile tüketicinin mallara ulaşmasını engelleyen faaliyetler

olarak tanımlanmıştır.

Bu doğrultuda olmak üzere, 6585 sayılı Kanunun ek 1. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarına ve dolayısıyla fahiş fiyat artışı ve stokçuluğa dair kurallara aykırı hareket edenler hakkında aynı Kanunun 18. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendinde idari para cezaları öngörülmüş ve bu cezaların Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulunca uygulanması kabul edilmiştir.

Hal böyle iken, stokçulukla daha etkin bir şekilde mücadele edebilmek ve idari yaptırımların caydırıcılığını artırabilmek amacıyla 7511 sayılı Kanunla, 6585 sayılı Kanunun 18. maddesinin beşinci fıkrasına “Bakanlık, ek 1 inci maddenin ikinci fıkrasına bir takvim yılı içinde en az üç defa aykırı hareket etmesi nedeniyle idari para cezası uygulanan üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin iş yerlerini altı güne kadar kapatmaya yetkilidir.” hükmü eklenmiş ve böylelikle stokçuluk için idari para cezasından ayrı olarak işyerinin geçici süre kapatılmasına dair yeni ve farklı bir yaptırım getirilmiştir. Bu hükümle, bir takvim yılı içinde en az üç defa stokçuluk yaptığı tespit edilen ve idari para cezası uygulanan üretici, tedarikçi ve perakende işletmelere idari tedbir niteliğinde bir idari yaptırım olan kapatma cezası verilmesi öngörülüştür.

Görüldüğü üzere, işyerinin kapatılması cezası, bir takvim yılı içinde haklarında stokçuluktan dolayı en az üç defa idari para cezası verilenler hakkında uygulanacak olup, fahiş fiyat artışı yapanlar hakkında bu yaptırım tatbik olunamayacaktır. Fahiş fiyat artışından dolayı verilen idari para cezasının sayısı kaç olursa olsun durum değişmemektedir. Nitekim 6585 sayılı Kanunda yalnızca stokçuluk fiilinden dolayı kapatma cezasının uygulanması öngörülmüş olup, fahiş fiyat artışı fiiline yer verilmemiştir. Bu durumda mezkûr Kanunda özel olarak düzenlenmediğinden ‘kanunsuz suç ve ceza olmaz’ prensibinin bir gereği olarak fahiş fiyat artışı yapan işletmelerin iş yerleri hiçbir şekilde kapatılamayacaktır.

6585 sayılı Kanuna göre kapatma cezası, stokçuluk fiiline bir takvim yılı içinde en az üç defa aykırı hareket edilmesi nedeniyle idari para cezası uygulananlar hakkında tatbik olunabilmektedir. Bu hüküm bağlamında aynı yıl içinde stokçuluktan dolayı haklarında bir ya da iki idari para cezasının uygulanan işletmeler hakkında kapatma cezası kararı alınamamaktadır. Ayrıca, ilgili hükümde “bir takvim yılı içinde” ibaresi yer aldığından, her bir yıl kendi içinde değerlendirilecek ve idari para cezalarının tespitinde 1 Ocak-31 Aralık tarihleri arasında uygulanan idari cezalarının sayısı dikkate alınacaktır. Bu arada kapatma cezasının muhatabı, üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerdir. Ayrıca işyerinin kapatılması için öngörülen azami süre 6 gün olup, bu süreden uzun sürede kapatma yapılması mümkün değildir. Son olarak kapatma cezasını vermeye yetkili makam Ticaret Bakanlığıdır.

2.2. Fahiş Fiyat Artışı ve Stokçuluk Fiillerini İşleyenler Hakkında Uygulanan Cezaların Artırılması

Bir önceki bölümde açıklandığı üzere, 7244 sayılı Kanunla 2020 yılında 6585 sayılı Kanuna eklenen ek 1. maddeyle, üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin fahiş fiyat artışı ve stokçuluk yapması yasaklanmıştır.

Bu fiilleri işleyenler hakkında uygulanacak idari yaptırıma ilişkin olarak aynı Kanunun 18. maddesinin birinci fıkrasına “Ek 1 inci maddesinin birinci fıkrasına aykırı hareket edenlere on bin Türk lirasından yüz bin Türk lirasına kadar; ikinci fıkrasına aykırı hareket edenlere ise elli bin Türk lirasından beş yüz bin Türk lirasına kadar” şeklinde (ı) bendi eklenmiş ve bu bağlamda bahsi geçen fiilleri işleyenlerin idari para cezasıyla tecziye edilmesi hükme bağlanmıştır.

Daha sonrasında 2022 yılında 7350 sayılı Kanunla,[6] yukarıda yer verilen hükümdeki “elli bin Türk lirasından beş yüz bin Türk lirasına” ibaresi “yüz bin Türk lirasından iki milyon Türk lirasına” şeklinde değiştirilmiş ve böylelikle fahiş fiyat artışı fiilinin cezasından bir değişiklik yapılmamakla birlikte, stokçuluğun cezasının asgari tutarı iki kat, azami tutarı ise dört kat artırılmıştır.

Diğer taraftan, 2023 yılında bahsi geçen 6585 sayılı Kanunun 18. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendinde, 7435 sayılı Kanunla[7] da değişiklik yapılmış, hükümdeki “aykırı hareket edenlere” ve “aykırı hareket edenlere ise” ibarelerinden sonra gelmek üzere “her bir aykırılık için” ibaresi eklenmiş ve bu kapsamda cezanın ne şekilde uygulanacağı daha somut hale getirilmiştir.

En son olarak da, 16.04.2024 tarihli ve 7511 sayılı Kanunla, mevcut hali 6585 sayılı Kanunun birinci fıkrasının (k) bendi[8] olan hüküm “Ek 1 inci maddesinin birinci fıkrasına aykırı hareket edenlere her bir aykırılık için yüz bin Türk lirasından bir milyon Türk lirasına kadar; ikinci fıkrasına aykırı hareket edenlere ise her bir aykırılık için bir milyon Türk lirasından on iki milyon Türk lirasına kadar” şeklinde yeniden tanzim edilmiştir.

Görüldüğü üzere, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk fiillerinin cezalarının alt ve üst limitlerinin tutarları oldukça yükseltilmiştir. Kanun koyucu bu düzenlemeyle, denetimlerin etkinliğini ve denetimler neticesinde uygulanan idari yaptırımların caydırıcılığının artırılmasını amaçlamıştır.

Yeri gelmişken ifade edelim ki, yukarıda belirtilen idari para cezalarının verilmesini gerektirir aykırılığın bir takvim yılı içinde tekrarı halinde, her bir tekrar için bir önceki cezanın iki katı idari para cezası uygulanır. Ayrıca, yine alt ve üst sınırlarına yukarıda yer verilen idari para cezalarının uygulanmasında Ticaret Bakanlığınca ceza tutarı belirlenirken, işlenen kabahatin haksızlık içeriği, tekrarı ve sayısı, kabahat dolayısıyla elde edilen menfaatin ve neden olunan zararın büyüklüğü ile failin kusuru ve ekonomik durumu gibi hususlar dikkate alınır. Bunun yanında, söz konusu idari para cezaları, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ödenir. Son olarak, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk fiilleri için 6585 sayılı Kanunun 18. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendinde öngörülen idari para cezalarını uygulama yetkisi Haksız Fiyat Değerlendirme Kuruluna aittir (6585 sayılı Kanun md. 18/4-5-6-8).

2.3. 6585 Sayılı Kanun Kapsamında Bir Takvim Yılında İşletmeler Hakkında Uygulanabilecek Toplam Ceza Tutarlarının Yükseltilmesi

26.01.2023 tarihli ve 7435 sayılı Kanunun 16. maddesiyle, 6585 sayılı Kanunun 18. maddesinin altıncı fıkrasından sonra gelmek üzere, “Bu maddede belirtilen idari para cezalarının bir takvim yılına ilişkin toplam tutarı; işletmenin küçük ölçekli olması durumunda beş milyon Türk lirasından, orta ölçekli olması durumunda elli milyon Türk lirasından, büyük ölçekli olması durumunda iki yüz elli milyon Türk lirasından fazla olamaz. Bu tutar, her yıl, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından bir önceki yıla ilişkin olarak 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi uyarınca tespit ve ilân edilen yeniden değerleme oranında, takvim yılı başından geçerli olmak üzere artırılır.” şeklinde yedinci fıkra eklenmiştir.

Zikredilen hükmün gerekçesinde, 6585 sayılı Kanunda öngörülen cezaların, yapılan düzenlemelerin etkinliğinin, uygulanabilirliğinin ve caydırıcılığının sağlanmasına olanak tanıdığı, ancak kanun koyucunun amacının hiçbir işletmenin ekonomik olarak mahvına sebep olmak veya ticari hayatını sürdüremeyecek derecede ağır bir yaptırıma maruz bırakmak olmadığı, bu sebeple sözü edilen Kanunun 18. maddesine eklenen yedinci fıkrayla bir takvim yılında her bir gerçek veya tüzel kişi için uygulanacak idari para cezalarının toplam tutarına ilişkin kademeli olarak üst sınırlar getirildiği, bu tutarların ise her yıl yeniden değerleme oranında güncellenmesinin sağlandığı belirtilmiştir.[9]

Bu defa da, 7511 sayılı Kanunla, yukarıya yer verilen hükümdeki parasal sınırlarda değişikliğe gidilmiş ve hükmün hali hazırdaki mevcut hali “Bu maddede belirtilen idari para cezalarının bir takvim yılına ilişkin toplam tutarı; işletmenin küçük ölçekli olması durumunda yirmi milyon Türk lirasından, orta ölçekli olması durumunda iki yüz milyon Türk lirasından, büyük ölçekli olması durumunda bir milyar Türk lirasından fazla olamaz. Bu tutar, her yıl, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından bir önceki yıla ilişkin olarak 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi uyarınca tespit ve ilân edilen yeniden değerleme oranında, takvim yılı başından geçerli olmak üzere artırılır.” şeklini almıştır.

Anlaşılacağı üzere kanun koyucu, küçük, orta ve büyük işletmeler için bir yıl içinde uygulanabilecek idari para cezalarının toplam tutarını dört kat artırmıştır. Bu durumda, Ticaret Bakanlığı ve/veya Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu tarafından büyüklükleri dikkate alınmak üzere perakende işletmeler hakkında 6585 sayılı Kanuna muhalefetten dolayı bir takvim yılı içinde yukarıda yer verilen azami tutarlara kadar idari para cezası uygulanabilecektir. Ancak, toplamda bu tutarların geçilmesi yasal olarak mümkün değildir.

3. PERAKENDE TİCARETE İLİŞKİN 2024 YILINDA YÜRÜRLÜĞE GİREN DÜZENLEMELER

3.1. Tedarik Zincirinde Haksız Ticari Uygulamalar

26 Ocak 2023 tarihli ve 7435 sayılı Kanunla 6585 sayılı Kanunda önemli değişiklikler yapılmış olup, bu değişikliklerin başında da perakende ticarette ilke ve kuralları düzenleyen anılan Kanunun “Prim ve bedel talebi” başlıklı 6. maddesinin tamamının yeniden düzenlenmesi gelmektedir. Bu maddede yapılan değişiklikler ise 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

6585 sayılı Kanunun 6. maddesinin meri halinde, haksız ticari uygulamalarda bulunulamayacağı, üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerde taraflardan birinin diğer tarafın ticari faaliyetlerini önemli ölçüde bozan, makul karar verme yeteneğini azaltan veya normal şartlarda taraf olmayacağı bir ticari ilişkinin tarafı olmasına sebep olan faaliyetlerin haksız ticari uygulama olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca aynı maddenin ikinci fıkrasında, aşağıda belirtilen faaliyetlerin her durumda haksız ticari uygulama kabul edileceği belirtilmiş ve bu faaliyetler şu şekilde sıralanmıştır.

– Kalite standartlarının sağlanması amacıyla sözleşmede yer verilen koşullar hariç olmak üzere, herhangi bir gerçek veya tüzel kişiden mal veya hizmet teminine zorlamak.

– Kampanya maliyetini, kampanyalı satış yapmak istemeyen tarafa yansıtmak.

– Tarım ve gıda ürünlerinin tedarikinde ticari ilişkinin koşullarını, yazılı veya elektronik ortamda yapılan sözleşmeyle belirlememek.

– Karşı tarafın aleyhine tek taraflı değişiklik yapma yetkisi veren veya açık ve anlaşılır olmayan hükümlere sözleşmede yer vermek.

– Ürün talebini doğrudan etkileyen herhangi bir hizmet vermediği halde mağaza açılışı ve tadilatı, ciro açığı, banka ve kredi kartı katılım bedeli ve başka adlar altında bedel almak veya verdiği hizmetin türünü ve hizmet bedelinin tutar ya da oranını sözleşmede belirtmediği halde prim ve bedel almak.

– Karşı tarafın kusurundan kaynaklanan durumlar hariç olmak üzere, üretim tarihinden itibaren 30 gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerine yönelik siparişleri, ürünün teslim tarihinden önceki otuz gün içinde iptal etmek.[10]

– Karşı tarafın kusurundan kaynaklanan durumlar hariç olmak üzere, üretim tarihinden itibaren 30 gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerinin tesliminden veya mülkiyetinin devrinden sonra bozulma ya da zayi olma gibi maliyetleri yansıtmak.1⁰

Bu halde, yukarıda sıralanan tedarik zincirindeki haksız ticari uygulamalar hali hazırda yürürlükte olup, tüm üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler bu kurallara uymakla yükümlüdür.

Öte yandan, 6585 sayılı Kanunun yeniden düzenlenen 6. maddesinin ikinci fıkrasındaki her bir bent için, aynı Kanunun 18/1-a maddesinde yeni ve ağır yaptırımlar öngörülmüştür. İlgili hükmün 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmesine bağlı olarak yaptırım hükümleri de aynı tarih itibariyle uygulamaya alınmıştır.

3.2. Üretici, Tedarikçi ve Perakende İşletmeler Arasındaki Ödeme Süresi

7435 sayılı Kanunla 6585 sayılı Kanunda yapılan değişikliklerden birisi de üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ödeme süresinin yeniden düzenlenmiştir. Bu çerçevede, 6585 sayılı Kanunun 7. maddesinde değişiklik yapılmış ve aynı maddeye üç yeni fıkra eklenmiştir. Sözü edilen değişiklik ve düzenlemeler ise yayım tarihinde değil, 1 Ocak 2024 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir.

Mezkûr maddede yapılan düzenlemelerle;

1- Üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerden kaynaklanan ödemelerin, sözleşmede öngörülen süre içinde yapılmasının esas olduğu,

 2-Üretim tarihinden itibaren 30 gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerine ilişkin ödemelerin süresinin; alacaklının küçük, borçlunun orta veya büyük ölçekli ya da alacaklının orta, borçlunun büyük ölçekli olması durumunda 30, diğer durumlarda ise 45 günü geçemeyeceği,

3- Yukarıda belirtilen ürünlerin dışında kalan tarım ve gıda ürünlerine ilişkin ödemelerin süresinin, alacaklının küçük, borçlunun orta veya büyük ölçekli ya da alacaklının orta, borçlunun büyük ölçekli olması durumunda 60 günü geçemeyeceği,

4- Yukarıda ifade edilen sürelerin, teslim veya mülkiyetin devri tarihlerinden hangisi önce ise o tarihin esas alınarak hesaplanacağı, ödemenin süresi içinde yapıldığına ilişkin ispat yükünün borçluya ait olduğu,

hüküm altına alınmıştır.

Diğer taraftan, 6585 sayılı Kanunun 18/1-b maddesi uyarınca, yukarıda açıklanan 7. maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarına aykırı hareket edenlere; süresinde ödenmeyen tutarı geçmemek üzere 30 güne kadar süre aşımında her bir gün için bu tutarın binde beşi, 30 günden sonraki süre aşımında her bir gün için süresinde ödenmeyen tutarın yüzde biri oranında idari para cezası verilir.

Resmi Gazete’de yayımlandığı tarihten yaklaşık 1 yıl sonra 2024 yılının ilk gününde yürürlüğe giren yukarıdaki kural ve cezalar, hali hazırda ticari hayatta uygulanmaktadır.

4. TAŞINMAZ TİCARETİ HAKKINDA YÖNETMELİKTE YAPILAN DÜZENLEMELER

Taşınmaz ticaretine ilişkin usul ve esasları düzenlemek amacıyla, Ticaret Bakanlığı tarafından 6585 sayılı Kanunun 16/1-b maddesinin verdiği yetkiye istinaden 2018 yılında Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik[11] yürürlüğe konulmuştur.

Bu Yönetmeliğin 5. ve 6. maddeleri uyarınca, ticari işletmeler ile esnaf ve sanatkâr işletmelerinin taşınmaz ticaretiyle iştigal edebilmesi için Ticaret Bakanlığı il ticaret müdürlüklerinden yetki belgesi alması gerekmektedir. Bir işletmeye yetki belgesi verilebilmesi için;

– Meslek odasına kayıtlı olunması,

– Gelir veya kurumlar vergisi mükellefi olunması,

– Meslek odası ve vergi kayıtlarındaki iştigal konuları arasında taşınmaz ticareti faaliyetinin bulunması,

– Sorumlu emlak danışmanlarından en az birinin Seviye 5 mesleki yeterlilik belgesine sahip olması,

– Sorumlu emlak danışmanlarının; 18 yaşını doldurmuş olması, en az ilköğretim mezunu olması, iflas etmemiş veya iflas etmiş olsa bile 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre itibarının yerine gelmiş olması, kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıldan fazla kesinleşmiş hapis cezası almamış veya mezkûr Yönetmelikte sayılan suçlardan hüküm giymemiş ya da ticaret ve sanat icrasından hükmen yasaklanmamış olması, Milli Eğitim Bakanlığı, üniversiteler veya Milli Eğitim Bakanlığınca yetkilendirilen kurum ve kuruluşlarca taşınmaz ticareti konusunda verilen en az yüz saatlik eğitimde başarılı olması, yetki belgesi başvurusunun yapıldığı tarihten önceki son beş yıl içinde ön lisans, lisans ve lisansüstü mezunlarının en az 6 ay; bunların dışında kalanların ise en az 12 ay emlak danışmanlığı veya sorumlu emlak danışmanlığı yapmış olması gerekmektedir.

Emlak danışmanı, taşınmaz ticaretiyle iştigal eden ticari işletmeler ile esnaf ve sanatkâr işletmelerinde veya sözleşmeli işletmede[12] iş sözleşmesi ile çalışan pazarlama ve satış personeli; sorumlu emlak danışmanı ise taşınmaz ticareti ile iştigal eden gerçek kişi tacirler ile esnaf ve sanatkârlar, ticaret şirketleri ve diğer tüzel kişi tacirler ile şubelerde taşınmaz ticareti faaliyetlerini yürüten yetkili temsilcilerdir.

Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmeliğin geçici 1. maddesinde geçiş hükümleri düzenlenmiş ve bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla taşınmaz ticaretiyle iştigal eden tacirler ile esnaf ve sanatkârların faaliyetlerine devam edebilmeleri için durumlarını ilgili şartlara ne şekilde uygun hale getirecekleri tanzim edilmiştir. Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra sözü edilen geçici maddede 11.12.2019, 14.10.2020, 16.04.2021 ve 14.05.2024 tarihli Yönetmeliklerle 4 kez değişiklik yapılmıştır.

Bu değişikliklerden en sonuncusu olan 14.05.2024 tarihli Yönetmelikle[13] geçici 1. maddeye, “Bu fıkranın yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla taşınmaz ticaretine ilişkin gelir veya kurumlar vergisi ya da meslek odası kaydı bulunan işletme ve sözleşmeli işletmeler adına, ikinci fıkrada belirtilen kişiler tarafından 31/12/2024 tarihine kadar yapılan yetki belgesi başvurularında 6 ncı maddenin birinci fıkrasının (d) bendinin (6) numaralı alt bendinde belirtilen mesleki deneyim şartı aranmaz. Bakanlık, bu tarihi altı aya kadar uzatmaya yetkilidir.” hükmü eklenmiştir.

Söz konusu hüküm gereğince, 14 Mayıs 2024 tarihi itibarıyla, taşınmaz ticaretine ilişkin gelir veya kurumlar vergisi ya da meslek odası kaydı bulunan işletme ve sözleşmeli işletmelerin, gerçek kişi işletmesi olması halinde o tarihteki işletme sahibi, tüzel kişi işletmesi veya şube olması halinde o tarihte taşınmaz ticareti faaliyetlerini yürüten yetkili temsilcilerinden biri tarafından yetki belgesi için 31 Aralık 2024 tarihine kadar yapılan başvurularda, ‘yetki belgesi başvurusunun yapıldığı tarihten önceki son 5 yıl içinde ön lisans, lisans ve lisansüstü mezunlarının en az 6 ay; bunların dışında kalanların ise en az 12 ay emlak danışmanlığı veya sorumlu emlak danışmanlığı yapmış olması’ şeklindeki mesleki deneyim şartı aranmayacaktır.

Yönetmelik hükmü Ticaret Bakanlığına, 31 Aralık 2024 tarihinde dolacak olan istisna düzenlemesini 6 aya kadar, başka bir ifadeyle 30 Haziran 2025 tarihine kadar uzatma yetkisi de tanımaktadır.

5. SONUÇ

Perakendecilik, üretici ve tüketici arasında malların naklini sağlayan tüm aracılık hizmetleri olarak tanımlanabilir. Başka bir deyişle perakendecilik, mal ve hizmetlerin kişisel ihtiyaçlar için kullanılmaması kaydıyla, doğrudan son tüketiciye pazarlanmasıyla ilgili faaliyetlerin tümüdür.[14] Perakende sektörü, büyüklüğü itibarıyla ülkemiz açısından en önemli sektörlerin başında gelmektedir. TÜİK verilerine göre ülkemizde yaklaşık 3,6 milyon işletme bulunmakta olup, üretici ve tedarikçiler de hesaba katıldığında bu işletmelerin 2,3 milyonu perakende sektörüyle bağlantılı olarak faaliyet göstermektedir. Söz konusu işletmelerde 10,2 milyon kişi çalışmakta ve bu sayı yaklaşık 17,5 milyonluk toplam çalışan sayısının %58’ine tekabül etmektedir. Yine bu işletmelerin oluşturduğu ciro 12,4 trilyon TL tutarında olup, bu ciro tüm sektörlerde oluşturulan 16,6 trilyon TL tutarındaki cironun yaklaşık %75’ine tekabül etmektedir.[15] Buradan hareketle, 2015 yılında hukukumuzda ilk defa olmak üzere Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kabul edilmiştir.

Adı geçen Kanunda yapılan değişiklikler başta olmak üzere perakende ticarete ilişkin 2024 yılı içinde önemli düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda;

– Piyasada darlık yaratıcı, piyasa dengesini ve serbest rekabeti bozucu faaliyetler ile tüketicinin mallara ulaşmasını engelleyici faaliyetlerde bulunulmaması (stokçuluk yapılmaması) fiiline bir takvim yılı içinde en az üç defa aykırı hareket etmesi nedeniyle hakkında idari para cezası uygulanan üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin iş yerlerinin altı güne kadar kapatılabilmesi hususunda Ticaret Bakanlığına yetki verilmiş,

– Fahiş fiyat artışı ve stokçuluk fiillerini işleyenler hakkında uygulanan idari para cezalarının tutarları yükseltilmiş,

– 6585 sayılı Kanun kapsamında bir takvim yılında işletmeler hakkında uygulanabilecek toplam ceza tutarlarının miktarı dört kat artırılmış,

– 2023 yılında yapılmakla birlikte, 2024 yılında yürürlüğe giren yasal düzenlemeler ile üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ilişkilerdeki muhtelif olumsuzluklardan yola çıkılarak haksız ticari uygulama kavramı tanımlanmış ve sipariş iptalleri, prim ve bedel talepleri, kampanyalı mal ve hizmet talepleri, sözleşme şekil ve içerikleri, maliyet ve giderlerin yansıtılması gibi hususlardaki haksız ticari uygulamalar sayılarak bu davranışlar yasaklanmış ve cezai yaptırıma bağlanmış,

– Aynı şekilde, dağıtım kanalında üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerden kaynaklanan ödeme sürelerinin oldukça uzun olması dikkate alınarak üreticiler veya tedarikçiler ile perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerden kaynaklı ödemelerde 30 gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerinin ödeme süresinin alacaklının küçük, borçlunun orta veya büyük ölçekli ya da alacaklının orta, borçlunun büyük ölçekli olması durumlarında 30, diğer durumlarda ise 45 günü geçmemesi kuralı getirilmiş,

– Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmeliğin geçici maddesine eklenen yeni hükümle, taşınmaz ticaretine ilişkin gelir veya kurumlar vergisi ya da meslek odası kaydı bulunan işletme ve sözleşmeli işletmeler adına 31 Aralık 2024 tarihine kadar yapılan yetki belgesi başvurularında mesleki deneyim şartının aranmamasına dair istisna düzenlemesi yapılmıştır.

KAYNAKÇA

6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (29.01.2015 tarihli ve 29251 sayılı R.G.).

7244 sayılı Yeni Koronavirüs (Covıd-19) Salgınının Ekonomik ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (17.04.2020 tarihli ve 31102 sayılı R.G.).

7350 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (11.01.2022 tarihli ve 32091 sayılı R.G.).

7435 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (01.02.2023 tarihli ve 31716 sayılı R.G.).

7511 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (29.05.2024 tarihli ve 32560 sayılı R.G.).

Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu Yönetmeliği (28.05.2020 tarihli ve 31138 sayılı R.G.).

KAYA, Kadir, ŞENEL, Mahmut Can ve KOÇ, Erdem (2018). Perakende Ticaret Sektörünün Türkiye’deki Genel Durumu, Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), C.10, S.19, s.502-515.

Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik (05.06.2018 tarihli ve 30442 sayılı R.G.).

Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (14.05.2024 tarihli ve 32546 sayılı R.G.).

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi Sanayi, Ticaret, Enerji, Tabii Kaynaklar, Bilgi ve Teknoloji Komisyonu Raporu, Esas No: 2/4850, S.Sayısı:395.

YAVUZ, Mustafa (Temmuz-Ağustos 2023). 7435 Sayılı Kanunla Perakende Ticarete İlişkin Yapılan Son Düzenlemeler, Mali Çözüm, S.33(178), s.1207-1216.

https://ticaret.gov.tr/ic-ticaret/perakende-ticaret

[1] 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 29.01.2015 tarihli ve 29251 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[2] Mustafa YAVUZ (Temmuz-Ağustos 2023), 7435 Sayılı Kanunla Perakende Ticarete İlişkin Yapılan Son Düzenlemeler, Mali Çözüm, S.33(178), s.1207.

[3] 7511 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 29.05.2024 tarihli ve 32560 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[4] 7244 sayılı Yeni Koronavirüs (Covıd-19) Salgınının Ekonomik ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 17.04.2020 tarihli ve 31102 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[5] Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu Yönetmeliği, 28.05.2020 tarihli ve 31138 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[6] 7350 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 11.01.2022 tarihli ve 32091 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[7] 7435 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 01.02.2023 tarihli ve 31716 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[8] 7435 sayılı Kanunla, 6585 sayılı Kanunun 18. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinden sonra gelmek üzere yeni bir bent eklenmesi nedeniyle, sonraki bentler teselsül etmiş, fahiş fiyat artışı ve stokçuluğun cezasını düzenleyen (ı) bendi de (k) bendi olmuştur.

[9] Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi Sanayi, Ticaret, Enerji, Tabii Kaynaklar, Bilgi ve Teknoloji Komisyonu Raporu, Esas No: 2/4850, S.Sayısı:395.

[10] Bu faaliyette belirtilen kusuru ispat yükü siparişi iptal eden veya maliyeti karşı tarafa yansıtana aittir.

[11] Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelik, 05.06.2018 tarihli ve 30442 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[12] Sözleşmeli işletme, sözleşmeye dayalı olarak bir işletmenin yönetim, organizasyon ve pazarlama teknolojileri gibi konularda desteğini almak suretiyle o işletmenin iş yerinde taşınmaz ticaretiyle iştigal eden ticari işletmeler ile esnaf ve sanatkâr işletmeleridir.

[13] Taşınmaz Ticareti Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, 14.05.2024 tarihli ve 32546 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[14] Kadir KAYA, Mahmut Can ŞENEL ve Erdem KOÇ (2018), Perakende Ticaret Sektörünün Türkiye’deki Genel Durumu, Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), C.10, S.19, 2018, s.502.

[15] https://ticaret.gov.tr/ic-ticaret/perakende-ticaret (Erişim-25.07.2024)

Kooperatiflerde yönetim ve denetim kurulu üyelerinin bilgilerini artırmak ve görevlerini daha bilinçli ve profesyonel olarak yerine getirmelerini sağlamak amacıyla, 26 Ekim 2021 tarihinde yürürlüğe giren 7339 sayılı Kanunla, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda bazı düzenlemeler yapılmış ve bu kapsamda çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre belirlenen kooperatiflerin yönetim ve denetim kurulu üyeleri ve yedeklerinin, seçilmelerini takiben en geç dokuz ay içinde kooperatifçilik eğitim programını tamamlamaları şartı getirilmiştir. Ticaret Bakanlığınca yetkilendirilmiş eğitim sağlayıcılarca verilmesi öngörülen kooperatifçilik eğitiminin süresi ve konuları ile eğitim sonucunda yapılacak işlemlere ilişkin usul ve esaslar, adı geçen Bakanlıkça çıkarılan Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Anılan Yönetmelikte, 7 Şubat 2023 tarihinde önemli değişiklikler yapılmıştır. İşte bu çalışmada, son düzenlemeler ışığında kooperatifçilik eğitimleri detaylı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Kooperatif, yönetim kurulu, denetçi, kooperatifçilik eğitimi, eğitim sağlayıcı, eğitici.

COOPERATIVE TRAININGS IN LIGHT OF THE LATEST REGULATIONS

SUMMARY

With Law No. 7339, which entered into force on 26 October 2021, certain amendments were made to the Cooperatives Law No. 1163 in order to increase the knowledge of the members of the board of directors and supervisory boards of cooperatives and to ensure that they perform their duties more consciously and professionally. Within this scope, the members and substitutes of the board of directors and supervisory boards of cooperatives, which are determined according to criteria such as the subject of work, number of members, and turnover, are required to complete the cooperatives’ training program within nine months at the latest following their election. The procedures and principles regarding the duration and subjects of the co-operatives training to be provided by training providers authorized by the Ministry of Trade, as well as the methods and principles regarding the actions to be taken as a result of the training, are set out in the Regulation on Cooperatives Training issued by the said Ministry. Significant amendments were made to the said Regulation on 7 February 2023. This study examines cooperative training in detail in light of the latest regulations.

Keywords: Cooperative, board of directors, auditor, cooperative training, training provider, trainer.

1. GİRİŞ

Kooperatifler, ekonomik ve kültürel ihtiyaçların karşılıklı yardımlaşma, dayanışma ve kefalet yoluyla giderilmesini sağlamak ve ortaklarının çıkarlarını korumak amacıyla kurulan işletmelerdir. Günümüzde kooperatifler, hem ortaklarına hem de hizmet verdiği topluma önemli faydalar sağlamaktadır. Kooperatifler tüm dünyada kamu ve özel sektörün yanında üçüncü bir sektör olarak kabul edilmekte ve özel sektörle birlikte ekonomik ve sosyal kalkınmanın lokomotifleri olarak görülmektedir. Dünya genelinde rekabet ile kamu yararı arasındaki dengenin kurulması noktasında da kooperatifler bu dengenin kalıcı olabilmesini sağlayan temel araçlardan biri sayılmaktadır.[1] Bu doğrultuda, kooperatiflere dair temel düzenlemeler 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda[2] (KoopK) yapılmıştır.

Anılan Kanuna göre bu işletmelerin organları; genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur. Söz konusu organlardan genel kurul karar ve irade organı, yönetim kurulu icra organı, denetim kurulu ise iç denetim organıdır.

KoopK, diğer ilgili mevzuat ve anasözleşmeye göre kooperatifin iş, işlem ve faaliyetlerini yürüten ve kooperatifi temsil eden yönetim kurulu, genel kurul tarafından en çok dört, en az bir yıl için seçilir ve ayrıca en az üç üyeden meydana gelir. Yönetim kurulunda görev yapan asil ve yedeklerin tamamının kooperatif ortağı ve Türk vatandaşı olması zorunludur. Denetim kurulu üyeleri (denetçiler) ise genel kurul adına kooperatifin tüm hesap ve işlemlerini incelemekle vazifelidir. Genel kurulca iç denetim organı olarak görev ifa etmek üzere ortaklar arasından veya dışarıdan en çok dört yıl için en az bir denetçi seçilir.

KoopK’da 2021 yılında 7339 sayılı Kooperatifler Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun[3] ile önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu değişikliklerden birisi de, çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre tespit edilen kooperatiflerin yönetim kurulu ve denetim kurulu üyeleri ile bunların yedekleri için kooperatifçilik eğitim programını tamamlama zorunluluğunun getirilmesidir.

İşte bu çalışmada, son düzenlemeler ışığında kooperatif yönetim ve denetim kurulu üyeleri için öngörülen kooperatifçilik eğitimleri tüm yönleriyle ele alınmış ve değerlendirilmiştir.

2. GENEL OLARAK

Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı[4] (2012-2016), Yüksek Planlama Kurulunun 31.07.2012 tarihli ve 2012/14 sayılı kararı ile kabul edilmiş ve bu Planda kooperatif denetim kurulu üyeleri tarafından yapılan denetimlerin daha etkin hale getirilmesi ve yönetim kurulu üyelerinin yönetim becerilerinin arttırılması amacıyla, bunların düzenlenecek olan eğitim programını tamamlama ve sertifika alma zorunluluğu getirilmesi öngörülmüştür.

Bu öngörü doğrultusunda ve Eylem Planının kabul edilmesinden yaklaşık on yıl sonra kooperatiflerin sağlıklı bir şekilde yönetilmesi, idarecilerin ve denetçilerin daha profesyonel bir şekilde görevlerini ifa edebilmesi, karar alma süreçlerinin daha bilinçli hale getirilmesi ve kooperatifçilik konusunda bilgilerinin artırılması amacıyla 7339 sayılı Kanunla, Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenecek olan kooperatiflerin yönetim kurulu üyeleri ile denetçilerinin, bu görevlere seçildikten sonra eğitim alma zorunluluğu getirilmiştir.

Bu bağlamda, yönetim kurulu üyelerine ilişkin olarak 7339 sayılı Kanunla KoopK’nın 55. maddesine “Çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre belirlenen kooperatiflerin yönetim kurulu üyeleri ve yedeklerinin, seçilmelerini takiben en geç dokuz ay içinde kooperatifçilik eğitim programını tamamlamaları şarttır. Eğitim programına ilişkin usul ve esaslar ile buna tabi olacak kooperatifler ilgili bakanlıkların görüşü alınarak Ticaret Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.” şeklinde üçüncü fıkra eklenmiştir. Denetim kurulu üyeleri için de benzer bir düzenlemeye, KoopK’nın 65. maddesinin üçüncü fıkrasında[5] yer verilmiştir.

Söz konusu hükümler (KoopK’nın 55/3.  ve 65/3. maddeleri), 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanununun[6] 20/1. maddesi ile 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanunun[7] 8/2. maddesi uyarınca bu Kanunlara tabi kooperatifler hakkında da tatbik olunur.

Zikredilen hükümlerde öngörülen yetki doğrultusunda, çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre belirlenen kooperatif ve üst kuruluşlarında yönetim ve denetim kurulu asıl veya yedek üyeleri için Ticaret Bakanlığı veya bu Bakanlık tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlarca verilecek kooperatifçilik eğitim programının süresi, konuları, eğitim sonucunda yapılacak işlemlere ilişkin usul ve esaslar, adı geçen Bakanlıkça yürürlüğe konulan Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliği[8] (Yönetmelik) ile tanzim edilmiştir.

Bu sefer, Ticaret Bakanlığı, anılan Yönetmelikte, 7 Şubat 2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle[9] bazı değişiklikler yapmıştır.

Bahsi geçen son değişiklik de dikkate alınarak kooperatifçilik eğitimleri aşağıda irdelenmiştir.

3. KOOPERATİFÇİLİK EĞİTİMLERİ

3.1. Yönetim ve Denetim Kurulu Üyeleri Eğitim Şartına Tabi Olan Kooperatifler

Yönetmeliğin 5.  maddesinde aşağıdaki şartlardan birinin kapsamına giren faal kooperatiflerin[10] ve üst kuruluşlarının yönetim ve denetim kurulu üyeleri eğitim şartına tabidir:

– Ortak sayısına ve net satış hasılat tutarına bakılmaksızın tüm esnaf ve sanatkârlar kredi ve kefalet, tarım satış, tarım kredi ve pancar ekicileri kooperatifleri,

– İnşaat ruhsatı alınmış ve ortak sayısı 50 veya daha fazla olan yapı, turizm geliştirme ve gayrimenkul işletme konularında faaliyet gösteren kooperatifler,

– Ortak sayısı 50 veya daha fazla olan taşıma konularında faaliyet gösteren kooperatifler,

– Faaliyet konusuna bakılmaksızın 20 milyon Türk lirası ve üstü net satış hasılatı olan kooperatifler,

– Faaliyet konusuna bakılmaksızın 1.000 ve daha fazla ortağı bulunan kooperatifler.

Eğitim şartına tabi olan kooperatiflerin tespitinde göz önünde bulundurulan ve yukarıda yer verilen ortak sayısı ve ciro kriterlerinin tespitinde yönetim ve denetim kurulu üyeleri için seçimin yapıldığı genel kurulun toplantı tarihi esas alınır.

3.2. Kooperatifçilik Eğitimi Alması Gereken Yönetim ve Denetim Kurulu Üyeleri

Yönetmeliğin 5. maddesinde öngörülen ve bir önceki bölümde belirtilen kriterler kapsamında yer alan kooperatifler ile bunların üst kuruluşlarının yönetim ve denetim kurulu asil ve yedek üyeleri, seçimin yapıldığı genel kurul tarihinden itibaren 9 ay içinde kooperatifçilik eğitimini almaları zorunludur (Yönetmelik md. 6). Başka bir anlatımla, yönetim ve denetim kurullarının yedek üyeler de dâhil olmak üzere tüm üyeleri kooperatifçilik eğitimine tabidir. Söz konusu şart, yönetim kurulu üyeliğine seçilen tüzel kişi üyelerin kooperatife bildirdiği gerçek kişi temsilcileri hakkında da tatbik olunur. Bununla beraber, eğitim alan yönetim ve denetim kurulu üyelerinden, kooperatif üst kuruluşlarında ya da farklı amaçlı kooperatiflerde görev alanların yeni bir eğitim alması gerekli değildir.

Yeri gelmişken belirtelim ki, Tarım ve Orman Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığında müfettiş veya bu Bakanlıkların bünyesinde faaliyet gösteren Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü ile Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğünde şube müdürü, uzman, daire başkanı ve daha üst görevlerde en az 5 yıl çalışmış olanlar ile kooperatif üst kuruluşlarında denetimle görevli personel, temsile yetkili müdür ve daha üst görevlerde en az 8 yıl iş akdi ile çalışanlar kooperatifçilik eğitiminden muaftır.

Diğer taraftan, KoopK’ya ve Yönetmeliğe eklenen geçici maddelerde, yönetim ve denetim kurulu üyeleri için getirilen eğitim şartına ilişkin geçiş düzenlemesi yapılmıştır. Bu çerçevesinde, KoopK’nın 55. ve 65. maddelerinin üçüncü fıkralarının yürürlüğe girdiği tarihte görev süresi devam eden yönetim ve denetim kurulu üyelerinde, yapılacak ilk seçimlere kadar kooperatifçilik eğitim şartı aranmaz. Mezkûr hükümlerde yer alan 9 aylık süre 31.12.2022 tarihine kadar seçilen yönetim kurulu üyeleri ve denetçiler için bu tarihten itibaren başlamıştır (KoopK geçici md. 7, Yönetmelik geçici md. 1).

Kooperatifçilik eğitimi alması zorunlu üyelerin süresi içinde eğitim alıp almadıklarının denetimi, tarımsal amaçlı kooperatifler ve üst kuruluşları için Tarım ve Orman İl Müdürlükleri, yapı kooperatifleri ve üst kuruluşları için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlükleri, diğer kooperatifler ve üst kuruluşları için ise Ticaret İl Müdürlükleri tarafından yapılır. Anılan denetimlerden sonra il müdürlüklerince eğitim şartını sağlamayan yönetim ve denetim kurulu üyelerine gerekli uyarılar yazılı olarak yapılır.

3.3. Eğitim Sağlayıcılarının Yetkilendirilmesi

Kooperatifçilik eğitimi alması gereken yönetim ve denetim kurulu üyeleri, verilecek eğitimin şekline göre istenilen bilgi ve belgeler ile birlikte eğitim sağlayıcıya başvuruda bulunur. Eğitim sağlayıcı ise Ticaret Bakanlığı ile yapılan protokol çerçevesinde eğitim vermeye yetkili üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve kooperatif üst kuruluşları ile adı geçen Bakanlık olabilmektedir. Ticaret Bakanlığı tarafından yetkilendirilmeyen kurum ya da kuruluşlar kooperatifçilik eğitimi veremez. 27.12.2023 tarihi itibariyle Ticaret Bakanlığının kooperatifçilik eğitimi için yetkilendirmiş olduğu eğitim sağlayıcı sayısı 53’tür.[11]

Kooperatifçilik eğitimi vermek isteyen ve dolayısıyla eğitim sağlayıcı olmak isteyen kurum ve kuruluşlar Ticaret Bakanlığına yazılı olarak başvurur. Başvurucu, eğitim programını, eğitim içeriğini, eğitim süresini, eğitim verecek uzman ve akademisyenlerin yeterliklerini kanıtlayacak özgeçmişleri, yüz yüze eğitim için kullanılacak fiziki ortamları, çevrimiçi eğitim için kullanılacak dijital programları, internet alt yapısına ilişkin bilgileri ve eğitim ücret tarifesini gösterir raporu başvurusuyla birlikte adı geçen Bakanlığa sunar. İlgili başvuru, talebin Ticaret Bakanlığına ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde değerlendirilerek sonuçlandırılır. Yapılan değerlendirme neticesinde uygun görülen başvurular kabul edilerek Bakanlık ve eğitim sağlayıcı arasında bir protokol akdedilir ve bu protokolle başvuruda bulunan eğitim sağlayıcıya kooperatifçilik eğitimi verebilmesi için azami 4 yıl süre ile yetki verilir.

3.4. Eğitici Olabilecekler

Yönetmeliğin 16. maddesi uyarınca uzmanlık alanının eğitim konularına uygun olması kaydıyla temel ve destekleyici konulardan oluşan kooperatifçilik eğitimini verecek olan eğiticilerin aşağıda belirtilen niteliklerden en az birine sahip olması gerekmektedir:

– Üniversitelerin hukuk, siyasal ve iktisadi ve idari bilimler fakültelerinde doktora düzeyinde eğitimini tamamlamış olması,

– Kooperatifçilik konularında yüksek lisans veya doktora eğitimini tamamlamış olması,

– İlgili bakanlıkta (Tarım ve Orman Bakanlığı, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığında) müfettiş olarak veya ilgili genel müdürlükte (Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü ve Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğünde) kontrolör, çalışma grup sorumlusu, şube müdürü, uzman, daire başkanı ve daha üst görevlerde en az 5 yıl çalışmış olmak,

– Kooperatif üst kuruluşlarında, denetimle görevli personel, temsile yetkili müdür ve daha üst görevlerde en az 8 yıl iş akdi ile çalışmış olmak.

– Kooperatifçilik konusunda en az 5 yıl mesleki tecrübesi olmak ve ders konularındaki yetkinliği Bakanlıkça uygun görülmektir.

3.5. Eğitim Ücreti

Kooperatifçilik eğitiminin ücreti eğitim alan kişiler tarafından ödenir. Buna mukabil, bu kişiler eğitim için ödedikleri ücreti genel kurul kararı alınması şartıyla kooperatiften alabilirler.[12] Eğitim ücretlerinin, başvuru sahiplerinden tahsil edilmesi, faturalandırılması ve diğer mali iş ve işlemlerin sorumluluğu eğitim sağlayıcıya aittir.

Ticaret Bakanlığı ile eğitim sağlayıcı arasında imzalanan protokolün yürürlükte olduğu sürece ücret tarifesi, geçerli olacağı yıldan bir önceki yılın Aralık ayına kadar Ticaret Bakanlığının bilgisine sunulur. Anılan Bakanlık, bu tarifenin; benzer eğitim kuruluşlarının ücret tarifeleri ile günün ekonomik ve sosyal koşullarını göz önünde bulundurarak, fahiş ya da aşırı düşük olduğunu değerlendirdiğinde eğitim sağlayıcıdan açıklama ve revizyon isteyebilir. Bu arada, kooperatifçilik eğitiminin, Ticaret Bakanlığı tarafından verilmesi halinde tahsil edilen eğitim ücret tutarları bütçeye gelir kaydedilir.

3.6. Eğitim Süresi ve Konuları

Kooperatifçilik eğitiminin süresi Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenmekle beraber, kooperatifçilik eğitiminin, 30 ders saati temel konular ve 10 ders saati destekleyici konulardan olmak üzere en az 40 ders saatinden oluşması, her bir ders saatinin 50 dakika olması[13] ve eğitim süresinin en az 4/5’inin (32 ders saatinin) tamamlanması gerekmektedir. Yönetmelik eki listeye göre eğitim konuları ve bu konuların alt başlıkları şunlardır:

A-  Temel Konular

– Kooperatifçilik Kavramı ve Önemi

– Kooperatiflerin Kuruluş ve Anasözleşme Değişiklik İşlemleri

– Kooperatiflerde Ortaklık Sıfatının Kazanılması ve Kaybedilmesi

– Ortakların Hakları ve Ödevleri

– Kooperatif Genel Kurulu

– Kooperatif Yönetim Kurulu-Denetim Kurulu

– Kooperatiflerin Üst Örgütlenmesi

– Kooperatiflerde Dağılma ve Tasfiye

– Kooperatiflerde Belge Düzeni ve Vergilendirme

– Kooperatiflerde Muhasebe

– Kooperatiflerde Kurumsal Yönetim

B. Destekleyici Konular

– Kooperatiflerde Girişimcilik

– Kooperatiflerde Pazarlama

– E-Ticaret

– İnsan Kaynakları Yönetimi ve Etik Kurallar

Hemen belirtelim ki, Yönetmelik hükümleri kapsamında eğitim sağlayıcılar tarafından verilecek eğitimlerde ülke genelinde yeknesaklığın sağlanması amacıyla Ticaret Bakanlığınca yukarıda sıralanan konulara ilişkin olarak “Kooperatifçilik Eğitim Kitabı” hazırlanmış ve bu kitap Bakanlığın internet sayfasında herkesin erişimine açılmıştır.[14] Eğitimlerde bu kitap kullanılır ve eğitim sağlayıcı bu yayın için katılımcılardan ücret talep edemez. Eğitim sağlayıcı, bu kitapçığa ek olarak kullanmak istediği eğitim kaynaklarını Ticaret Bakanlığının onayına sunmakla yükümlüdür.

Bu arada, kooperatifçilik eğitimi, yüz yüze (örgün) yapılabileceği gibi uzaktan (çevrimiçi) eğitim şeklinde de yapılabilir. Yüz yüze veya uzaktan eğitim dışında farklı bir eğitim şekli uygulanamaz ve belgelendirme yapılamaz. Sınıflar, yüz yüze eğitimlerde 50, uzaktan eğitimlerde de 250 kişiyi geçemez. Bahsi geçen eğitimler dışında katılımcıların başarılı sayılması için bir sınava girmesi ve bu sınavda başarılı olması gerekmemektedir.

Uzaktan eğitim yöntemi kullanılarak gerçekleştirilen kooperatifçilik eğitiminde kullanılacak sistemin;

– Farklı kaynak ve farklı sistemlerde çalıştırılabilir, değişik eğitim setleri ile yeniden kullanılabilir, yönetilebilir ve izlenebilir, kullanıcılar tarafından kolayca erişilebilir, sağlam ve kullanıcı talebini karşılayabilir nitelikte olması,

– Eğitim esnasında kullanıcıların katılımına imkân sağlayan etkileşimli ve eş zamanlı yapıda olması (derslerin video ders şeklinde yapılmaması),

– Katılımcıların sisteme giriş ve çıkışları, sistemde geçirdikleri süreler, kullanıcıların eğitimin ne kadarını tamamladığı ve benzeri verileri kayıt altına alabilir, izleyebilir ve raporlayabilir olması

gerekmektedir.

Son olarak eğitim sağlayıcı, gerçekleştirilen eğitimler ile ilgili bilgi, belge ve kayıtları 8 yıl süre ile saklamakla yükümlüdür. Bunun yanı sıra eğitim sağlayıcı; eğitim takvimini, programını ve sınıf düzenini belirlemek, eğitimler için uygun yer, araç ve gereçleri temin etmek, yaptıkları planla ilgili eğitim notlarını hazırlayıp programın başlamasından en az 15 gün önce Ticaret Bakanlığına vermek, programda belirtilen konuları işlemek ve konuların eğitime katılanlar tarafından dikkatle izlenmesini sağlayacak önlemleri almak, eğitim programında yer alan konularda yeterli bilgi ve öğretme yeteneğine ve güçlü iletişim becerilerine sahip olan eğiticileri sağlamak, her yıl ocak ayında bir önceki yıl içinde gerçekleştirdikleri eğitim faaliyetinin kapsamı ve içeriği konusunda adı geçen Bakanlığa rapor sunmakla mükelleftir.

3.7. Eğitim Belgesi ve Bu Belgenin Geçerlilik Süresi

Eğitim sağlayıcı tarafından eğitimi tamamlayanlara kooperatifçilik eğitimi katılım belgesi verilir. Katılım belgesi, kooperatifçilik eğitimini tamamlayanların adı ve soyadı, kimlik numarası, veriliş tarihi ve geçerlilik süresine ilişkin bilgilerin yanı sıra Kooperatif Bilgi Sisteminde[15] (KOOPBİS) üretilen belge numarası ve benzeri bilgileri içerir. Kooperatifçilik eğitimini tamamlayanların kayıtları KOOPBİS’te tutulur.

Öte yandan, gerçeğe aykırı olarak bilgi verildiği, sahte belge kullanıldığı veya katılım belgesi alma koşullarının yitirildiğinin tespit edilmesi durumunda kooperatifçilik eğitimi katılım belgesi Ticaret Bakanlığınca derhal iptal edilir ve ilgili bakanlığa bildirilir. İptal işlemi, gerekçesi belirtilmek suretiyle belgenin verildiği makam tarafından başvuru sahibine de bildirilir.

Kooperatifçilik eğitimi katılım belgesinin geçerlilik süresi 8 yıldır. Bahsi geçen sürenin sonunda kooperatiflerde yönetim ve denetim kurulu üyesi olarak görev yapmak isteyenlerin 9 ay içerisinde Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen konularda 10 saatten az olmamak üzere yenileme eğitimi almaları ve katılım belgelerini yenilemeleri gerekmektedir. Yenileme eğitimi sonucunda alınan katılım belgelerinin süresi de yine 8 yıldır.

Diğer taraftan, Yönetmeliğin Resmi Gazete’de yayımlandığı 14.01.2022 tarihine kadar Ticaret Bakanlığınca yürütülen Kooperatifçilik E-Sertifika Programını (KOOP-ES) tamamlayarak sertifika alanlar, kooperatifçilik eğitiminden anılan tarihten itibaren 8 yıl süreyle muaftır. Bu sürenin sonunda sertifika alanların yenileme eğitimine katılımı zorunludur (Yönetmelik geçici md. 2).

Son olarak, eğitim sağlayıcı tarafından kooperatifçilik eğitimini tamamlayanların verilerinin KOOPBİS’e işlenmesi ve ayrıca her yıl Ocak ayı sonuna kadar bir önceki yılın bilgilerinin yazılı olarak ilgili bakanlığa bildirilmesi icap etmektedir.

4. SONUÇ

1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre kooperatifler yönetim kurulu tarafından idare edilir ve temsil olunur; iç denetimleri ise denetim kurulunca yapılır. Kooperatif yönetim ve denetim kurulu üyelerinin görevlerini daha yetkin bir şekilde yerine getirmelerini sağlamak ve bilgilerini artırmak amacıyla 2021 yılında 7339 sayılı Kanunla, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda bazı düzenlemeler yapılmış ve bu bağlamda, çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre belirlenen kooperatiflerin asil ve yedek yönetim ve denetim kurulu üyelerinin, seçilmelerini takiben en geç dokuz ay içinde kooperatifçilik eğitim programını tamamlamaları şartı getirilmiştir. Bahsi geçen eğitim şartına dair usul ve esaslar ile yönetim ve denetim kurulu üyeleri eğitime tabi kooperatifler ve bu eğitimleri verecekler Ticaret Bakanlığınca yürürlüğe konulan ve 14.01.2022 tarihli ve 31719 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Anılan Yönetmelikte, 7 Şubat 2023 tarihinde yayımlanan Yönetmelikle de bazı değişiklikler yapılmıştır.

Söz konusu düzenlemeler uyarınca 2022 ve 2023 yılları içinde Ticaret Bakanlığı ile protokol akdeden bazı üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve kooperatif üst kuruluşları “eğitim sağlayıcı” sıfatını haiz olmuştur. Kooperatifçilik eğitimi vermeye yetkili bu kuruluşlar tarafından bahsi geçen eğitimler verilmeye başlamış ve hali hazırda devam etmektedir.

Kooperatif yönetim ve denetim kurulu üyelerinin sonradan herhangi bir sorun yaşamaması bakımından mevzuatta öngörülen kooperatifçilik eğitimini yetkili eğitim sağlayıcılarından zamanında ve gereği gibi almaları menfaatlerine olacaktır.

KAYNAKÇA

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu (10.05.1969 tarihli ve 13195 sayılı R.G.).

1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu (28.04.1972 tarihli ve 14172 sayılı R.G.).

4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun (16.06.2000 tarihli ve 24081 sayılı R.G.).

7339 sayılı Kooperatifler Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (26.10.2021 tarihli ve 31640 sayılı R.G.).

Kooperatifçilik Eğitim Kitabı, Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü, Ankara 2023.

Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliği (14.01.2022 tarihli ve 31719 sayılı R.G.).

Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (07.02.2023 tarihli ve 32097 sayılı R.G.).

Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı (2012-2016), (17.10.2012 tarihli ve 28444 sayılı mükerrer R.G.).

https://esnafkoop.ticaret.gov.tr

[1] Kooperatifçilik Eğitim Kitabı, Ticaret Bakanlığı Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü, Ankara 2023, s.3

[2] 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, 10.05.1969 tarihli ve 13195 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[3] 7339 sayılı Kooperatifler Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 26.10.2021 tarihli ve 31640 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[4] Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planının  (2012-2016) kabulüne dair Yüksek Planlama Kurulunun 31.07.2012 tarihli ve 2012/14 sayılı Kararı, 17.10.2012 tarihli ve 28444 sayılı mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[5] KoopK’nın 65/3. maddesinde, “Çalışma konusu, ortak sayısı ve ciro gibi kıstaslara göre belirlenen kooperatiflerin denetleme organı üyeleri ve yedeklerinin, seçilmelerini takiben en geç dokuz ay içinde kooperatifçilik eğitim programını tamamlamaları şarttır. Eğitim programına ilişkin usul ve esaslar 55 inci maddenin üçüncü fıkrası kapsamında çıkarılan yönetmelikle belirlenir.” denilmektedir.

[6] 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu, 28.04.1972 tarihli ve 14172 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[7] 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun, 16.06.2000 tarihli ve 24081 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[8] Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliği, 14.01.2022 tarihli ve 31719 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[9] Kooperatifçilik Eğitimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, 07.02.2023 tarihli ve 32097 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[10] Faal kooperatifler, KoopK’nın 81. maddesine göre dağılmayan kooperatif ve üst kuruluşlarıdır.

[11] https://esnafkoop.ticaret.gov.tr/duyurular/kooperatif-ve-ust-kuruluslarin-yonetim-ve-denetim-kurulu-uyelerinin-egitimi-icin-yetkilendirilen-egitim-saglayicilarina-iliskin-duyuru (Erişim- 14.01.2024).

[12] Yönetmeliğin ilk halinde “Üyeler eğitim için ödedikleri ücreti kooperatife rücu edemez.” hükmü yer almakta iken, 07.02.2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Yönetmelikle anılan hüküm “Üyeler eğitim için ödedikleri ücreti genel kurul kararı alınması şartıyla kooperatiften alabilirler.” şeklinde değiştirilmiştir.

[13] Ticaret Bakanlığı ile eğitim sağlayıcılar arasında yapılan protokol gereğince eğitimlerin ders süresinin 50 dakikayı geçmemesi, 10’ar dakikalık ara verilmesi, derslerin konularına göre birleştirilerek yapılması durumunda blok ders süresinin 100 dakikayı aşmaması gerekmektedir.

[14]https://esnafkoop.ticaret.gov.tr/data/640edeac13b8761b449cca71/KOOPERAT%C4%B0F%C3%87%C4%B0L%C4%B0K%20E%C4%9E%C4%B0T%C4%B0M%20K%C4%B0TABI.pdf (Erişim-14.01.2024).

[15] Kooperatif Bilgi Sistemi (KOOPBİS), KoopK’nın ek 5. maddesi uyarınca tüm kooperatif ve üst kuruluşlarının kooperatifçilik hizmetlerine elektronik ortamda erişmesi ve merkezi veri tabanının yönetilmesi amacıyla Ticaret Bakanlığınca oluşturulan bilgi sistemidir.